Bewaarplaatsen

De Middelnederlandse handschriften worden thans in Europese en Amerikaanse bibliotheken bewaard. In Nederland bevinden zich de grootste verzamelingen in de Koninklijke Bibliotheek te 's-Gravenhave en in de Bibliotheek der Rijksuniversiteit te Leiden. In de Koninklijke Bibliotheek te 's-Gravenhage worden o.a. bewaard de verzameling-Weesp, het grootste gedeelte van de verzameling-Maastricht, alsook de handschriften van A. Bogaers, G.J. Gérard, J. Visser, J.G.R. Acquoy. Zij bezit o.a. de Beatrijs, het tweede deel van Lodewijk van Velthems Lancelot-compilatie, het z.g. Haagse liederhandschrift, alsook handschriften van de Rijmkroniek van Melis Stoke, de Rijmkroniek van Jan van Heelu, de strofische gedichten van Jacob van Maerlant, Der minnen loep van Dirc Potter en de gedichten van Willem van Hildegaersberch; verder fragmenten van Reynaerts historie, Karel ende Elegast, het Roelandslied en de Roman der Lorreinen. In bruikleen in de Koninklijke Bibliotheek te 's-Gravenhage bevindt zich sedert 1937 de verzameling handschriften van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen te Amsterdam, waarin verschillende codices voorkomen,

[p. 11]

die aan J.A. Clignett hebben toebehoord; tot deze verzameling behoren o.a. een handschrift van de eerste bewerking van Die Rose en het enige volledige handschrift van het gedeelte van de Spiegel Historiael dat door Jacob van Maerlant is bewerkt. Toegevoegd aan de Koninklijke Bibliotheek is het Museum Meermanno-Weestreenianum te 's-Gravenhage, waarin verschillende Middelnederlandse handschriften worden bewaard, die aan W.H.J. van Westreenen van Tiellandt hebben toebehoord. In de Bibliotheek der Rijksuniversiteit te Leiden bevindt zich de rijke verzameling Middelnederlandse handschriften van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde, bestaande uit het legaat van Z.H. Alewijn, die zelf de belangrijkste handschriften van B. Huydecoper had verworven, en uit een aantal manuscripten door haar op de veilingen J.J. Schultens, C.G. Hultman, J. Koning, H. van Wijn, D.C. en J.J. van Voort en M. de Vries aangekocht. Tot de voornaamste stukken uit die verzameling behoren de Roman van Walewein, de Ferguut, de Roman van Limborch, Floris ende Blancefloer en Dirc Potters Der minnen loep, alsook een aantal fragmenten o.a. van de Historie van Troyen, Malegijs en de Borchgrave van Couchi. Bovendien bezit de Bibliotheek der Rijksuniversiteit te Leiden een aantal belangrijke Middelnederlandse handschriften o.a. het Leven van Sint-Franciscus door Jacob van Maerlant; de Vijfde Partie van de Spiegel Historiael, bewerkt door Lodewijk van Velthem; verder de Sint-Servatiuslegende van Hendrik van Veldeke en fragmenten van de Limburgse Aiol, beide uit de verzameling van J.H. Bormans. Behalve in de Koninklijke Bibliotheek te 's-Gravenhage en de Bibliotheek der Rijksuniversiteit te Leiden bevinden zich in Nederland verschillende kleinere verzamelingen Middelnederlandse handschriften. In de Universiteitsbibliotheek te Amsterdam berusten de handschriften van W. Moll en een gedeelte van de collectie van J.H. Bormans o.a. het Leven van Christina de Wonderbare en het Leven van Sint-Lutgard, berijmd door Broeder Geraert. In de Bibliotheek der Rijksuniversiteit te Utrecht bevindt zich o.a. Vanden levene ons Heren en in de Universiteitsbibliotheek te Groningen o.a. het z.g. Zutphens-Groningse handschrift dat o.a. de Rijmbijbel en strofische gedichten van Jacob van Maerlant en Dat boec vanden houte bevat. Verder berusten er Middelnederlandse handschriften in de bibliotheek van de Katholieke Theologische Hogeschool te Amsterdam (handschriften uit het Canisianum te Maastricht en uit het Seminarie te Warmond), de Universiteitsbibliotheek te

[p. 12]

Nijmegen (o.a. de verzameling van Mgr. P.J.M. van Gils), het Oud Archief en het Rooms-Katholiek Weeshuis te Nijmegen, het Bisschoppelijk Museum en de Stadsbibliotheek te Haarlem, de Gemeentebibliotheek te Rotterdam, de Athenaeumbibliotheek te Deventer, het Provinciaal Overijsels Museum te Zwolle (verzameling Emmanuelshuizen), de Stadsbibliotheek te Maastricht, het Kruisherenklooster te Sint-Agatha bij Cuyk; het Redemptoristen-klooster te Wittem, het Provinciaal Genootschap en het Archief van de Capucijnen te 's-Hertogenbosch, het Archief van de Minderbroeders te Weert en het Huis Bergh te 's-Heerenberg (verzameling-J.M. van Heek).

In België bevinden de grootste verzamelingen Middelnederlandse handschriften zich in de Koninklijke Bibliotheek te Brussel en in de Bibliotheek van de Rijksuniversiteit te Gent. In de Koninklijke Bibliotheek te Brussel berusten een aantal handschriften, afkomstig uit de jezuïetencolleges, die in 1777, en uit andere Brabantse kloosters, die in 1783 en 1784 zijn opgeheven; verder de verzamelingen van Ch. Le Candèle, K. van Hulthem en J.F. Willems, alsook een aantal manuscripten uit de verzamelingen van J.B. Verdussen, P.L. van Alstein, C.P. Serrure, Sir Thomas Phillipps, E. de Coussemaker, R. della Faille, J. Camberlyn, W. de Vreese en de Hertogen van Arenberg. Aldaar berusten o.a. het bekende handschrift-Van Hulthem met o.a. de abele spelen en de sotternieën, Theophilus, Van sinte Brandane, De borchgravinne van Vergi en Dat boec vanden houte; vervolgens Reynaerts historie, het Wapenboek van Gelre, de Eerste bliscap van Maria en de Sevenste bliscap van onser vrouwen, alsook belangrijke handschriften met werken van Hadewijch, Jan van Ruusbroec en Jan van Leeuwen; verder handschriften van de Eerste Partie van de Spiegel Historiael, de eerste bewerking van Die Rose en de Brabantsche yeesten, handschriften met geestelijke liederen en fragmenten van het Roelandslied, Parthonopeus van Bloys, Ogier van Denemerken, Beerte metten breden voeten en een berijmd Leven van Sint-Trudo. In de Bibliotheek der Rijksuniversiteit te Gent berusten belangrijke handschriften uit de collectie van C.P. Serrure o.a. een handschrift van de werken van Hadewijch en het z.g. Heber-Serrure-handschrift met o.a. strofische gedichten van Jacob van Maerlant, de Rinclus en excerpten uit de Spiegel Historiael; verder de handschriften van F.A. Snellaert en fragmenten van de Roman van Walewein, Malegijs, de Historie van

[p. 13]

Troyen, Alexanders yeesten, Willem van Oringen, Valentijn ende Nameloos, De borchgravinne van Vergi, de Legende van Barlaam ende Josaphat, alsook fragmenten van een vierdelig handschrift van de Spiegel Historiael in vier kolommen. Verder worden Middelnederlandse handschriften bewaard in de Universiteitsbibliotheek te Luik (o.a. het oudste handschrift van het Limburgse leven van Jezus en fragmenten van de Perchevael); het Museum Plantin-Moretus, de Stadsbibliotheek en het Ruusbroec-genootschap te Antwerpen; de Stadsbibliotheek te Oudenaarde (o.a. het z.g. Oudenaardse rijmboek en een prozabewerking van de Spiegel der sonden); de Bibliotheca Bollandiana te Brussel; het Archief van de Minderbroeders te Sint-Truiden en de Bibliotheek van het Minder-broedersklooster te Vaalbeek bij Leuven.

Buiten Nederland en België bevinden zich de meeste Middelnederlandse handschriften in Engeland en Duitsland. In Engeland berusten Middelnederlandse handschriften in het British Museum te Londen (o.a. de berijmde Spiegel der menscheliker behoudenisse, alsook fragmenten van het Nevelingenlied en Vanden bere Wisselau), de Bodleian Library te Oxford (o.a. een handschrift met Melibeus, Jans teesteye van Jan van Boendale en Dat boec der wraken), de Universiteitsbibliotheek en het Fitzwilliam Museum te Cambridge en de John Rylands Library te Manchester. In Duitsland berusten Middelnederlandse handschriften in de Staatsbibliothek der Stiftung Preussischer Kulturbesitz te Berlijn, gedeeltelijk afkomstig uit de verzamelingen van Freiherr von Arnswaldt, H. Hoffmann von Fallersleben, J.H. Bormans en G. Stephens (o.a. twee handschriften met geestelijke liederen en fragmenten van o.a. Renout van Montalbaen, Valentijn ende Nameloos, Geraert van Viane en de Roman der Lorreinen; verder in de Bayerische Staatsbibliothek te München (o.a. Alexanders geesten en fragmenten van de Sint-Servatiuslegende van Hendrik van Veldeke en van Karel ende Elegast); de Württembergische Landesbibliothek te Stuttgart (o.a het Comburgse handschrift met o.a. de eerste Rose, Sidrac, Van sente Brandane, Vanden vos Reynaerde en de Rijmkroniek van Vlaanderen); de Universitäts- und Stadtbibliothek te Hamburg (verzameling van Z.K. Uffenbach); de Hessische Landes- und Hochschulbibliothek (verzameling van Baron von Hüpsch); de Landes- und Stadtbibliothek te Düsseldorf; het Stadtarchiv te Keulen; de Universiteitsbibliotheek te Bonn; de Herzog August Bibliothek te Wolfenbüttel (verzameling van August de Jongere,

[p. 14]

hertog van Brunswijk-Wolfenbüttel); de Sächsische Landesbibliothek te Dresden; de Landesbibliothek te Gotha en de Universiteitsbibliotheek te Leipzig. Verder dienen hier nog de volgende Duitse bibliotheken of archieven genoemd te worden, die belangrijke Middelnederlandse fragmenten bezitten: de Bibliothek des Obersten Gerichts der Deutschen Demokratischen Republik (fragmenten van de Sint-Servatiuslegende van Hendrik van Veldeke), het Hessische Staatsarchiv te Marburg a.d. Lahn (fragmenten van Lantsloot vander Haghedochte), de Universiteitsbibliotheek te Giessen (fragmenten van de Roman der Lorreinen), de Universiteitsbibliothek te Jena (fragmenten van Parthonopeus van Bloys en de tweede Rose), het Germanische Nationalmuseum te Neurenberg (fragmenten van de Roman der Lorreinen en van de Flovent) en het Hauptstaatsarchiv te Münster i. Westf. (fragmenten van Merlijns boec door Jacob van Maerlant en van het Boec van coninc Arthur door Lodewijk van Velthem).

In Frankrijk bevinden er zich Middelnederlandse handschriften in de Bibliothèque Nationale, de Bibliothèque de l'Arsenal en de Bibliothèque Mazarine te Parijs, in de Bibliothèque Nationale et Universitaire te Straatsburg en in de Universiteitsbibliotheek te Rijsel. Het merendeel van de Middelnederlandse handschriften in de bovengenoemde Parijse bibliotheken bestaat uit handschriften, die in 1794 door Franse commissarissen in de lokalen van het Comité de la caisse de religion, waar de handschriften uit de opgeheven Brabantse kloosters samengebracht waren, in beslag werden genomen, maar in 1815 bij vergissing niet met de andere Belgische handschriften zijn teruggegeven. De meeste Nederlandse handschriften in de voornoemde bibliotheek te Straatsburg is uit het klooster Frenswegen bij Nordhorn afkomstig en zijn in 1874 door Ludwig-Wilhelm II, vorst van Bentheim-Steinfurt, aan die bibliotheek geschonken. In Denemarken berust een belangrijke verzameling Middelnederlandse handschriften in de Koninklijke Bibliotheek te Kopenhagen (o.a. uit de verzameling van O. Thott) met als glansstuk een handschrift met het tweede en het derde boek van het Leven van Sint-Lutgard door Willem van Affligem. In Zweden bevinden er zich kleine verzamelingen Middelnederlandse handschriften in de Koninklijke Bibliotheek te Stockholm (o.a. uit de verzameling van G. Stephens), de Universiteitsbibliotheek te Uppsala en de Universiteitsbibliotheek te Lund (o.a. fragmenten van minneliederen).



[p. 15]

Belangrijk is de collectie Middelnederlandse handschriften in de Österreichische Nationalbibliothek te Wenen (met o.a. het enige handschrift van de Tweede Partie van de Spiegel Historiael, bewerkt door Philip Utenbroeke). Zij zijn afkomstig uit de Chambre héraldique te Brussel, waaraan in 1785 en 1786 op verzoek van Charles Jean Beydaels de Zittaert, eerste wapenkoning van de Oostenrijkse Nederlanden en de Bourgondische kreits en hoofd van de Chambre héraldique, een aantal handschriften, uit de afgeschafte Brabantse kloosters was geschonken. Bij de inval van de Fransen in 1794 werden die handschriften door Beydaels de Zittaert naar Wenen in veiligheid gebracht, waar ze in de Hofbibliothek (later Österreichische Nationalbibliothek) en in de Fideikommiss-Bibliothek (in 1921 aan de Hofbibliothek overgedragen) belandden. In de Sovjetunie bevinden zich Middelnederlandse handschriften in de Openbare Staatsbibliotheek (o.a. uit de verzameling van J.P. van Suchtelen) en in de Akademie van Wetenschappen te Leningrad en in Polen in de Nationale Bibliotheek in Warschau (uit de verzameling van J.A. Zaluski).

Het aantal Middelnederlandse handschriften dat buiten Europa wordt bewaard, is vrij gering. In de Unie van Zuid-Afrika worden Middelnederlandse codices bewaard in de South African Public Library te Kaapstad (uit de verzameling van G. Grey met o.a. een handschrift van de Reizen van Jan van Mandeville); in de Verenigde Staten van Amerika o.a. in de Pierpont Morgan Library en de Public Library te New York, in de Library of Harvard University te Cambridge, in de Henry E. Huntington Library te San Marino en in de Walters Art Gallery te Baltimore.