296. Wie wil hooren een goet nieu liet
(De twee gespeelkens)

2, 1. t.: twee gespeelken. - 11, 1. t.: bedde.

Tekst.

Antw. lb., 1544, nr. 162, bl. 242, ‘een nyeu liedeken’, hierboven weergegeven, buiten de zevende door Hoffmann v.F., Niederl. Volksldr., nr. 66,

bl. 155, aangevulde strophe naar den Duitschen tekst, waarvan de Nederlandsche eene navolging is. H.v.F. liet de bovenstaande laatste drie strophen weg. Str. 11 en 12 stemmen vooral weinig overeen met de oorspronkelijke lezing. Dezelfde schrijver doet opmerken, dat Willems die, Oude Vl. ldr., nr. 57, bl. 149, eene lezing geeft naar ongenoemde afschriften der XVI^de eeuw en naar Jan Roulans lb.’ (Antw. lb.), en die den Duitschen tekst voor eene ‘hoogduitsche vertaling’ houdt, zelf naar dien laatsten vertaalt; verder de eerste strophe weglaat en er eene zevende bijvoegt, die met de Duitsche lezing heel en al verschilt.

Over dit lied, zie mede Dr. G. Kalff, Het lied in de M.E., bl. 443, die den Duitschen en den Nederlandschen tekst naast elkander ter vergelijking brengt.

Duitsche tekst: Uhland, Volksldr., nr. 115; - Böhme, Altd. Lb., nr. 41, bl. 119; - Erk u. Böhme, Deutscher Liederhort, I, nr. 70, bl. 247 vlg. Dat de Duitsche tekst zich eerst later voordoet (1582), is geen bewijs dat hij niet ouder is dan de Nederlandsche. Na vier eeuwen, zeggen E.u.B., bl. 249, leeft het lied nog in den volksmond voort ‘in Schlesien, Uckermark und der Schweiz’.

Ad. Hauffen te Praag, die aan het Volkslied von den zwei Gespielen (in Euphorion, Bamberg, II (1895), bl. 29-39), eene uitvoerige studie wijdt en de verschillende Duitsche oudere en jongere lezingen aanhaalt en bespreekt, is ook van meening, dat de Duitsche tekst de oorspronkelijke is en dat de aanvangsstrophe van den Nederlandschen als een later bijvoegsel moet aangezien worden. In dit lied worden, voor zooveel den schrijver bekend is, de twee gespeelkens voor het eerst als arme en rijke bruid elkander tegenovergesteld. Ad. Hauffen merkt ook op: ‘in alten Fassungen unseres Liedes und ausserdem in mehreren Gruppen verwandter deutscher Volkslieder, wird (wat dan ook door meer andere aanhalingen wordt bewezen) mit derselben democratischen Tendenz gegen das reiche Mädchen Stellung genommen.’

Melodie.

Souterl. 1540, Ps. 8: ‘O Heer, ons alder liefste Heer’ - nae die wise: Het waren twee gespeelkens goet’. - ‘Het waren twee’, enz. wordt aangehaald door Coornhert, Lb., 1575, nr. 6, voor: ‘Als ick zinck in myn eyghen grond’, en Byvoeghsel, nr. 36, voor: ‘De konst die tvolck wel leven doet’. - In Het tweede liedeboeck van diversche liedekens, Amst. 1583, bl. 9^vo, vindt men de wijsaanduiding (vgl. str. 6, v. 3 hierboven): ‘De rijcke wil ic varen laten’, voor het lied waarvan de aanvangsstrophe luidt:

Indien men, met het oog op de wijsaanduiding van Ps. 8 Souterl., geneigd zou zijn om bovenstaande aanvangsstrophe ‘Wie wil hooren’, enz., als overtollig aan te zien, dan levert de aanvang: ‘Wilt aanhooren’, enz. van het lb. van 1583 het bewijs, dat het hier besproken lied, zoo niet van het begin af dan toch werkelijk op een gegeven oogenblik, stellig tijdens de verschijning van het Antw. lb., met deze stereotypische, aanvangsstrophe werd voorgedragen.

Eene gansch andere melodie (zie hiervoren I, bl. 23-24), met opschrift: ‘Het waren twee ghespeelkens’, komt voor in Fruytiers' Ecclesiasticus, 1565, bl. 16.

Hoffmann v.F., Niederl. Volksldr., bl. XXVI, naar een der destijds hem toe-behoorende 15^de-eeuwsche Hss., - thans nr. 8, 190 van de Man. Germ. der K. Berlijnsche Biblioth., - geeft deze strophe:

De eerste twee regelen vindt men dan ook als wijsaanduiding in Hoffmann's Niederl. geistl. Ldr., nr. 74, bl. 155, voor het lied: ‘O goede Jesus, wees ons bi’. Dit laatste werd met dezelfde wijsaanduiding uitgegeven door Baümker, Niederl. geistl. Ldr., nr. 4a, Vierteljahrsschrift 1888, bl. 174, naar het voornoemde Hs.:

E.u.B., I, bl. 247, die deze strophe insgelijks geven, noteeren de melodie met -maat.

Van deze zangwijs vindt men nog bij Bäumker, nr. 4, bl. 172, naar het 15^de-eeuwsche Hs., nr. 7970 van Weenen, eene variante, zonder wijsaanduiding, voor: ‘Verbliit u, lieve susterkyn’.

‘Het ghinghen twee ghespelen goet // aan gheenre wilder heiden’, dient tot wijs aan het l5^de-eeuwsche lied: ‘Adieu mijn vroede, adieu solaes’, te vinden bij Hoffman v.F., Niederl. geistl. Ldr., nr. 82, bl. 167. Deze laatste aanvangsregel verstrekt op zijne beurt tot wijs aan een ander lied van denzelfden tijd: ‘Des werrelts myn is al verloren’ (zie onder de geestelijke liederen onzer verzameling).

‘Het waren twee ghespelen stout’ wordt aangegeven als stem in Nieu Amst. lb., 1591, voor: ‘Die mi dat bekerken schencken doet’ (zie hierna).