DBNL . Florimond van Duyse, Het oude Nederlandsche lied. Deel 3

[p. 1919]

495. Herders hy is geboren.

Naar Evangelische leeuwerck, 1682.

A.

 
1.
 
Herders hy is geboren
 
in 't midden vanden nacht,
 
die soo lanck van te voren
 
de wereldt heeft verwacht.
 
‘Vrolijck, o herderkens!’
 
songhen ons d' engelkens,
 
songhen met blijde stem,
 
‘haest u naer Bethleem!’
 
2.
 
Wy aerme slechte liekens
 
ghelijck de boeren zijn,
 
ontwekten ons gebuerkens,
 
en, in den maeneschijn,
 
liepen met blij geschal
 
naer desen armen stal,
 
daer ons den enghel sanck
 
altemael toe bedwanck.
 
3.
 
Als wy daer zijn gekomen,
 
siet, een clijn kindeken
 
leyt op't stroy, nieuw geboren,
 
soet als een lammeken;
 
d'ooghskens van stonden aen
 
sachmen vol traenen staen,
 
'tweenden uyt druck en rouw
 
in dese straffe kouw.
 
4.
 
Ick nam mijn fluytjen, een ander
 
dis nam sijn moeseltjen,
 
en dus fluyten en songhen
 
voor 't soete kindeken:
 
‘na, na, na, kintjen teer,
 
sus, sus, en kryt niet meer;
 
doet u clijn ooghskens toe,
 
sy zijn van kryten moe.

[p. 1920]

 
5.
 
‘Siet, wy schencken u t'saemen
 
een teer clijn lammeken,
 
boter, melck, en saene,
 
voor u lief mondeken:
 
na, na, na, kintjen teer,
 
sus, sus, en kryt niet meer;
 
doet u clijn ooghskens toe,
 
sy zijn van 't kryten moe.’
 
6.
 
't Kintjen begonst te slaepen,
 
de moeder sprack ons aen:
 
‘lieve herderkens t' saemen
 
wilt soetjens buyten gaen;
 
ulie zij peys en vree,
 
dat brengt mijn kint u me,
 
want 't is Godt uwen Heer;
 
kompt morghen noch eens weer.’

4, 1. nam bijgev. - 5, 3. t.: saen.

B.

 
1.
 
Herders hy is geboren
 
in eenen kouden nagt,
 
die zoo lang van te vooren
 
de werelt had verwagt.
 
‘Vrolijk, o herderkens!’
 
zongen de engeltjens,
 
zongen met blyde stem,
 
‘haast u naar Bethlehem!’
 
2.
 
Wy arme slegte lieden,
 
gelijk de boertjens zijn,
 
ontwaakten ons gebueren,
 
al in den maneschijn,
 
liepen met bly geschal
 
naar desen armen stal,
 
al door des Engels stem:
 
‘spoeyt u naar Bethlehem!’
 
3.
 
Wat hebben wy daar gevonden?
 
Een kleyne kindeken,
 
in doekjens teer gewonden,
 
by de liefste moeder sijn;
 
d' oogjens van stonden aan
 
zagmen vol traantjes staan,
 
weenen van bitter rouw
 
in dese felle kouw.
 
4.
 
Wy offerden te zamen
 
een kleyn jong lammeken,
 
ook koekjens, melk en zanen
 
voor 't zoete kindeken:
 
‘na, na, na, kintje teer,
 
sus, sus, en krijt niet meer;
 
doet uw kleyn oogjes toe,
 
zy zijn van weenen moe.’
 
5.
 
Het kint begost te slapen,
 
de moeder sprak ons aan:
 
‘wel lieve herders knapen,
 
wilt zoetjes buyten gaan;
 
u lied' zy peys en vree,
 
dat brengt u 't kintjen mee,
 
want hy is God en Heer;
 
komt morgen nog al weer.’

Str. 3-4. Aangehaald door M. Verkest, Tentoonstelling van onze Vlaamsche Primitieven, 1903, bl. 102-3, ten bewijze hoe de herders met het lot der H. Familie zijn begaan en hare ontberingen schilderen.

Tekst.

A. Liefde-vier in den Kers-nacht, enz., Loven, z.j., kerk. goedk. 1669, bl. 37, Herders-liedt, ‘op de wyse: Huc ad regem pastorum etc.’, tekst hierboven weergegeven; - Hs. nr. 4858 van c. 1621, der Kon. Brusselsche Biblioth., bl. 36-7; - Dr. J.G.R. Acquoy, Het geestelijk lied in de Nederlanden vóór de Hervorming, bl. 72, naar Een geestelijk leysen-boecxken, Dordrecht, tweede kwartaal

[p. 1921]

der achttiende eeuw, op het einde ‘alwaar de tekst blijkbaar ouder en beter is dan in De alder-nieuwste leyssem-liedekens, Antw. 1701 (1735 ?), Kon. Bibl. te 's-Gravenhage, bl. 21 v^o’; - Kersnacht en de naervolgende dagen, Antw. P.J. Rymers, z.j., bl. 16, ‘op de wyse: Huc ad regem’, enz. (zelfde werk als het onmiddellijk voorgaande, zie H. Roes, voorloopige lijst, bl. 31); - J. Bols, Honderd oude Vl. ldr., 1897, bl. 56, naar laatstgenoemde bron; - B. J.S. [Joannes Stichter], O. en n. lof-zangen, Amst., 1740, I, bl. 24, ‘op de wijse: Wonderlyk zyn de(r) werken’. Verder vindt men varianten in: Geestelijke liedekens, Hs. geschreven te Dokkum in 1757, vermeld bij Bols, t.a.p.; - Willems, Oude Vl. ldr., 1848, nr. 194, bl. 427, naar O. en n. lof-zangen, uitg. 1757; - J.A. en L.J. Alberdingk Thijm, O. en n. Kerst-liederen, 1852, nr. 12, bl. 24, gemoderniseerde tekst: ‘Op, Herders, Hij 's geboren; - Rond den heerd, Brugge, I (1866), bl. 32, drie strophen, met aanvang: ‘Een kindeken is ons geboren // in het midden’, enz.; - Lootens et Feys, Chants populaires flamands, 1879, nr. 6, bl. 10, vijf strophen, met aanvang: ‘Messias is geboren // in 't duister van den nacht’; - J. Bols, Honderd oude Vl. ldr., bl. 56, vgl. aldaar, nr. 23, bl. 34; - Het daghet, Hasselt, dl. III (1890), bl. 158, fragment.

De tekst van het vrij onbeduidend ‘minnaers lied’: ‘Wonderlijk zijn de wercken’, stemaanduiding: ‘alst begint’, is te vinden in Delfschen Helicon, Amst. 1729, bl. 91, en in Het nieuwe vermakelyke Thirsis minnewit, II, Amst. 1731, bl. 129, ‘stem: Herders ons is geboren’.

Het hierboven als stem aangehaalde Latijnsche lied komt voor in het voormelde Hs. nr. 4858, bl. 55, met wijsaanduiding: ‘Herders hy is geboren’:

 
1.
 
Huc ad regem pastorum,
 
pastores, currite,
 
huc, ad regem amorum,
 
amantes, pergite;
 
leta arundine canamus, socii,
 
festoque carmine pastorum principi.
 
2.
 
En ut deus eternus
 
ceu puer nascitur,
 
en ut pastor supernus
 
ceu agnus pascitur;
 
agnum tenellulum, pastores, canite;
 
deum puellulum, angeli, psallite.
 
3.
 
Verbo cuncta qui creat,
 
elinguis canticet,
 
motu cuncta qui beat,
 
immobilis iacet;
 
quem non haec capiant nova spectacula?
 
quem non haec capiant nova miracula?

[p. 1922]

 
4.
 
Agnum novo pastori,
 
pastores, pascite;
 
novo flores amori,
 
amantes, carpite;
 
si desint lilia, forte quod superest;
 
non spernet vilia, qui ruri natus est.
 
5.
 
Agnum parvo ne ferte
 
nam ipse agnus est;
 
neque flores offerte,
 
flos ipse florum est;
 
sed corda tradite raptori cordium,
 
mentesque reddite pastori mentium.
 
6.
 
Jesum corde queramus,
 
Mariam pariter,
 
Josephumque visamus;
 
dicamus jugiter:
 
o puer rosee, o mater mellea,
 
o senex lactee, trinitas aurea.

6, 5. t.: roseae; melleae. - 6, 6. t.: lacteae.

Melodie.

I. Den gheestelycken leeuwercker, Antw. 1645, bl. 93, daarna Alberdingk Thijm, t.a.p.:

 
Comt / Her - der - kens / comt pae - yen
 
Mijn al - der - lief - ste kindt /
 
Siet dat sijn oogh - skens bae - yen /
 
Soo seer dat u be - mint.
 
Sus / sus / lief soon -tjen / sus /
 
Den dorst staegh ick u blus /
 
Na / na / mijn vreught /na / na /
 
In als ick by u sta.

II. Evangelische leeuwerck, door C.D.P. (Christianus de Placker), Antw. 1682, bl. 36, hierboven weergegeven:

[p. 1923]

 
't Wa - re Ge - loof met wer - cken /
 
Is als het Schip in zee:
 
Waer in Godts Woor - den mer - cken
 
Als Je - sus sliep in vree /
 
Dat op - stondt een tem - peest /
 
En maek - te 's al be - vreest.
 
Sy rie - pen Je - sum aen:
 
Be - hoedt ons / wy ver- gaen.

Zelfde melodie in het voormelde Hs. nr. 4858, bl. 36, en J. Bols, t.a.p., naar een handschrift van het doksaal van Opwijk.

III. Den boeck vanden voorslag van Ghendt, beiaardboek, bl. 30, ‘Herders’, enz. ghestelt anno 1662, thema:

Hs. van Dokkum, 1757, bl. 22:

 
Herders, hij is ge - boo -ren
 
in t' mid-den van - de nagt,
 
Die soo lang van te voo - ren
 
de We - relt hadt ver -wagt:
 
Vro - lijck, ô Her - der - kens,
 
son- gen de En - gel-tjens,
 
songen met bly -de stem,
 
haast U naer Beth -le - ëm.

[p. 1924]

Lootens et Feys, t.a.p., zie ook aldaar bl. 298:

 
Mes - si - as is ge - bo - ren
 
in 't duis - ter van den nacht,
 
die zoo lang van te vo - ren
 
op de we-reld was ver - wacht.
 
Vroo-lijk dan, her - der-tjes,
 
zon - gen de en - - gel - tjes,
 
zon - gen met blij - de stem:
 
Haast u naar Beth - le - em!

Anders is de melodie: ‘Wonderlyk syn de werken’, te vinden onder nr. 268, der O. en n. Hollantse boeren-lities, 2^de druk, Amst. z.j., c. 1700:

 
Won-der - lijk zijn de wercken /
 
Groot is de liefdekracht /
 
Ik ginck lestmael te kerc-ken /
 
Het was op een Kers-nagt /
 
Ik vont een Ca - va - lier /
 
Die aen sijn juf-frouw fier /
 
Om - trent de mid - der - nagt
 
Dee sulcken droe -ven klagt.

Het hier besproken geestelijk lied wordt aangehaald als stem, o.a. in Het eerste deel der gheestelijcke sanghen (Den blyden requiem), Gent, 1674, bl. 67, voor ‘Ghenuchelijke dinghen’, en in Het tweede deel derzelfde verzameling (Den droeven alleluia), bl. 91, voor: ‘Soo die ziel comt t'aenmercken’; - door Elisabeth van Wouwe, Het gheestelyck maeghdentuyltjen, Antw. 1708, bl. 171 voor: ‘O doodt soo vol victorie’, en bl. 193 voor: ‘Het Heyligh Sacrament hooghwaerdigh’.