Florimond van Duyse, Het oude Nederlandsche lied. Deel 3

Het oude Nederlandsche lied. Deel 3

bron: Florimond van Duyse, Het oude Nederlandsche lied. Derde deel. Martinus Nijhoff / De Nederlandsche Boekhandel, Den Haag / Antwerpen 1907

verantwoording

inhoudsopgave

doorzoek de hele tekst

downloads

DBNL vignet



[p. 1996]
[Nieuwjaarsliederen] 518. Mit desen niewen jare.
A. 1. Mit desen niewen jare so wort ons openbare, hoe dat een maecht vruchtbare die werelt al verblijt. Gheloeft moet sijn dat kindekijn, gheeert moet sijn dat maechdekijn, nu ende ewelijc tot alre tijt. 2. Hoe wel was haer te moede, doe si in vleisch ende bloede aensach haers herten hoede, den heer der werelt wijt. Gheloeft moet sijn, enz.
[p. 1997]
3. Si baerden sonder pine ende si bleef maghet fine, des sondaers medecine; des hebben die Joden spijt. Gheloeft moet sijn, enz. 4. Die enghelen songhen scone: glorie in den trone, ter eren ende ten love den kinde, seker sijt. Gheloeft moet sijn, enz. 5. Drie coninghen onbecande quamen doen offerhande uut Orienten lande den heer ghebenedijt. Gheloeft moet sijn, enz. 6. Elc vrolic singhe voertane ende bid hem ende vermane, om ons bi hem tontfane, als ons die doet verwint. Gheloeft moet sijn, enz. 4, 2. in den trone, in den hemel, cf. Math. V, 34.
Tekst. A. Hoffmann v.F., Holländische Volksldr., 1833, nr. 3, bl. 17, naar het hem destijds toebehoorende, thans te Berlijn berustend, 15^de-eeuwsch Hs. 8,190, hierboven weergegeven; daarnaar Willems, Oude Vl. ldr., 1848, nr. 196, bl. 430, str. 1-4, en de str. (zie de vlg. blz.): ‘Doen achte daghen’, enz.; - Hoffmann v.F., Niederl. geistl. Ldr., 1854, nr. 1, bl. 17. - Na str. 4 vindt men (volgens Holländische Volksldr.) van eene andere hand: Dat kint van doechden rike bracht ons al in aertrike vrede ghewaerlike, die harderen haens jolijt. Gheloeft moet sijn, enz. Drie andere strophen, nogmaals van eene andere hand, kunnen, zegt Hoffmann, na de zesde strophe ingeschoven worden, indien het geheel daarbij wint: Doen dat Herodes wiste, sijn herte sere twiste, hi vraechde daer na met liste, nochtan so had hijs nijt.
[p. 1998]
Doen achte daghen waren leden, so wert Jesus besneden al nae der joetscer seden, dwelc ons van sonden vrijt. Als Simeon die oude sach tkint, sijn hart vervroude; hi sprac: dat ons noch soude van sonden maken quijt. Het Weener Hs., nr. 7970, zie W. Bäumker, Niederl. geistl. Ldr., nr. 47, Vierteljahrsschrift 1888, bl. 245, geeft, met het refrein, str. 1, 2, 4 van A weder, daarbij nog deze twee strophen: Doe acht dage waren geleden, doe wert dat kynt besneden al nae der ioedscher zeden, des hadden si groet leyt. Nu laet ons gode loven ende ihesum synen soen, dat hi ons wil verlienen sijn hemelriick scoen. Vgl. het 14^de-eeuwsche lied: ‘In hoc anni circulo // vita datur saeculo’, te vinden o.a. bij Ph. Wackernagel, Das deutsche Kirchenlied, I (1864), nr. 264, bl. 163, en variante, nr. 265, bl. 164, alsmede de Duitsche navolgingen bij Hoffmann v.F., Geschichte des deutschen Kirchenliedes, 1861, nr. 169-70, bl. 314-7: ‘In des jares zirlickeit’, en ‘Zu diesem neuen jare zart’.
B. 1. Mit desen niewen jare so wort ons openbare, hoe dat een maecht vruchtbare die werelt al verblijt. Ghelovet moet sijn dat soete kindekijn, gheeert moet sijn dat maechdelijn nu ende ewelic tot alre tijt. 2. Die enghelen singhen schone hier boven in den trone Marien der maghet te loven, daer driven si jolijt. Ghelovet, enz.
[p. 1999]
3. Doe achte daghen waren gheleden, so wert dat kint besneden al nae der jootscher seden, des sullen wi sijn verblijt. Ghelovet, enz. 4. Drie coninghe uut veren lande die quamen mit offerhande tot alre werelde heilande in eenre corter tijt. Ghelovet, enz. 5. Si gaven hare gaven, een ieghelic van hare haven den kindekijn te laven ende ooc der moeder sijn. Ghelovet, enz. 6. Daer Jesus in der cribben lach te Bethlehem dat dat geschach: gout, wirooc, merre nae hare maneren, dat gaven si den kinde te eren. Ghelovet, enz. B. Hoffmann v.F., Niederl. geistl. Ldr., nr. 2, bl. 19, naar het destijds hem toebehoord hebbende, thans ter Berlijnsche Bibl. berustend, 15^de-eeuwsch Hs. 8,185, dat geen melodieën bevat.
C. 1. Met desen nieuwen iare so wort ons openbare, hoe dat een maghet vruchtbare die werelt al verblijt. Ghelovet moet sijn dat kindekijn, gheeert moet sijn dat maechdekijn nu ende eewelijc tot alder tijt. 2. Hoe wel was haer te moede, doen si in vleysche en bloede aensach haers herten hoede, den here der werelt wijt. Ghelovet, enz.
[p. 2000]
3. Si baerden sonder pijne ende bleef een maghet fijne, des sondaers medicijne: des hebben die Ioden nijt. Ghelovet, enz. 4. Die engelen songhen schoone: glorie in den throone, ter eeren ende te loone den kinde, des seker sijt. Ghelovet, enz. 5. Als acht daghen waren leden, so wert Ihesus besneden al na der Ioden seden; dwelc ons van sonden vrijt. Ghelovet, enz. 6. Wt orienten lande quamen ter offerhande drie coninghen onbekande, Gode ghebenedijt. Ghelovet, enz. 7. Des dertien daghes, sijt vroeder, vonden si hem bi sijnder moeder; Ioseph was sijn behoeder, so ons die scriftuere belijt. Ghelovet, enz. 8. Als die ses weken omme quamen, so ghinc si na betamen, onbevlect van alder blamen, dwelc was om ons profijt. Ghelovet, enz. 9. Aldus ginc die maghet sempel ende droech haer kint ten tempel, alle vrouwen tot een exempel, dies si haer niet en vermijt. Ghelovet, enz. 9, 4. si bijgev. Vgl. D, 10, 4 en F, 10, 4. De beteekenis is: wat zij zich niet ontziet, nl. te volkomen aan de Wet: zie Ex. XIII, 2. C. Dit is eē suverlijc boecxken, Antw. Adr. van Berghen, 1508, bl. 1, zonder wijsaanduiding, hierboven weergegeven; - Dit is een schoon suyverlijck boecxken (geest. goedk. Antw. 1570), uitg. Amst. Corn. Claesz., z.j., bl. 4, zelfde tekst, de tweede strophe
[p. 2001]
is echter achterwege gebleven; - Het hofken der geest. liedekens, Loven 1577, bl. 20; - Veelderh. Schrift. leysen, Antw., geest. goedk. 1587, sign. A 5 r^o, 9 str., telkens zonder wijsaanduiding; - Het prieel der gheest. melodie, Brugghe 1609, bl. 78, ‘alsoot beghint’; str. 1-5; - Gheest. paradiisken der wel-lusticheden, door P.G.D.P. (Pater Guill. de Pretere), S.I., Antw. 1619, II, bl. 41, zonder wijsaanduiding; - Kersnachtse nachtegaal, eerste onderverdeeling van Catholijck sanckboeck (Embrick 1620), uitg. 1633 (?) zonder titelblad, nr. 40, bl. 52, aangeh. door H.v.F., Holländische Volksldr., bl. 18-19, en Niederl. geistl. Ldr., bl. 18, str. 1-6, zonder wijsaanduiding; - S. Theodotus, Het Paradys der geest. en kerck. lof-sanghen (1620), 's-Hertog. 1627, bl. 91, str. 1-5, zonder wijsaanduiding; - Den gheest. nachtegael, Antw. 1634, I, bl. 16, en nogmaals bl. 188, telkens 9 str.; - Dit is een suyverlijck boecxken, Amst. Corn. Dirckz. Kool, 1648, bl. 40, zonder wijsaanduiding, 9 str.; - Den blyden-wegh tot Bethleem, Antw. 1645, bl. 15, en Den gheest. speel-wagen, Antw. 1671, bl. 14, beide zonder wijsaanduiding, telkens str. 1-6. W.P.H. Jansen, Tijdschr. voor N.-N. mzgsch., IV (1894), bl. 154, naar een Hs. gevoegd bij een zangboek van 1609, berustend ter boekerij van het Amsterdamsche Begijnhof, met varianten, str. 1, 3, 4, 5 en 6 van bovenstaanden tekst, daarbij deze slotstrophe: Nu bidden wij dees kinde, dat het grati wil senden, van sonden ons oock ontbinden en geeven dat heemelrijck. J.A. en L.J. Alberdingk Thijm, O. en. n. Kerstliederen, nr. 73, bl. 144, ‘Met dezen nieuwen jare // verblijdt een wondre mare’, gemoderniseerd naar Theodotus.
D. 1. Mit desen nyewen jaren soe wort ons openbaren, hoe dat een maghet vruchtbare die werelt heeft verblijt. Gheloeft moet sijn dat soete kijndekijn, gheeert moet sijn die liefste moeder sijn, nu ende eweliken in alre tijt. Benedicta tu in mulieribus suo, suo, vari larij suy, ave plena gracia, tecum dominus; benedicta tu in mulieribus. 2. Hoe wel was haer te moede, doe si in vleysch ende in bloede aensach haer haerten behoeder, den heer der werelt wijt. Gheloeft, enz.
[p. 2002]
3. Si baerden sonder pijne ende si bleef maghet fijne, al sonder medicijne: des hadden die joden spijt. Gheloeft, enz. 4. Die enghelen songhen schoone: Gloria al inden throone, ter eeren ende te love den kinde ghebenedijt. Gheloeft, enz. 5. Dat kijnt van doechden rijke, broecht ons al in aertrike sinen vrede waerelike, die herden haddens jolijt. Gheloeft, enz. 6. Als achte dagen waren leden, soe wort dat kint besneden als nader joodscher seden; welc ons van sonden vrijt. Gheloeft, enz. 7. Drie coninghen onbecande quamen uut Orienten landen om te doen haer offerhande den kinde ghebenedijt. Gheloeft, enz. 8. Des dertien daghes, sijt vroede, vonden si tkijnt bi sijnre moeder; Joseph was haer behoeder, als ons die scrifture bewijst. Gheloeft, enz. 9. Als ses weken volquamen, stont si op na betamen, ghevrijt van allen blamen om die wet te zijn verwijt. Gheloeft, enz. 10. Doen ghinc die maghet sympel, ende droech haer kijnt ten tempel, allen vrouwen tot eenen exempel, des si haer niet en vermijdt. Gheloeft, enz.
[p. 2003]
11. Elc singhe vrolic ane, bidt haer ende vermane, om ons bi haer tontfane, als ons die doot verbijt. Gheloeft, enz. 1, 8 en 11. t.: tui mulieribus. - 2, 3. t.: aen sach. - 2, 4. t.: heer daer. - 4, 1. t.: schonne. - 4, 2. t.: throonne. - 5, 3. t.: waerlike. - 7, 2. t.: landen. - 8, 1. t.: vroet. - 9, 3. t.: allen vlamen. - 9, 4. verwijt, verleden deelw. van verwiten; misschien te lezen: om die wet niet, enz. - 10, 4. zie C, 9, 4. - 11, 1. t.: vrolic ave. D. Hs. nr. 1042 van Meerman, na 1525, thans nr. 2631, 2^de serie, der K. Brusselsche Biblioth., bl. 76, zonder wijsaanduiding. Hier vinden wij terug, buiten de verandering in het refrein (vgl. hiervoren III, nr. 482, bl. 1870: ‘O suver maecht van Israel), een samenvoegsel van strophen ontleend aan C en aan A.
E. (1)
[p. 2004]
1. Met desen nieuwen iare so wort ons openbare, hoe dat een maecht vruchtbare die werelt heeft verblijt. Gheloeft moet sijn dat soete kindekijn, gheeert moet sijn dat soete mechdekijn nu ende eewelijck in alder tijt. 2. Hoe wel was haer te moede doen si in vleesch ende bloede aensach haers herten hoede, den heere der werelt wijt. Gheloeft, enz. 3. Sy baerde hem sonder pine ende bleef een maghet fine, des sondaers medecine; dies hebben die Ioden spijt. Gheloeft, enz. 4. Die engelen songen schone: glorie inden throone, ter eeren ende te lone den kinde ghebenedijt. Gheloeft, enz. 5. Dat kint van duechden rijcke bracht ons hier in aertrijcke den vrede ghewaerlijcke; die herden hadden iolijt. Gheloeft, enz. 6. Doen acht dagen waren leden so wert Iesus besneden al na die ioetsche seden, dwelc ons van sonden vrijt. Gheloeft, enz. 7. Als Symeon die oude sach tkint, sijn herte vervroude; hi sprac, dat ons noch soude van sonden maken quijt. Gheloeft, enz.
[p. 2005]
8. Drie coninghen onbecande wt Orienten lande quamen doen offerhande den kinde, dyes seker sijt. Gheloeft, enz. 9. Sij seyden, het waer gheboren een coninck wtvercoren der Ioden, welc ons voren verwinnen soude den strijt. Gheloeft, enz. 10. Een sterre claer met lichte beweechde dese bedichte, bi sijnder ghenaden ghifte, altoos sonder respijt. Gheloeft, enz. 11. Doen dat Herodes wiste, sijn herte seere twiste, hi vraechde daer na met liste; nochtans so hadde hijs nijt. Gheloeft, enz. 12. Hi badt hen, als sijt vonden, dat sijt hem oorconden; hi woudet in corten stonden aenbeden sonder verwijt. Gheloeft, enz. 13. Sij maecten een ghesceyde; sij reden met arbeyde, so hen die sterre leyde, tot in des kints berijt. Gheloeft, enz. 14. Den veerthiensten dach, sijt vroeder, sij vondent bider moeder; Ioseph was sijn behoeder, so ons scrifture belijt. Gheloeft, enz. 15. Myhrre offerde Iaspar, wieroock die coninc Melchior, daer na gout Balthazar; dies niet en ghelooft, vertijt. Gheloeft, enz.
[p. 2006]
16. Als ses weken vol quamen, si stont op na tbetamen, bevrijdt van alder blamen, om na te volghen die wet. Gheloeft, enz. 17. Dus ghinc Maria simpel ende droech haer kint ten tempel, allen vrouwen tot een exempel, dies haer niet en vermijt. Gheloeft, enz. 18. Elck vrolijck si hier ane, bidt hem nu ende vermane om ons bi hem te ontfane eer ons die doot verbijt. Gheloeft moet sijn dat soete kindekijn, gheeert moet sijn die lieve moeder sijn, nu ende eewelijck in alder tijt. 15, 4. vertijt = ga voorbij. - 17, 4. vermijt = ontsiet; vgl. C, 9, 4; D, 10, 4.
Tekst en melodie. E. Een devoot en̄ prof. boecxken, Antw. 1539, nr. 225, uitg. D.F. Scheurleer, bl. 256 en aant. bl. 335. De lezingen bij Hoffmann komen Scheurleer zeer verminkt voor; terwijl hem integendeel vollediger schijnt de uit een grooter aantal strophen bestaande tekst C. Of een grooter aantal strophen voor meer volledigheid pleit, is eene vraag, die, zooals wij zooeven zagen, voor het hier besproken lied door Hoffmann zelf gesteld wordt. ‘Juist doordien zulke liederen veelvuldig gezongen werden’, meent Dr. Acquoy, Kerstliederen en leisen, 1887, bl. 11, ter plaatse waar door hem ons lied wordt aangehaald, ‘kon ieder er van maken wat hem of zijn geheugen goeddacht’. In den regel, mag men dus de oudste bronnen voor de vertrouwbaarste aanzien.
F. 1. Myt dessen nyen yare so wert uns openbare wu dat eyne maget vruchbare de werlt hefft verblydt. Gelovet moit syn dat kyndelyn, geëert moit syn dat megdelyn nu und ewich in aller tyd.
[p. 2007]
2. Wu wal was er to mode, do se ansach vleisch und blode, eres herten hode, den heren der werlt wyth. Gelovet, enz. 3. Se berde em sunder pyne moder und maget fyne der sunder medecyne, des hebben de Joden spyth. Gelovet, enz. 4. De engele sungen schone: gloria sy in den throne, to eren und to love gode gebenediet. Gelovet, enz. 5. Dat kynt van dogeden ryke brachte uns up ertryke vrede gewarlike, de herdekens dreven vroude. Gelovet, enz. 6. Als achte dagen weren geleden, so wort Jhesus besneden al na den Jodeschen zeden, welck uns van sunden vryet. Gelovet, enz. 7. De konynge unbekanden quemen uth veren lande und brachten offerhande den kynde gebenediet. Gelovet, enz. 8. Al an den drutteynden dage voer vunden se eth by syner moder, Joseph was er hoder, als uns de schrift verclart. Gelovet, enz. 9. Als ses wecke weren geleden, wolde se na der Jodesschen zede er offer brengen tom tempel, dat se gereiniget worde. Gelovet, enz.
[p. 2008]
10. Do genck de maget sympel und droch er kynt tom tempel allen vrouwen tom exempel, des se syck nicht versein. Gelovet, enz. F. Hölscher, Niederl. geistl. Ldr. und Sprüche, Berlin 1854, nr. 12, bl. 27, naar een Hs. van o. 1588, zonder melodie.
Melodie. A. W. Bäumker, Niederl. geistl. Ldr., Vierteljahrsschrift 1888, bl. 248-9, naar het voornoemd Berlijnsch Hs. - De door denzelfden schrijver, t.a.p., nr. 47, bl. 245, naar het Weener Hs., medegedeelde lezing, levert geen noemenswaard verschil. - E. Een dev. en̄ prof. boecxken, t.a.p. De bovenstem eener tweestemmige bewerking uit het 15^de-eeuwsch Hs. van Trier, uitgegeven door E. Bohn, in Cäcilia, 1877, en in Monatshefte für Musikgeschichte, IX (1877), bl. 28, overgenomen door Bäumker, Das kath. deutsche Kirchenl., I, nr. 99, bl. 356 (vgl. aldaar I, nr. 98, bl. 354, en II, nr. 99, bl. 153), is nauw verwant met A: Mit die - sem neu - en Jai - re, so wirt uns of - fen - bai - - re, we dat eyn ma - ghet frucht -bai - - re de we - relt hait ver - blijt. Ge - lo - vet mois syn dat kyn - de - lyn, ge - e - ret mois syn dat meg - de - lijn, nu ind e - we - lich in al - re zijt. Variante. Het prieel, 1609, t.a.p. (zelfde lezing bij Theodotus, t.a.p.):
[p. 2009]
Met de - sen nieu-wen ia - - - re Soo wort ons o - pen - ba - - - re Hoe dat een maecht vrucht-ba - - - re Die we - relt heeft ver - blijt: Ge - lo - vet moet zijn Dat soe - te kin - de- kijn / Ge - eert moet oock zijn Dat soe - te maech -de - kijn / Nu en eeu - we-lijck tot al - der tijt. Aanverwante lezingen: Den gheest. nachtegael, 1634, t.a.p.; - Stalpaert, Gulde-iaers feest-daghen, 1635, bl. 1256, voor: ‘Herodes wreed van moede’. Erk u. Böhme, Deutscher Liederhort, III, nrs. 1951-2, bl. 656 vlg., deelen 17^de-eeuwsche lezingen der melodie mede. Zeer afwijkend is de lezing medegedeeld door W.P.H. Jansen, t.a.p., bl. 154, naar het vermelde Hs.: Met de - se niu - we ia - - re, soo wort ons o - pen - ba - - re, hoe dat een ma - get vrucht - ba - - re die wee - relt heeft ver - blijt. Ge - lo - vet moet sijn dat soe - te kin - de - kijn, ge - ee - ret moet zijn dat suij - ver maeg-de - lijn, nu en ee - we - lijck tot al - ler tijt. Voor den tweeden en den derden versregel geeft deze lezing der melodie de bovenstaande terug, het overige is zonder twijfel aan eene meerstemmige, waarschijnlijk tweestemmige, bewerking ontleend.	(1)Gelezen met f-sleutel op de 2^de lijn, terwijl de tekst, met c-sleutel op de 1^ste lijn, luidt:

Het oude Nederlandsche lied. Deel 3

Het oude Nederlandsche lied. Deel 3

[Nieuwjaarsliederen]

518. Mit desen niewen jare.

A.

Tekst.

B.

C.

D.

E.

Tekst en melodie.

F.

Melodie.