Vijfde hoofdstuk. Het Brabantsch-Frankisch.

Het Brabantsch-Frankisch is zoo goed als zeker de voortzetting van de oude taal der Salische Franken. Deze zijn in de 4^de eeuw uit Salland opgerukt, toen de Saksen er binnen trokken, en lieten misschien ten Noorden der Dedemsvaart een deel hunner taalbroeders achter, waaruit dan de afwijkingen van het Drenthsch als een vermenging van Saksisch met Frankisch zouden kunnen worden verklaard. Nu verhuisden ze naar Noord-Brabant, om daarna, gedeeltelijk althans, weer verder naar 't Zuiden te trekken, drongen in België door, bemachtigden in 't laatst der vijfde eeuw onder Chlodwig of Clovis een deel van Gallië en hebben er 't Frankische rijk gesticht. - Nu schijnen vooral in deze streken echter nog vele oude oer-Europeeërs te zijn achtergebleven, want het is opvallend, dat juist deze dialecten op de eerste plaats de boven op blz. 87-88 genoemde vreemde algemeen-Frankische verschijnselen het sterkst vertoonen, en op de tweede plaats nog een heele reeks nieuwe overeenkomsten met het Keltisch hebben bewaard:

1^o. Het wegvallen der h. Dit komt weliswaar ook in het Groningsch Stellingwerfsch, Flevisch en een gedeelte van Zuid-Holland en Zeeland voor, maar nergens is het zoo algemeen als in West-Brabant en Vlaanderen.

2^o. In deze dialecten is oorspronkelijk de uu tot ui en de ii tot ij gediphtongeerd, om later in de algemeen-beschaafde taal, en door deze weer in andere dialecten door te dringen.

3^o. Klinker + n + anderen medeklinker wordt in deze dialecten overal min of meer tot genasaleerden klinker + medeklinker. Daar dit in de Vlaamsche dialecten het sterkst is, lag het natuurlijk voor de hand te meenen, dat het aan Franschen invloed toe te schrijven was. Sinds de genasaleerde klinker echter door schrijver dezes ook in het West-Noordbrabantsch is vastgesteld, is er geen twijfel aan, of we hebben hier met een oude articulatie-neiging te doen, aan al deze dialecten gemeen.

4^o. Nominatief en Accusatief vallen samen vooral bij het lidwoord en bijvoeglijk naamwoord, maar ook hier en daar bij de zelfstandige voornaamwoorden. In het algemeen verdwijnt in alle Frankische dialecten de slot-n na een toonlooze-e, maar juist gelijk in het Oud-Iersch, de Accusatief-n overal uitviel behalve wanneer het volgend woord met een vocaal of zachten ploffer dus b, d, g begon, behouden nu in deze dialecten het lidwoord en andere attributen op -en, zoowel in den Accusatief als Nominatief hunne -n altijd voor vocaal of schijnbare h, voor b en d - de g komt niet voor - meestal ook analogisch voor een t, soms voor een r, m of n.

5^o. de herhaling van persoonlijke voornaamwoorden vóór en na den werkwoordsvorm: ik-ekik, ons-ons, --gij, ze zae enz.

De twee laatste verschijnselen komen ook in 't West-Vlaamsch, Zeeuwsch en, het voorlaatste althans, ook in 't Oost-Hollandsch duidelijk aan den dag. Welnu de taal dezer Salische Franken met oerinwoners gemengd, werd nu in den loop der eeuwen deels door natuurlijke, deels door staatkundige en kerkelijke verkeersgrenzen in meerdere dialecten gesplitst:

1^o. Het West-Noord-Brabantsch, dat reeds begint in den Tieler- en Bommelerwaard en zich met onbeteekenende schakeeringen tot bijna aan de Belgische grens uitstrekt. Nemen wij, gelijk we boven aanstipten, aan, dat in het Zuid-Oost-Veluwsch een Brabantsch-Frankische inslag schuilt, en houden wij rekening met de sterk Brabantsch-Frankische kleur van het Nederbetuwsch, dan zien wij dus den heelen weg dien de Salische Franken genomen hebben, nog in de tegenwoordige dialecten duidelijk afgeteekend. A.v.d. Water: De Volkstaal in het Oosten van de Bommelerwaard, Utrecht 1904. J. Hoeufft: Proeve van Bredaasch taaleigen, Breda 1836-38.

2^o. Het Antwerpsch, waarbij verschillende gemeenten van Noord-Brabant behooren, verder het westelijk deel der Belgische provincie Antwerpen tot en met Turnhout, Herenthals in het Oosten en Mechelen en Cappelle in de Belgische provincie Brabant. H. Smout: Het Antwerpsch dialect, Gent 1905. P. Cornelissen-J. Vervliet: Idioticon van het Antwerpsch dialect, Gent 1899.

3^o. Het Oost-Vlaamsch in het land van Hulst en Sas van Gent, verder in de Belgische provincie Oost-Vlaanderen behalve Dendermonde, met nog eenige grensplaatsen uit West-Vlaanderen tot Kortrijk toe. Ook het heele Westen van de provincie Oost-Vlaanderen behoorde vroeger tot het West-Vlaamsche taalgebied, dat zich tot aan de Ottogracht uitstrekte. Het beste bewijs hiervoor leveren volgens de Bo ‘de naslepende e, de eentonigheid van tongval en de oude i en uu voor ij en ui’, die hier nog her en der voorkomen. J. Bouchery: De Gentsche tongval. Verslagen en Mededeelingen der Koninkl. Vlaamsche Academie voor taal- en letterkunde, 1907, blz. 618 vlgd. J. Jacobs: Klank- en vormleer der middelvla. dialecten. Gent 1911. L. Schuermans: Algemeen Vlaamsch Idioticon, Leuven 1865-1883. Joos: Waasch Idioticon, Gent 1902. Is. Teirlinck: Zuid Oostvlaandersch Idioticon, Gent 1907.

4^o. Het Aalstersch van het land van Dendermonde inclusief tot aan Edingen met Halle en Brussel. Ph. Colinet: Het Dialect van Aalst. Leuvensche Bijdragen I, 1896.

5^o. Het Leuvensch waartoe in de provincie Antwerpen nog behoort het land van Heyst op den berg en dat ten Oosten besloten wordt met het Hagelandsch, dat de grens vormt naar het Limburgsch. L. Goemans: Het Dialect van Leuven. Leuvensche Bijdragen II, 1897. L. Goemans: Leuvensch Idioticon, Gent 1912. Ter algemeene oriënteering in de klankverwantschap volgt hier eerst weer een tabèl.

Algem. Nederl.	West-Brabantsch	Antwerpsch	Oost-Vlaamsch	Aalstersch	Leuvensch
schaap	schaop	schaop	schoap	schôp	schoep
haak	aok	aok	oak	ôk	oek
staan	staon	staon	stoan	stôon	stôn
jaar	jaor	jaor	joar	jóor	joer
mijn	mijn	main	mijn, maen	moaen	moan
rijk	rijk	raik	rijk, raek	roaek	roikj
vrijen, rij(d)en	-	-	vraeër, rijjen	-	vroan
blijven	blijve	blaive	blijve, blaeve	bloaeven	bloaven
wij	wij	wai	wij, wae	wajer	-
voet	voet	voet	voet	voet	voet
boek	boek	boek	boek	boek	boek
broeder	-	bruur	-	-	-
groen	groen, gruun	gruun	groene	grien	grien
huis	uis	ois	ais	ois	oeës
zuigen	zuige	zoige	zaige	zoigen	zoeigen
zuur	zuur	vuur	-	zier	zier
huren	hure	-	hure	-	ieren
bruid	bruid	-	braid	broaed	broeëd
deel(en)	dél, del	diel	diël	diël	diël(en), dalen
bleek	blék	bliek	bliëk	bliëk	bliëk
steen	stén	stien	stiën	stiën	stiën
geit	gaet, geit	-	giët	goaet	gaat
dood	dôd	doed	duëd	doeüd	doeëd
oog	ôg	oeg	uëge	oeüg	oeëg
(be)hooren	heure, hôre	oere	uëre, bejuëre	oeüren	oeëren
gelooven	geleuve,	geloeve	gluëve	geloeüven	geloeëven
lief	lief (gelôve	-	lief	lief	lief
bier	bier	-	bier	-	bie(r)
kuiken	kuike, kieke	koike, kieke	kieke	kieken	kieken
duur	duur, dier	dier	dier	-	dier
sturen	sture, stiere	sture, stiere	stiere	stieren	-
dagen, dragen	dage	draoge	doan, droan	drôgen	droegen
graven	grave	groave	groave	grôven	groeven
haan	aon	-	-	oon	oen
baard	baord, bord	baort	board, bord	boord	boed
laat	loat	laot	loat	loot	loet
hand, land	aând, laând	îd, lîd	ând, lând	and, land	and, land
dansen	daânse	dînse	-	dâsen	dans
oud	oud, aud	aud	aud, aewd	aad	aud, oeud
geven	geve	geve	geen	geven	geven
aarde	aerd	jaard	erde, irde	eerde	jeer
hart	art	art	erte	aert	aet
recht	recht	-	-	recht	rechjt
hemel	emel	emel	emel	emel	emel

Algem. Nederl.	West-Brabantsch	Antwerpsch	Oost-Vlaamsch	Aalstersch	Leuvensch
kind	kijnd, kind	kiengd	kìnd	kienjd	kjiend
ding, ring	dienk	dienk	daenk, denk	dieng	dinGj
hitte	ette, itte	-	-	iette	ieten
vogel	vogel	vogel	-	voegel	voegel
boven	bove	bove	bove	boeve(n)	boeve(n)
volk	vollk	-	-	volk	vollk
goud	goud	gaud	gaud, gaewd	gaad	goed
veulen	vulle	veule	-	velen	velen
leugen	leuge	leuge	-	legen	legen
(b)rug	brug	brüg, rüg	brugge, bru?	rigge	brig, rig
gerust	-	-	brigge	gris	gris
rups	rips, rups	-	ruspe, rispe	-	-
honger	onger	oenger	-	onger	oenger
tong	tong	toeng	-	tong	toeng
hond, rond	ond	ongd, rongd	-	ond	ond
korst	korst	köst	kuste, kiste	kist	kjist
worst	worst	wöst	wuste, wiste	wist	wist
kort	kort	-	kort	kirt(kis=korts)	kjit
gracht	grâcht	-	gracht	grecht	grecht
lucht, dacht	locht	loecht, doch	-	locht	locht
schrijven	schrijve	-	schraeve	schroaeven	schroaven
schenken	schenke	-	schaenke	schienken	sjienken
tusschen	tusse	wensge	tusgen	ties(ch)en	tiesen
wasschen	wâsse	wasse	wasgen	was(ch)en	wassen
visch	vis	vies	vis (visger)	vies(ch)	vies
kwaad	kwaod	kaod, kwaod	kwoait	kôod	koed
verkleinings-uitgangen	-k, -sk, -j	-k, -sk, -tsj	-k, -sk, -s, -ts	-kn, -skn, -jn	-kn, -skn, -kjn
mann. bijv. demonstr.	deuze(n), die, dieën	die(n)	deze(n), diene(n)	dezen, diinen, doaenen	dezen, doanen
zelfst. demonstr.	den deze, den dieë	dei deze, de dees, den die	den deze, den diene	den deze, den diinen, den doaenen	den dezen, den doanen
ik, jij, hij (-ie)	ik, gij, hij (-zie)	kiek, gai, gaa, ai, aa(m)	kik, gae, jae	kieke, goae, dae(n)	kjiekj, goa, oa, (m)n
wij, jullie, zij	wij, gullie, zij	wai, wole, gole, zole	m, -wae, gae zzae	wajr, gajr, zejr	woalen, goalen, zoalen
persoonsuit-gangen enklv.	-, -(d/t), -(d/t)	-, -t, -t	-, -(d/t), -(d/t)	-, -(d/t), -(d/t)	-, -(d/t), -(d/t)
persoonsuit-gangen meerv.	-, -(d/t), -	-, -t, -	(n), (-d/t), -(n)	-n, -(d/t), -n	-n, -(d/t), -n
verled. deelw.	g-, g-	g-, g-	g-, g-	g-, g-	g-, g-
verleden tijd	-d, t	-d, -t	-dg, -tg	-dn, dgn, -tn, -tegen	-dn, -tn, -ndn

Men ziet aanstonds, dat deze dialecten behalve het reeds genoemde nog in eenige opvallende punten met de vorige groep overeenkomen: het samengesteld zelfstandig Demonstratief opvallend aan het Fransch en Keltisch herinnerend, kwam ook daar overal voor; den tweelettergrepigen uitgang van den verleden tijd kennen ook het Oost-Hollandsch, Zeeuwsch en West-Vlaamsch. Met het Strandhollandsch en Oost-Hollandsch heeft het West-Brabantsch den Accusatief-Genitief der persoonsnamen gemeen en de herhaling van de subjectpronomina met 't Zeeuwsch en West-Vlaamsch. Deze beide laatste dialecten plus nog het Flevisch en het Westfriesch (Spierdijk b.v. en Texel) hebben met het Brabantsch nog een andere merkwaardige overeenkomst, namelijk de vervoeging van ja. Het is namelijk alsof j a (trouwens een oud relativum) een voegwoord was, als het Nederlandsche o f. En gelijk wij nu zeggen: óf-ik, óf-je, offie, ofze, offet, of-we, óf-je óf-ze; zoo zeggen al de genoemde tongvallen in bevestigend antwoord, elk met zijn eigen pronomina, ongeveer: ja-ik, ja-gij, ja-ie, ja-ze, jaët, ja-we, jage, jaze, en naar analogie neemt ook nee soms die heele vervoeging over. Ook dit is in 't Indo-germaansch weer iets tamelijk ongehoords, terwijl het in talen met primitiever structuur zeer veel voorkomt. Zou ook dit verschijnsel dus misschien aan de oerbevolking toe te schrijven zijn? Wij laten voorloopig deze vraag een vraag blijven, en wijzen alleen nog op de mogelijkheid, dat de samenstelling der meervoudige persoonlijke voornaamwoorden met -lieden, eveneens een specifiek Frankisch verschijnsel, misschien het best naast het Fransche nous autres, vous autres te stellen ware, en dan op een alweer niet-Indogermaansch onderscheid van exclusivus en inclusivus zou kunnen berusten. Maar hiermee hebben wij al weer vermoedens genoeg ten beste gegeven. Terug naar de sobere feiten.

Men ziet, dit is een groote krachtige groep, wat te meer gewicht in de schaal legt, omdat de voornaamste ondergroepen: Het West-Noord-Brabantsch, het Antwerpsch en het Oost-Vlaamsch betrekkelijk weinig gedifferencieerd zijn en na het Hollandsch het meest met het algemeene Nederlandsch overeenstemmen. De wisselwerking tusschen beide is dan ook zeer goed merkbaar, maar aan de beide zijden der landsgrenzen met voorloopig nog zeer verschillend resultaat. Eensdeels ontwikkelt zich in de Noord-Brabantsche steden, vlekken en kleinste dorpen een beschaafden-taal die in klanken en woordkeus al langer hoe meer tot het algemeen Nederlandsch nadert; anderzijds verspreidt zich van de beschaafde kringen van Antwerpen en Gent uit, van lieverlede een tijdelijk algemeen Vlaamsch, dat voor de Zuid-Brabanders en Limburgers, wier eigen dialect te veel afwijkt, juist als het Stad-Friesch voor de Friezen, de voor-loopige brug wordt, waarop zij de Noord-Nederlanders ontmoeten, met hen verkeeren, en allen zich gaande weg bij hen aansluiten. Want dat Algemeene Vlaamsch is, wat ook de eerbied afdwingende kunstenaar Hugo Verriest hierover

idealiseeren mag, nog zeer arm. Hoe gebrekkig is het huiselijk dialect, hoe ellendig de krantentaal, hoe potsierlijk de verfranschte omgangstaal! En is gedoemd om arm te blijven. Want voor duizenden dingen en handelingen hebben de Belgische dialecten wel elk een afwijkend woord, maar geen dat algemeen gangbaar is. Daartegenover staat nu telkens de overal verstane en klare Fransche term. Om een concurrent daartegen te hebben, grijpt men nu natuurlijk naar den Noord-Nederlandschen naam, die geeft houvast. - Alleen de behoefte kan voor het verkeer een groep doen ontstaan. Houdt de behoefte op, dan smelt iedere groep in de omliggende kringen weg. Evenmin als in Noord-Duitschland een algemeen Nederduitsche of in Zuid-Frankrijk een algemeen Provençaalsche, in Noorwegen een algemeen Noorweegsche taal op kan komen, daar het Hoogduitsch, het Noord-Fransch en het Deensch veel beter en makkelijker in de behoefte voorzien; zoo zal ook in België geen rijk en met het Fransch concurreerend Vlaamsch zich kunnen handhaven. Slechts als voorloopige overbrugging kan en zal het dienen, om daarna weer spoorloos te vergaan. Maar wat nog lang blijven zal, juist als Noord-Nederland in Friesland en Limburg bewaard heeft, zijn de vaste en sterke ver-afwijkende dialecten van West-Vlaanderen, Zuid-Brabant en Belgisch Limburg. - Voor onze letterkunde heeft de Vlaamsche beweging vele en zeer verdienstelijke bijdragen geleverd. Conscience vooral heeft deze algemeene Vlaamsche taal geschreven. Verder Jan van Beers, Tony Bergmann, de gezusters Loveling en Cyriel Buysse, die hoewel sinds lang in Noord-Nederland levend en publiceerend, een erg Fransch-getint taaltje schrijft. - En laten wij nu maar aanstonds de hoofdmoeilijkheid onder de oogen zien, die hier het probleem van den Franschen invloed ons opgeeft. Zoo goed als alle beschaafde Zuid-Nederlanders zijn tweetalig in dien zin, dat ze in voortdurende afwisseling zich van twee talen bedienen.

Zij behooren tot twee groeptalen: namelijk tot één der Noordelijke Fransche en tot één der Zuidelijke Nederlandsche dialecten. Dit voortdurend wisselen komt echter geen van twee talen ten bate. Licht wordt het Fransch door allerlei Flamingismen en het Vlaamsch met allerlei Gallicismen dooraderd. De wet van eenvoud brengt dit mee, en wel zóólang met onweerstaanbare noodwendigheid als men beide talen evengoed wil kennen, en ook praktisch evenveel gebruikt. Pas als men vierkant één der beide talen tot eigen taal kiest waarin men wil denken en leven, en de andere even vastbesloten tot hulptaal verlaagt, uitsluitend en alleen bestemd om zoo goed en zoo kwaad als het gaat, met een bepaalde groep zijner medeburgers te verkeeren, is er kans dat de hoofdtaal gemakkelijk en zuiver gesproken wordt. Immers dàn pas zal zeker de assimilatie-kracht der hulptaal moeten wijken voor die der hoofdtaal, en zal deze haar zielseigen differenciatieneiging kunnen involgen.

Uit deze bewustgeworden differenciatieneiging (zie blz. 8 vlgd.) is nu de Vlaamsche

beweging geboren. Zij heeft zich scherp gezet tegen de contagion mentale, die de Fransche maatschappij op hen uitoefende, en een bewuste propaganda in het leven geroepen, om de reeds half verloren Vlaamsche bestanddeelen door een nieuwe levenskrachtige integratie weer heel en al terug te winnen. Daarop is natuurlijk, volgens alle regelen der sociologische reactiewet, onder de niet zoo Vlaamsch-lievende elementen weerzin wakker geworden tegen die nieuwe beweging. Er heeft een kerndeeling plaats gehad. En het Vlaamsche kamp werd in Flaminganten en Franskiljons verdeeld.

Als een buitenstaander de Fransche bestanddeelen in de Nederlandsche taal aan een wetenschappelijk onderzoek zou willen onderwerpen, zou zijn eerste indruk zijn, dat natuurlijk al die Fransche woorden door de tweetalige Vlamingen in het Nederlandsch waren overgenomen, en vandaar uit hun loop door de Nederlandsche dialecten hadden begonnen. Dit strijdt nu, alweer op 't eerste gezicht, ten eenenmale met de bekende feiten. Het zijn toch juist de Zuid-Nederlanders die in hun strijd tegen de Fransche woorden de strengste eischen stellen en ons Noord-Nederlanders de gemakkelijkheid waarmee wij Fransche erfwoorden nationalizeeren maar noode kunnen vergeven. - Dit laatste is nu evenwel juist een gevolg van de pas betrekkelijk kort bij hun zoo sterk geworden differenciatieneiging der Vlaamsche beweging. - Voor vroegere eeuwen echter is de eerstgenoemde meening voor een deel ontwijfelbaar juist. - En zelfs thans nog geldt ze ten volle voor de Gallicismen, d.w.z. niet de Fransche woorden, maar de klakkeloos uit het Fransch vertaalde uitdrukkingen en zegswijzen. Deze hoort men in heel België voortdurend, en die kunnen wij Noord-Nederlanders nu weer niet zoo goed verkroppen. - Hieruit blijkt dat de Vlaamsche beweging, in den grooten hoop althans, nog te veel alleen bewust en gewild is. Want het bewustzijn kan gemakkelijk de vreemde woorden, maar onmogelijk de vertaalde zegswijzen onderscheiden. Gaat de Vlaamsche beweging door met groeien, en wij hebben alle redenen en voor-teekenen om dit te gelooven, dan zal die differenciatieneiging aldoor dieper wortelen slaan, zij zal bij allen ingroeien tot in de onderste onbewuste lagen der psyche de gewoonte wordt tot een tweede natuur, die gelijk bij ons Hollanders, instinctmatig het eigene aankweekt en het vreemde verwerpt, gelijk dat nu ook reeds het geval is in een uitgelezen schare Vlaamsche en Limburgsche voormannen, en dan zullen ook die hinderlijke nu nog gedulde en onvermijdelijke Gallicismen worden uitgestooten. Dan ook pas, kan men in Zuid-Nederland weer de oogen gaan openen voor die andere waarheid, dat Frankrijk toch een der grootste en meestbegaafde volken van Europa is, waarvan wij, als we niet achterlijk willen blijven, vele begrippen en woorden moeten en mogen overnemen, en zal men zich gaan spiegelen aan het Engelsch, dat trots een overmaat van Fransche woorden toch zoo klaar z'n Germaansch karakter

wist te bewaren. Men zal ons Noord-Nederlanders onze Fransche leen- en bastaardwoorden weer vergeven. En Nederland zal weer één zijn gelijk het was, eer de overdreven Fransche contagion mentale de Vlaamsche beweging in het leven riep.

Wij laten nu een lijst der voornaamste Belgische uitdrukkingen volgen, die ons Noord-Nederlanders tot nog toe hinderlijk zijn en als fouten of grove Gallicismen opvallen. - Wie deze verzameling met die van de Vreese vergelijkt, zal zien, dat wíj veel toegeeflijker zijn dan hij. Zie W. de Vreese: De Gallicismen in het Zuid-Nederlandsch, Gent 1899. Het is toch een feit, dat uitdrukkingen als: onder dit opzicht, een plan opvatten, in het oog springen, een vraag stellen, een stichtend voorbeeld geven’, enz. door weinig Nederlanders als Gallicismen gevoeld worden, nog daargelaten of het inderdaad bewezen is, dat het Gallicismen zijn. Want als men zoo eenige jaren van nabij de ontwikkeling onzer hedendaagsche woorden en uitdrukkingen in al hun beteekeniswisselingen heeft trachten te volgen, dan begint men van lieverlede zoo duidelijk in te zien, dat het aantal wegen, die een levend woord of uitdrukking kan opgaan, legio zijn: en dat dus uit een merkwaardig samenvallen van een Fransche en een Nederlandsche uitdrukking of beteekenis nog volstrekt niet volgt, dat we hier met een onmiddellijk causaal verband te doen hebben; vooral niet als zoo'n term of zegswijze ook heel druk in Noord-Nederland voorkomt.

Woorden en uitdrukkingen, die in het algemeen Nederlandsch niet voorkomen, maar door de Vlamingen naar Fransch model zijn gevormd

Fransch.	Vlaamsch.	Algemeen Nederlandsch.
faire partie de	deel maken van	deel uitmaken van
en-tête	hoofding	titel
égoïste	ikzuchtig	zelfzuchtig
dérailler	ontrichelen	derailleeren
mot d'ordre	ordewoord	wachtwoord
remercîment	bedanking	dank
chaque fois	iedermaal, iederwerf	telkens
recommencer	herbeginnen	opnieuw beginnen
réfléchir	herkaatsen	terugkaatsen
reconnaître	het recht van iem. herkennen	erkennen
reprendre	den arbeid hernemen	hervatten
retrouver	hervinden	terugvinden, wedervinden
revivre	al die oude herinneringen herleven	opnieuw te doorleven
mention	melding(en)	vermelding
compléter	volledigen	voltooien, aanvullen
porter une lettre à quelqu'un	een brief naar iemand dragen	iemand een brief brengen
dès lors	van dan af	van toen af

Fransch.	Vlaamsch.	Algemeen Nederlandsch.
par là	langs daar	daarlangs, langs dien weg
maintenant que	nu dat	nu
aussitôt	zoohaast	zoodra
une fois qu'il	eens dat hij	toen hij eenmaal
à peu de temps, à un mois	op weinigen tijd, op eene maand	binnen kort, binnen een maand
sous ce point de vue	onder dit oogmerk	uit dit oogpunt beschouwd
parmi les soldats	tusschen de soldaten	onder de soldaten
ressembler à	gelijken aan	gelijken op
comparer à	vergelijken aan	vergelijken met
au prix de	aan den prijs van	tot den prijs van
indifférent à	onverschillig aan	onverschillig voor
manquer à	te kort komen aan	te kort schieten in
chevalier d'industrie	nijverheidsridder	fortuinzoeker, oplichter
des esprits forts	sterke geesten	vrijdenkers
faire eau	water maken	lek worden
tenir à	houden aan	hechten aan
s'attendre à	zich verwachten aan	rekenen op
voter une loi	een wet stemmen	vóór een wet stemmen een wetsvoorstel aannemen
jouer à vue	op zicht spelen	van het blad spelen
je ne sais que dire	ik weet niet wat zeggen	ik weet niet wat te zeggen
pour avoir assisté à	om het hebben bijgewoond	omdat hij het bijgewoond had
lettre recommandée	aanbevolen brief	aangeteekende brief
détacher	afhechten	detacheeren
prendre en aversion	in afkeer hebben (nemen)	eenafkeerhebben(krijgen)van
être d'accord	akkoord zijn	het eens zijn
aller seul	alleen gaan	van zelf gaan
autrement (frappant)	anders (treffend)	veel treffender
comprendre	begrijpen	omvatten
se promettre	zich beloven	verwachten, zich vleien met
se promettre	zich zelven beloven	zich voornemen
aimer quelque chose	iets beminnen	ergens van houden
déterminer	bepalen	veroorzaken
prêt	bereid (in het Ned. alleen v. personen)	gereed
atteindre à	bereiken	evenaren
privations	beroovingen	ontberingen
célébrité	beruchtheid (in het Ned. alleen in ongunstigen zin)	beroemdheid
en disponibilité	in beschikbaarheid	op wachtgeld, op non-activiteit
se présenter	zich aanbieden	zich aanmelden
indiquer	aanduiden	aanwijzen
abbé	abt	eerwaarde (Heer)

Fransch.	Vlaamsch.	Algemeen Nederlandsch.
dépendances	afhankelijkheden	aanhoorigheden, toebehoor
être aux ordres de quelqu'un	aan iemands bevelen zijn	tot iemands dienst zijn
être conservé	bewaard worden	behouden blijven
un particulier	een bijzondere	een particulier, een gewoon (ambteloos) burger
rester	de eenige vooruitgang die nog zal te doen blijven	overblijven
avoir la conscience large	een breed geweten	een ruim geweten
une large part	een breed deel	een ruim deel
provoquer en duel	in tweegevecht dagen	tot een tweegevecht uitdagen
pensée, idée	toen het denkbeeld van Olga	gedachte
	schielijk weer voor hemoprees
faire une allocution	een aanspraak doen	een toespraak houden
faire une visite	een bezoek doen	een bezoek afleggen
		een bezoek brengen
		een visite maken
faire des fautes	fouten doen	fouten maken
faire des observations	opmerkingen doen	opmerkingen maken
faire des exceptions	uitzonderingen doen	uitzonderingen maken
faire du (des) progrès	voortgang (vooruitgang) doen	vorderingen maken
passer inaperçu	onopgemerkt doorgaan	onopgemerkt blijven
couper le passage à quelqu'un traverser	iemand den doorgang afsnijden - de Eikpoel werd door een beek doortrokken	iemand den weg afsnijden doorsneden
portée	dracht	notenbalken
porteur	drager	houder, toonder: De Nederl. Bank betaalt aan toonder
pression	vrij van alle uitheemsche drukking	invloed
solidité	waarborgen van duurzaamheid	deugdelijkheid, deugdelijke waarborgen
une fois pour toutes	eens voor allemaal	voor eens en altijd, eens voor goed
la propriété	de eigendom	het buitengoed
à la fin	in 't einde	eindelijk, ten slotte
(en) proportion (égale)	(in gelijke) evenredigheid	(in gelijke) verhouding
fabuleux	fabelachtig	mythologische afbeeldingen
trouver quelqu'un en faute	iemand in fout vinden	iemand op een fout(vergissing) betrappen
ce manteau vous va bien	die jas gaat u goed	die jas staat (zit) u goed
dans le même ordre d'idées	in dezelfde gedachtenorde	in denzelfden gedachtengang
les esprits	alles is in wanorde, de geesten en de zaken	de gemoederen
être tout indiqué	geheel aangeduid zijn	natuurlijk tot iets aangewezen zijn
(in)connu	(on)gekend	(on)bekend
charger quelqu'un	iemand met iets gelasten	belasten

Fransch.	Vlaamsch.	Algemeen Nederlandsch.
se charger de	zich gelasten met iets	zich belasten
sans pareille	zonder gelijke	zonder weerga
je le crois bien!	ik geloof het wel!	geen wonder! ik wil het graag gelooven
tout(e) fait(e)	gansch gemaakt	pasklaar
faire grâce de quelque chose à quelqu'un	iemand genade doen van iets	het hem schenken, het hem kwijtschelden
jouir de son....	zijn vol verstand genieten	bij z'n volle verstand zijn
assez	genoegzaam	nogal
rimé	gerijmde psalmen	berijmde psalmen
un raisonnement serré	een gesloten redeneering	een klemmend betoog
en nombre	in getal	bij de vleet!
être en nombre	in getal zijn	voltallig zijn
le salle donne sur le jardin	geeft op den tuin	ziet uit op den tuin
		geeft uitzicht op den tuin
donner (un libre) cours à	den vrijen loop geven	den vrijen loop laten
donner sa démission	z'n ontslag geven	ontslag vragen, ontslag nemen, z'n ontslag indienen
donner une conférence	een voordracht geven	een voordracht houden
conscience	als hadde hij het verstand en het geweten verloren	bewustzijn
donner la loi	de wet geven	iemand de wet stellen
ça lui donne sur les nerfs	dat geeft hem op de zenuwen	dat maakt hem zenuwachtig
consciencieux	gewetensvol	nauwgezet
l'usage, la pratique de la guerre	de romeinen alleen bezaten de gewoonte des oorlogs	waren vertrouwd met waren gewend aan
faisant autorité	gezagmakend, gezagvoerend	gezaghebbend
état de santé	gezondheidsstaat	gezondheidstoestand
brillant	dat een glanzende rol gespeeld heeft	schitterend
le fond et la forme	de grond en de vorm	inhoud en vorm
le fond d'un roman	de grond van een roman	de kern
le fond des yeux	de grond der oogen	het diepst der oogen
		in der oogen klare diep
au fond de la salle	in den grond der zaal	achter in de zaal
faire la haie	de haag vormen	langs den weg geschaard staan
prendre quelqu'un en haine	iemand in haat krijgen	haat tegen iemand opvatten
ai-je besoin de vous dire cela	heb ik noodig u te zeggen	moet ik u dat (nog) zeggen waartoe zou het dienen?
attaché	een oefenschool die aan de kweekschool gehecht is	verbonden
lever la séance	de zitting heffen	de zitting opheffen de vergadering sluiten
eh bien	eh wel	welnu, wel
tenir à quelque chose	aan iets houden	er aan hechten er prijs op stellen

Fransch.	Vlaamsch.	Algemeen Nederlandsch.
tenir de	hij houdt iets van Jan Steen	gelijken op, aarden naar
tenir un (certain) rang	Caspar Netscher schijnt ons den derden rang te houden	te behooren tot de schilders van den derden rang
je le tiens de lui-même	ik houd het van hem zelf	ik weet (heb) het van hem zelf
marier M. à M.	iemand aan iemand huwen	uithuwelijken
deux années de fer(s)	twee jaren ijzers	twee jaar gevangenis
chemin de fer	ijzeren weg	spoorweg
intime	de innige bouw der organische elementen	de innerlijke
en congé	in verlof	met verlof
italique	italiek	cursief
le quai	de kaai van den spoorweg	het perron
le revers du coteau	de keerzijde des heuvels	de helling
de premier ordre	een kunstenaar van eerste orde	van den eersten rang
de seconde classe	van tweede klas	van den tweeden rang
l'heure a sonné	het uur klinkt, nu had het uur van vertrek geklonken	geslagen
couronné	gekroond met een gedicht	bekroond
laisser quelqu'un	laat mij, astublief	laat mij alleen
le vide	de afkeer van het ledig, dat zulk een besluit in zijn leven zou te weeg brengen	van de leegte van de leemte
regarder dans le vide	in het ledig staren	in de ruimte staren
dans notre âge	in onzen levenstijd (leeftijd)	in onzen tijd
mettre aux voix	in stemming leggen	in stemming brengen over iets laten stemmen
mettre à l'étude une pièce nouvelle	een nieuw stuk ter studie leggen	een nieuw stuk (laten) instudeeren
préférer	liefkozen	verkiezen, de voorkeur geven aan
écrire des lignes	voor straf lijnen schrijven	regels schrijven
les lignes	de lijnen	de gelederen
faire un choix	een keus maken	een keus doen, z'n keus maken
pour ne pas faire de jaloux	om geene jaloersche te maken	om niemand jaloersch te maken
un florin vaut cent cents	een gulden maakt 100 cent	een gulden is 100 centen
faire des élèves	leerlingen maken	leerlingen vormen
faire la paire	een paar maken	een paar vormen
prendre en pitié	in medelijden nemen	medelijden krijgen met medelijden opvatten voor
le mètre	de meter	het metrum, de versmaat
leur milieu	hun midden	hun omgeving, hun kring
administration centrale	het middenbestuur	het hoofdbestuur
déposer un projet de loi	een wetsontwerp neerleggen	indienen
que prendrez vous?	wat zult ge nemen?	wat zult ge gebruiken?
prendre intérêt à	belang nemen in	belang stellen in
prendre à gauche	links nemen	links afslaan

Fransch.	Vlaamsch.	Algemeen Nederlandsch.
prendre la défense de quelqu'un	iemands verdediging nemen	iemands verdediging op zich nemen
être nommé	genoemd worden	benoemd worden
avoir sous la main	onder de hand hebben	bij de hand hebben
être sous presse	onder pers zijn	ter perse zijn
soutenir la conversation	een geprek onderhouden	een gesprek gaande houden
entrepreneur	ondernemer	aannemer
des personnes de distinction	personen van onderscheid	aanzienlijke lieden
distingué	onderscheiden	deftig, voornaam, uitmuntend
distinction	onderscheiding	fijnheid, netheid, voornaamheid
découvrir	in twee woorden had Frans aan Clara de heele geschiedenis ontdekt	meedeelen
rencontre	ontmoeting	gevecht
les déclassés	de ontschikten	een gedeclasseerde
démissionnaire	ontslaggever	de gewezen, de ex(minister)
échapper	fijne eigenschappen die ons ontsnappen	ontgaan
recevoir, être recu	leerlingen ontvangen	aannemen
développé	'n werk in negen tafereelen ontwikkeld	uitgewerkt
insaisissable	een onvatbaar geruisch	nauwlijks hoorbaar
involontaire	een onvrijwillig gebaar	onwillekeurig
soin de tous les instants	zorg van alle oogenblikken	voortdurende zorg
public	hun openbare vijand	hun openlijke vijand
ouvrir sur	het venster opent op de straat de deur opent op de straat	het venster ziet uit de deur komt uit
ouvrir une enquête	een onderzoek openen	instellen
ouvrir un concours	een wedstrijd openen	uitschrijven
ouvrir un chemin	een weg openen	een weg aanleggen
avoir une explication avec quelqu'un	een opheldering met iemand hebben	iemand over iets aanspreken
des attentions	opmerkzaamheden	voorkomendheden
faire sa toilette	zich opschikken (in het Ned. alleen in ongunstigen zin)	zich kleeden zich wasschen
cabinet de toilette	opschikkamer	toiletkamer
successivement	opvolgend leeraar te Gent, te Mechelen en te Arlon	achtereenvolgens
successif	de opvolgende verbouwingen	achtereenvolgend
excité	de geesten waren weerskanten hevig opgewekt (Ned. alleen in gunstigen zin)	opgewonden
excitation	opgewektheid (Ned. alleen in gunstigen zin)	opwinding
recherches	opzoekingen	nasporingen
passer en revue	in overzicht nemen	nagaan

Fransch.	Vlaamsch.	Algemeen Nederlandsch.
place	plaats	plein
coupable	uw gedrag is plichtig	misdadig
jeter de la poudre aux yeux de quelqu'un	iemand poeder in de oogen gooien	iemand zand in de oogen strooien
carte postale (Duitsch: Postkarte)	postkaart	briefkaart
(carte-correspondance)	briefkaart	kaartbrief
une oeuvre de prix	een werk van prijs	van waarde
attacher grand prix à quelque chose	veel prijs hechten aan	iets op hoogen prijs stellen veel waarde hechten aan
prendre rang	rang nemen	z'n plaats innemen z'n plaats krijgen
les classes dirigeantes	de heerschende klassen	de hoogere standen
rendre compte	rekening geven	verslag doen, verslag geven
se rendre compte	zich rekening geven	zich rekenschap geven
tenir compte de	rekenschap houden van iets	met iets rekening houden
rail	richel	rail
composer	't waren niets dan huurlingen die dit leger samenstelden	waaruit dit leger bestond
la composition	de samenstelling van een schilderij, een roman	de compositie, de schikking de aanleg, de opzet
pas l'ombre de	geen schaduw van	geen spoor van
on a beau dire	men heeft schoon te zeggen	wat men ook moge zeggen, je hebt mooi praten
mettre par écrit	te schrift stellen	te boek stellen, opschrijven
seulement	slechts 50 jaar daarna; de boekdrukkunst die slechts gedurende de 16de eeuw een aanzienlijke uitbreiding kreeg	eerst 50 jaar daarna; pas gedurende de 16de eeuw, gisteren pas kwam ik terug, wij eten pas om zes uur
étoile	zijn kwade star	zijn kwaad gesternte
mettre quelqu'un au ban	iemand in den ban stellen	iemand in den ban doen
mettre fin à quelque chose	een einde aan iets stellen	ergens een eind aan maken
mettre quelqu'un au courant	iemand op de hoogte stellen	iemand op de hoogte brengen zich op de hoogte stellen
mettre en ordre	in orde stellen	in orde brengen
mettre ordre à quelque chose	orde in iets stellen	er voor zorgen
mettre en vente	in veiling stellen	te koop bieden
se mettre au travail	zich aan het werk stellen (wel Ned. is: alles in het werk stellen)	aan het werk gaan
se mettre en chemin	zich op weg stellen	zich op weg begeven.
sciences exactes	stellige wetenschappen	wiskundige vakken
rester silencieux	hij bleef stilzwijgend	bleef zwijgen
caresser l'espoir	de hoop streelen	de hoop koesteren
compter sur quelqu'un	tellen op iemand	op iemand rekenen

Fransch.	Vlaamsch.	Algemeen Nederlandsch.
revenir	ik zal hierop niet meer terugkeeren	terugkomen
à titre d'essai	ten titel van proef	bij wijze van proef
à titre provisoire	ten voorloopigen titel	voorloopig
à double titre	ten dubbelen titel	in tweeërlei opzicht, om twee redenen
appartenir	de kerk waaraan hij toebehoorde	waartoe hij behoorde
parvenir	uw uitdrukkelijke wil is ons toegekomen	is te onzer kennis gekomen ons ter oore gekomen
permettre	dit werk laat ons toe een meester te bestudeeren	stelt ons in staat
adresser des reproches à quelqu'un	iemand verwijten toesturen	iemand verwijten, iemand beleedigen
tiré à 300 exemplaires	op 300 exemplaren getrokken	in 300 exemplaren gedrukt
entre eux	tusschen hen bevond zich	onder hen
entre quatre yeux	tusschen vier oogen	onder vier oogen
étouffer un scandale	een zaak uitdooven	stilhouden, zorgen dat het zaakje niet ruchtbaar wordt
exprimer le désir, l'espoir	den wensch uitdrukken	den wensch uitspreken
déclamer	uitgalmen	voordragen
déclamation	uitgalming	voordracht
extérieur	wat zijn uitwendig betreft	zijn uiterlijk
aptitudes	al zijn vatbaarheden	al zijn talenten zijn vermogens
changer (de voiture)	veranderen	overstappen
changer la conversation	het gesprek veranderen	het gesprek een andere wending geven, het gesprek op iets anders brengen
élargir	hare gedachten waren verbreed	verruimd
la défense dit	de verdediging zegt	de advocaat zegt, de pleiter zegt
se perdre en conjectures	zich in gissingen verliezen	verdiepen
je n'ai pas perdu un mot de l'entretien	ik heb geen woord verloren	mij is geen woord ontgaan
soupçonner de	zij vermoedde hem van lauwheid	verdacht hem
renouveler ses ordres	hij vernieuwde hun de onderrichtingen	herhalen
permettez!	veroorloof!	met uw verlof
rejoindre quelqu'un	toen hij mij kwam vervoegen	opzoeken
il nous rejoignit près de la ville	hij vervoegde ons buiten de stad	inhalen
rejoindre son régiment	hij vervoegde zijn regiment	hij begaf zich weer naar...
renvoyer	de cijfers verzenden naar de bladzijden	verwijzen

Fransch.	Vlaamsch.	Algemeen Nederlandsch.
inconciliable	de democratie is niet verzoen-baar met den monarchalen regeeringsvorm	niet overeen te brengen
venir trouver quelqu'un	iemand komen vinden	komen opzoeken
chair	een vleesch als melk zoo frisch	een gezicht van melk en bloed
être en vogue	in voege zijn	in zwang zijn
mettre une armée sur pied	een leger op den voet brengen, te voet roepen	op de been brengen, onder de wapens roepen
la plante des pieds	de voetplant	de voetzool
réservé	dit geluk, slechts aan weinigen voorbehouden	voor weinigen weggelegd
tous droits réservés	alle rechten voorbehouden	onder voorbehoud van alle rechten
place réservée	voorbehouden plaats	besproken plaats, gereserveerde plaats
avec réserve	met voorbehouding	met omzichtigheid
mettre un précédent	een voorgaande stellen	een precedent stellen
faire du progrès	voortgang maken	vorderingen maken
esprit de suite	geest van voortzetting	standvastigheid, volharding, consequentie
conditions	in zeer slechte voorwaarden	omstandigheden, toestand
une carrière bien remplie	een welgevulde loopbaan	een rijk leven, een welbesteed leven
faire son chemin	zijn weg maken	vooruit komen, door de wereld komen, z'n weg vinden
peser sur quelqu'un	de koning schijnt op het ministerie te wegen	invloed, druk uit te oefenen
être dans les voeux	het ligt niet in de wenschen	het is niet wenschelijk
jeter un pont	een brug over de rivier werpen	slaan
hors de la loi	wetteloos verklaren	vogelvrij
l'affaire d'un moment	de zaak van een oogwenk	het werk van een oogenblik
et dire que	en zeggen dat...	en als men dan bedenkt, dat
mission	de zending der kopersnee sedert de laatste volmakingen der lichtteekening	roeping
se mettre en chemin	zich op weg zetten	zich op weg begeven
je vois d'ici	ik zie van hier	ik begrijp heel goed
vous voyez cela d'ici	dat ziet ge van hier gij ziet van hier, welk...	dat begrijp je, ge kunt u voorstellen, welk...
chanter	De Koninck heeft dit eens in een welklinkende improvisatie gezongen	bezongen
cette somme s'élève à	beloopt, bedraagt tot	bedraagt, beloopt
porter pour titre	zijn boek draagt voor titel	is getiteld... draagt als titel..
fêter quelqu'un	iemand feesten	iemand vieren

Fransch.	Vlaamsch.	Algemeen Nederlandsch.
rappeler	zijn schilderwijze herinnert Rubens, de heerlijke beelden die wij herinnerden	herinnert aan Rubens, waaraan wij u herinnerden
il ne compte plus parmi les vivants	hij rekent niet meer onder de levenden; onder de vijanden van het rijk rekenen de Fransche koningen	hij is niet meer onder de levenden behooren... telt men...
voter des remerciments	bedankingen stemmen	een adres van dank aannemen
pour ce qui me concerne	voor wat mij betreft	wat mij betreft
différer de	verschillen
il ressemble à son père	hij gelijkt aan zijn vader	hij gelijkt zijn vader, of op
renoncer à quelquechose	aan iets verzaken	iets verzaken
cela est difficile à faire	dat is moeilijk om doen	dat is moeilijk (om) te doen
ceux qui désirent se joindre à	degenen, die wenschen zich aan te sluiten	degenen die zich wenschen aan te sluiten
il désire pouvoir lire cela	hij verlangt dat mogen te lezen	hij verlangt dat te mogen lezen
il y réussit	hij gelukt erin	hij slaagt er in, of dat lukt hem
je suis d'accord avec vous là-dessus	ik ben het daarover met u eens	dat ben ik met u eens
il se mit à courir	hij zette zich op een loopen	hij zette het op 'n loopen
se fonder sur ce raisonnement	hij steunt zich op dat bewijs	hij steunt op dat bewijs
c'est moi, toi	't is ik, gij, enz.	ik ben het, gij zijt het
je m'y attendais	ik verwachtte mij daaraan	dat verwachtte ik; daarop rekende ik
maison à louer, à vendre	huis te huren, te koopen	huis te huur, te koop
invoquer l'exemple de	het voorbeeld inroepen van...	zich beroepen op het voorbeeld van...
il sent le besoin de se reposer	hij gevoelt de behoefte om te rusten	hij gevoelt behoefte aan rust
il ne put s'y résoudre	hij kon er zich niet toe besluiten of beslissen	hij kon er niet toe besluiten
qu' est ce qui serait capable de	wat zou er nog bekwaam kunnen zijn om	wat zou er nog in staat zijn om
exclusivement	uitsluitelijk	uitsluitend
élection	kiezing	verkiezing
distribuer des prix, distribution de prix	prijzen deelen, prijsdeeling	prijzen uitdeelen, prijsuitdeeling
partager l'opinion de qlq.	iemands zienswijze deelen	in iemands zienswijze deelen, of ermede instemmen
laisser à désirer	dat laat te wenschen	dat laat te wenschen over
donner le ton	den toon geven, toongevend	den toon aangeven, toonaangevend
intercaler	tusschenlasschen	inlasschen
apporter des arguments	redens bijbrengen	redenen inbrengen
un coup d'oeil	een oogslag	een oogopslag

Fransch.	Vlaamsch.	Algemeen Nederlandsch.
sous le rapport de langue	onder opzicht van taal	uit het oogpunt van de taal
tenir compte de	rekening van iets houden	rekening met iets houden
prendre conseil auprès de qlq.	bij iemand te rade gaan	met iemand te rade gaan
charger qlq. de qlq. chose se charger de	iemand met iets gelasten zich gelasten met iets	iemand of zich met iets belasten, of iemand iets gelasten
sous presse	onder pers	ter pers, op de pers
interroger qlq. sur	iemand ondervragen op	iemand ondervragen over
au sujet de (touchant)	betrekkelijk de waarheid	betreffende de waarheid
professeur d'histoire	leeraar van geschiedenis	leeraar in de geschiedenis
à l'université	in, uit de hoogere school	op, van de hoogeschool
l'Université de Gand	de hoogeschool van Gent	de hoogeschool te Gent
donner un extrait de qlq. chose	een uittreksel van	een uittreksel uit
l'introduction à	de inleiding op...	de inleiding tot...
traduction de l'allemand	vertaling van het Duitsch	vertaling uit het Duitsch
félicitations	gelukwenschingen	gelukwenschen
M. est-il visible?	is M. sprekelijk?	is M. te spreken?
cela saute aux yeux	dat springt in de oogen	dat valt in de oogen óf springt (valt) in het oog
imagination	inbeelding	verbeelding (inbeelding = hersenschim)
bien portant	welstellend, welgesteld	gezond
examen oral	mondelijksche of mondelingsche examen	mondeling examen
un homme très connu	een goed gekend man	een zeer bekend man
un état d'âme	ziels-, geestestoestand	ziels-, geestesgesteldheid
faire l'éloge de qlq.	den lof van iets maken	iets prijzen
destituer un fonctionnaire	een ambtenaar afstellen	afzetten
mettre en mouvement	in beweging stellen	in beweging brengen
n'est pas viable	is niet leefbaar	kan niet in leven blijven
l'enterrement	de begraving	de begrafenis
des pommes de terre réchauffées	verwarmde aardappelen	opgewarmde aardappelen
utiliser	iets benuttigen	zich iets te nutte maken
en rang	in rangen	op een rij
constater	bestatigen	vaststellen
attelage de deux	een dubbelspan	een tweespan
tout d'un coup	al met een keer	op eens, eensklaps
envoyer chercher qlq.	iemand zenden halen	iemand ontbieden
comment l'apelle-t-on	hoe heet men hem	hoe noemt men hem of hoe heet hij
(dans cet) ordre d'idées	gedachtenorde	gedachtengang
être atteint, affligé d'une maladie	door ziekte aangedaan	door ziekte aangetast
il vient regulièrement ici	hij komt regelmatig hier	hij komt geregeld hier
au plus vite	zoo haast mogelijk	zoo spoedig mogelijk

Fransch.	Vlaamsch.	Algemeen Nederlandsch.
cet ouvrage est épuisé	dat werk is uitgeput	dat werk is uitverkocht
grâce à lui	dank aan hem	dank zij hem
je lui dois 2 frs.	ik moet hem 2 frank	ik ben hem 2 fr. schuldig
vous vous trompez	gij bedriegt u	gij vergist u
mention honorable	eervolle melding	eervolle vermelding
il étudie le droit	hij studeert het recht	hij studeert in de rechten
argent ouvré	gewerkt zilver	bewerkt zilver
ne pas vouloir de	wij willen van geenen klassenstrijd	wij willen geen klassenstrijd wij willen niets weten van een
il est nommé professeur	hij is professor benoemd	hij is tot professor benoemd
je le croyais un imbécile	ik geloofde hem een armen knecht	ik hield hem voor dom
déclarer mensonge	zij verklaarden dat alles kwaadsprekerij, (Ned. is iemand schuldig, vervallen verklaren)	zij verklaarden, dat alles laster was
supposer connu	zijn bekend verondersteld	worden geacht bekend te zijn
l'éloquence qu'on lui connaît	de krachtige taal die wij hem kennen	die wij van hem gewoon zijn
la politique fait du Czar l'allié de la France	de politiek maakt een Franschen bondgenoot van den Czaar.	maakt den Czaar tot een bondgenoot van Frankrijk
dormir d'un sommeil de plomb	hij sliep van een slaap als lood	hij sliep als een roos hij sliep den slaap der rechtvaardigen
je parlaisle Français aux élèves	ik sprak den leerlingen altijd Vlaamsch	(tot) met m'n leerlingen sprak ik altijd Hollandsch
les gestes dont il accompagnait ses paroles	de gebaren waarvan hij zijne woorden vergezelde	waarmee hij zijne woorden begeleidde
supposer	het lot dat hij hun veronderstelde	dat hij het hunne dacht
concilier une chose et une autre	aldus zijn woord en zijn eerlijk geweten ‘overeenbrengend’	z'n woorden met z'n geweten overeenbrengen; zoo iets is met ons begrip van plicht niet over een te brengen
c'est ça	't is dat	ziezoo
eau potable	drinkbaar water	drinkwater

Behalve deze afwijkingen in het idioom heeft de Vlaamsche schrijftaal nog allerlei grammatische eigenaardigheden met het Fransch gemeen, die wij pas later, als de respectieve verschijnselen in het algemeen Nederlandsch ter sprake komen, in hun volle eigenaardigheid kunnen uiteenzetten. Wij geven echter op blz. 143 vlgd. nog een belangrijken tekst.

Van karakter zijn de Zuid-Nederlandsche Brabanders, Antwerpenaars en Oost-Vlamingen minder stijf en stroef in den omgang, levendiger, spontaner dan hunne Noordelijke broeders, die hen niet zonder reden, wel eens wat rumoerig, onrustig en lawaai-achtig vinden, omdat ze bovendien ook minder bezadigde wijsheid en dikwijls nog ietwat lichtgeraaktheid vertoonen. Daarentegen hebben ze op de Noord-Nederlanders voor, dat ze niet zoo peuterig en omslachtig zijn, wat echter ook veel minder nauwgezetheid medebrengt - men vergelijke b.v. de uiterlijke orde in het spoorwezen. - Verder zijn de Zuid-Nederlanders handiger en als ze geleerd hebben beschaafd te zijn, inderdaad charmant. Ook hebben ze veel meer aanleg voor kunst, meer speciaal echter voor Rubenskunst tegenover Rembrandtskunst, en zijn ze erg belust op uiterlijke praal. Terwijl de Noord-Nederlander nogal eens last kan hebben van hoovaardij, krijgt de Vlaming meer verzoeking tot ijdelheid. Zonder meer hartstocht is hij wel impulsiever. En omdat hij tevens niet zoo omslachtig zwaar tilt, neemt hij gemakkelijker het initiatief. - Tegenover de ongevoeligheid of de kalmte der Hollanders staat dus de drukte en emotionaliteit der Vlamingen - een kleinigheid vervoert hen tot zaligheid of verdriet - en de perseveratie-tendenz of secundaire functie kan hier niet meer als algemeene trek van het volkskarakter worden opgegeven. Verre vandaar!

Vele van deze eigenaardigheden heeft de West-Noordbrabander met zijn Zuidelijken taalbroeder gemeen. Toch hebben de bewoners der Generaliteitslanden, in de twee eeuwen van verdrukking, een ietwat Hollandsche opvoeding in bezadigde perseveratie doorloopen, waarbij ze van hun luidruchtigheid en losheid, heel wat hebben afgeleerd, maar velen vooral de minderbedeelden, toch ook iets dofs over den glans hunner vroeger zoo emotioneel tintelende ziel hebben gekregen; mede oorzaak of gevolg daarvan of beide, is het ergerlijk drankmisbruik en 't daaruit volgende messentrekken. Er heerscht toch niettemin nog meer levenlust en opgewektheid dan in Holland, gepaard met goedhartigheid en vriendelijkheid. Men is in Noord-Brabant spoedig tehuis, spoedig bevriend, maar wordt er ook spoedig vergeten, zegt Blink. De bevolking is er aan huis en erf gehecht, en daardoor vindt men hier minder emigraties dan elders. Wiskundige aanleg is er bijna epidemisch, en daar gaat - gevolg van Hollandsch-Vlaamschen menginvloed - liefde voor de muziek in alle kringen mee samen. De meer bedeelden zijn echter onder de verdrukking pittiger en sterker geworden, en zoowel vrouwen als mannen leven er daar met een ziel fijn en vol van gevoel, met een wil veerkrachtig en groot. - De bevolking is bijna geheel Roomsch-Katholiek en zeer liefdadig voor armen en godsdienstige instellingen. - Voor de literatuur leverde West-Noord-Brabant tot nog toe heel weinig. Pas sinds kort en langzaam gaan de welgestelde inwoners dezer streek beseffen, dat er naast industrie en

handel ook nog een carrière van kunsten en wetenschappen bestaat. - Het Westen van Noord-Brabant heeft een heele reeks kleine sociale groepen, die ongetwijfeld zoowel middellijk als onmiddellijk invloed uitoefenen op het dialect. Daar hebben wij op de eerste plaats de leerlooiers en schoenmakers der Langstraat, de pas in de laatste vijftig jaar opgekomen suikerindustrie, de meer en meer achteruitgaande maar altijd nog zeer talrijke bierbrouwers, de steenbakkers, boom- en fruitkweekers; om nog niet te spreken van de landbouwers, die wegens het groot verschil van grond hier weer gelijk elders in kleinere groepen, van klei- en zandboeren, uiteengaan.

Een mooi staaltje litterair Zuidoost-Vlaamsch vinde hier zijn plaats. Het is nog al omvangrijk, maar het geeft ons tevens zóó'n diepen kijk op de sociologische en psychologische structuur van den Vlaamschen landbouwersstand dat ik het om dubbele reden meende te moeten opnemen, en het dus ook dubbel zoolang mag zijn. Frank Lateur kènt zijn Vlamingen!

De Vlaamsche arbeider
van Stijn Streuvels uit: Vlaanderen door de eeuwen heen.

De Vlaamsche landenaar heeft weinig noodig om te leven, maar, als dat weinige hem niet gegeven wordt en het uiterst noodige hem ontbreekt, dan zal hij, zonder groot gebaar, zonder opstand, ten onder gaan als iemand, die tot hoegenaamd geen ras meer toebehoort en gelijk welke hoedanigheden van dat ras nooit gekend heeft of bezeten.

De Vlaming is in zijn normalen toestand, als hij met werken den kost kan verdienen; naar overschot vraagt hij niet. Hij redeneert niet, belegt weinig. De lijdende gemoedsstemming, die hem blij maakt en gerust, als er niets ongewoons de doening van zijn levenskring komt storen en hij genieten mag van het schamel beetje geluk, waarmede hij bedoelt: den kost voor hem en voor de zijnen, is altijd nog gepaard met eene vrees voor de onbestendigheid van dat geluk, uit een gevoel en bewustzijn van zijne onweerbaarheid waarin hij verkeert. Hij weet dat hij alleen staat; als zijne handen moeten begeven, is het 's anderdaags de armoede. Hij leeft afgezonderd, heeft opleiding noch geleerdheid en geen besef van de voordeelen, die opleiding en geleerdheid hem verschaffen zouden - geen vertrouwen dus in die voordeelen. Zijn denkkracht strekt niet verder dan de gewone zaken uit zijne onmiddellijke omgeving; zijn ongeoefende geest werkt traag en waar hij niet rechtstreeks het voordeel of de winst ziet, daar wil hij niet van hooren. De overwegende gedachte, die hij overerfde van zijne ouders, is de eeuwige vrees voor honger, de bezorgdheid om den kost te bemachtigen. Omdat zijn bestaan met één slag kan gebroken liggen en heel dat bestaan op hem alleen weegt, daarom zal hij de kinderen zoo vroeg mogelijk doen helpen aan de taak. Geen school, geen geleerdheid, dat brengt niets mede, daar is geen tijd voor! Werken alleen, dat is de zaligheid. De voorouders hebben gewrocht, hij zelf heeft nooit anders gezien en de kinders ook moeten het maar doen van jongs af. Hard werken, zonder ophouden, van 's morgens tot 's avonds, zóó hebben ze het gevonden en zullen ze het laten. Het leven zelf is werken; zij zijn ermede vergroeid en het is hun geworden als eene noodzaak, eene levensbehoefte - iets dat er zoo maar bij hoort, dat zich van zelfs op dringt als adem halen, eten en slapen. - Eén ding heeft de Vlaamsche buitenmensch om zich recht te houden en waarop hij steunt - hij heeft zijn eenvoudigen godsdienstzin, gelijk hij van vader tot zoon werd overgeërfd en bewaard. De zinnebeelden van zijn godsdienst vindt hij ten

allen kante over 't platte land, in de kerken van zijn dorp vooreerst, en overal waar hij gaat en staat te velde. Waar er een mensch dood viel of verongelukte, heeft men een steenen kruis geplant; waar men eene gunst bekomen heeft of bekomen wil, bouwt men een kapelletje en aan het bol der linden van het hofgat zoowel als in huis, overal zijn er beeldekes of prentjes, waar een of andere heilige vereerd wordt. De godsdienst in zijn eenvoudigsten vorm, met bijgeloof vermengeld, zit hem in 't lijf en straalt door al zijn denken en doen, omvat heel zijn leven. Diens godsdienst wil hij in tastelijken vorm overal rond zich zien en voelen; het Opperwezen moet hem vertrouwelijk voorgesteld worden en heel zijne omgeving vervullen. De landman bezit nog het kinderlijk vertrouwen in eene opperste en hoogere rechtveerdigheid, die loonen en straffen zal. In zich draagt hij het gevoel, dat hij met hard werken zijn plicht doet, zonder meer. Hij neemt de zaken op, zooals ze zich voordoen en zijn eenvoudige geest vraagt niet verder, zoekt geene oplossing over zaken en toestanden, die hij niet doorgronden kan. Hij heeft iets van den werkos, die gezapig zijn strenge spant en de vore trekt tot tenden en weer herbegint met kalmte en beradenheid. I. De Vlaming is dus de geboren landenaar; hij is de buitenmensch bij uitnemendheid; hij houdt van zijn land, van zijn werk, van zijne vruchten, van de vrije open lucht, van ruimte en van kalm gerust en stil leven. Waar hij het met hard werken vinden kan, om tusschen de twee uitersten van weelde en armoede 't bestaan te bemachtigen op zijn stukje grond, daar is hij tevreden en gelukkig; daar zullen de hoedanigheden van zijn ras het best ontwikkelen en openbloeien. - Het huisje van den landman is uit leem, met ingezakte wanden en gatig rieten dak; maar hij houdt van zijn huisje, want 't staat er als gegroeid in 't open veld en de vernepene dompigheid van een ommuurde koertje is hem onbekend. Binnen is er vloer noch zoldering, weinig licht en minder ruimte, maar vóór de deur is er licht te veel en overvloed van ruimte, en hij leeft meer buiten dan binnen zijn huis. De noodige huisraad en kateil ontbreken, de bedderij is slecht, tafel en stoelen staan kreupel; maar evengoed slaapt hij op stroo en hij rust gemakkelijk op den blooten grond. En 't weinige dat er voorhanden is, blinkt van goed verzorgde netheid. Alles staat goed op zijn plaats en de muren en betimmering krijgen op tijd hun laagje kalkwit of hun streepje verf. Zijn huis en zijn lochting zijn als een stuk van zijn eigen wezen en de streek er rond is hem vertrouwelijk omdat hij er in gegroeid is en groot geworden. De armoedige dingen schreeuwen niet als een wanklank in die omgeving; 't gebrek en de armoedigheid is er niet gedoken of deftig aangekleed, met een schijn van bedriegelijken welstand. De kleeren die de landman draagt, zoowel als de schikking en 't gerief van heel zijne omgeving, 't eene gelijk 't andere is in éénklank met het werk en de bezigheid van den bewoner, - er is geen bedrog, geen schijn van nutteloozen praal, - 't is het natuurlijk noodwendige en het eenvoudige landelijke leven. - Wat is er, dat hem hier zoo aantrekt, dat hij met die armoedige dingen zijn zin heeft, dat hij aan weelderiger leven verzaakt, hooger loonen afwijst, hier in de verlatene vlakte, eenzaam op den heuvel of gedoken in de diepte der vallei, of tegen den boschrand, liever gebrek zal lijden en liever zijn lijf gaat afbeulen met zijne kinderen op de hofstede, dan zijn hoekje grond te verlaten en beter leven te genieten in volkrijker gezelschap van een neringdoende dorp?

In woorden weet hij het niet te verklaren, hij voelt dat hij hier vastzit, gerust is en dat hij elders niet zou leven gelijk hier. Wat hem hier lief is, weet hij niet; eerst als hij het missen moet, kan hij het weten. De dingen, die hij hier onderhanden heeft, bemerkt hij weinig, hij heeft ze in zich opgenomen, ze zijn in hem overgegaan. De lommer van den grooten notelaar, die 't schamele dak van zijn huis beschermt, is hem onbewust, een rijke tooisel. De zonnebloemen en de stokrozen die van weerskanten de deurlijst te pralen staan, de violiers onder 't venster, het palmtronkje in den lochting, de geraniums en de floksen, die door 't

oudste meisje verzorgd worden en bloeien op de vensterbank, de konijntjes in hun hok en de hoenders en de haan, dat alles is voor den landman het overtollige, de weelde, de lach en de blijheid in zijn leven, waar het werk de ernst is en de strengheid. Hij voelt zich hier baas, hij is er de meester, gerust gelaten in zijn doening, tevreden en gelukkig.

Maar 't geen hij minder weet en de groote oorzaak is van zijn geluk, 't is de natuur zelf, de stand van zijn leven te midden der natuur; het eenige eeuwige, dat hem langs alle kanten omringt en waarin de natuurmensch zoo welig aardt. 't Is de onmiddellijke betrekking, de nauwe omgang met de natuur, het rechtstreeksche aanvoelen van de groote elementen - de bronaders van het algemeene leven. Wind en zonneschijn krijgt hij uit eerster hand, de ruimte is er zonder randen; er is de wisseling van het keerende jaar, de eeuwige ongedurigheid der getijden, die komen en gaan in gestadige wenteling; de schoone gang der volle dagen met hun licht en donker, natte en droogte, koude en hitte. Er is de zon vooral, die groote levenswekker, de koning der schepping, die troont over alles, die groei geeft en bloei en wasdom en vruchtbaarheid; er is het speierende licht der zon, de kleistering der helderheid van die groote fakkel, waarvoor al wat kaal is en krottig en vuil er uit ziet, verdwijnt onder den gulden glans en te blinken begint of te glinsteren, - die al het vermolmd gereedschap en gerei van den landman met gulden randen omstraalt, als met een aureole van levende blijde schoonheid; die alles doorstraalt en opwekt met haar deugddoende warmte. Er is de schoonheid van den dageraad en de weemoed van den avond. Er is de geur van den grond en de groenigheid, die walmt door de lucht. In dat onmiddellijk betrek met de eeuwige dingen voelt de landman zijne gerustheid en zijne vrees, zijn vertrouwen en zijn ontzag. De elementen keeren en wentelen in hunne wreede grootschheid boven zijn hoofd en boven de nietigheid zijner have - zij kunnen hem platslaan, maar ze verleenen hem de weldaad van het leven. 't Geen hij opdoet, 't geen hij inoogst, 't geen hij wint op het land, 't wordt hem al mildelijk toebedeeld als uit vrijgevige handen, - zijn eigen werk aanziet hij daarbij als eene enkele bijveerde. 't Geen hij doet, 't is bevruchten en bemesten, maar de moedergrond houdt altijd zijne bronnen open, die nooit moegegeven zijn of drooggetrokken. - Voor den landman brengt elke nieuwe dag hem nieuwe verhemming en nieuw leven; 't open- en het toegaan der dagen is hem als de machtige aderslag, 't heffen en 't dalen van den grooten, levenden adem, die de natuur beroert. En na een dag ijverig werken is de avond hem als eene verzadiging, de rust, de kalmte, die met de vloeren teederheid der duisternis, neerzijgt over de wereld, als alles rond hem slapen gaat. De morgen die daarop daagt, is weer het ontsteken van licht, het opkraaien van het leven, het herbeginnen of het voortzetten van het geen gisteren ongedaan ten halve bleef. De landenaar mag het lastig hebben als een os, altijd blijft er de voldoening van zijn werk, de groeite, 't leven dat onder zijne handen ontstaat, als eene onmiddellijke belooning, die hem gerust en bewust maakt, dat hij op de goede baan is en dat hij in 't rechte bedde vooruit moet. De dagen komen en brengen hun werk mede, hij hoeft zich maar geleidelijk en lijdzaam te laten gaan en hij is zeker altijd goed uit te komen.

Als alles welgaat in zijn huishouden, iedereen gezond is en meê-wil, als geen ramp dien schoonen samenhang van man en vrouw met kinderen storen komt of breken, als heel die verbondene kracht opgroeit als een boom die sterk van stam, welig zijn wortels schiet en breed zijn krone spreidt, dan komt er bij die menschen een stille voldaanheid, de schoone, kalme gerustheid die den gestadigen glimlach uitmaakt van het vriendelijke leven. Bij die menschen ontstaat eene eigene, eene heel bijzondere beschaafdheid, eene voornaamheid geput bij den oorsprong van 't leven zelf; een diepere zin in 't bestaan en een gezondheid van oordeel en verstand die alleen door langen en trouwen omgang met de natuur verkregen wordt. Die beschaafdheid is anders, maar edeler misschien dan 't geen wij fatsoenlijke

menschen van elkander afleeren en nadoen en bestempelen met dien naam. Wie schaft er genoeg op dien invloed van de onvervalschte, de onmiddellijke natuur op de menschen? Wie, die ooit een landman, moe gewrocht naar huis zag keeren, dacht er aan den heilzamen indruk dien zulk een avond maakt op 't gemoed van den simpelen buitenmensch? De schoone avonden in 't voorjaar, als de eerste zoelte de eerde aan 't gisten brengt en de groeite overal begint, als 't geluchte effen-uit met eene onnoemlijke teere kleurtint gevloerd, van een alderschoonste waterklare doorschijnendheid is - als alles heel stil wordt, en kalmte en zachtheid neerzijgt met de deemstering, waarin de gewone dingen een ongewone grootschheid en aanzien krijgen in die volkomene aamloosheid van den slapengaanden wind. De ruste brengt de stilte mede en om die twee algemeene dingen die in elkaar versmelten en één worden, ontstaat in eens de nieuwe tooverklaarte der maan. De schoonheden die hij ziet tracht hij niet op te sommen of te bepalen - onbewust geniet de landman en ondergaat den grootschen indruk van dien eendlijken samenhang der dingen die ter ruste gaan gelijk hij zelf. - De man trekt door de velden naar huis. - De wegen zijn eenzaam maar het jonge groen stoort aangenaam door de lucht. De man is moe gewerkt, maar zijn gemoed is gerust en bij elke schrede groeit het verlangen om thuis te zijn. Het lichtje ontwaart hij dat pinkt door het venster - thuis is alles nog in volle beweging - 't is de drukste tijd van den dag - 't avondeten wordt klaar gemaakt, de beesten worden gevoederd, de koei gemolken, de geiten naar stal gebracht - alles wordt in veiligheid gesteld voor de groote rust. De andere huisgenooten komen thuis, - de groote zonen - en laat eerst wordt het avondmaal genut, als al 't andere werk verricht is. Na 't eten zou vader of de zoon nog wat bezigheid zoeken in den lochting, weet moeder nog 't een of 't ander te doen en eindelijk komt heel het huisgezin, ouders, jongens en meisjes, een stonde buiten zitten onder den vliertronk in den maneschijn. De geur van den tabak mengelt zich met de geuren der bloemen in het hovetje; er wordt gekout, stil, fluisteren gelijkt het - in 't genot van den onzeglijk schoonen avond. Als moeder het teeken geeft, komt er een einde aan de behagelijkheid van het buiten zitten en dan zoekt elk zijn slaapstede. Het schamele stroodak zal heel den nacht de welverdiende rust der landlieden beveiligen en het huizeke zelf, met zijn leemen wanden, half gedoken in de zwarte schaduw van boomen en tronken, gelijk een nest waar ‘vrede’ zijn woonst genomen heeft.

Het tafereel van den uchtend speelt zich af in anderen toon, levendiger van kleur, blijder met heviger geruchten; 't is het verschil en de tegenstelling van de zon die opkomt en met nieuwen luister 't aanschijn der aarde verblijdt, tegenover den zachten weemoed van de uitstervende schattigheden, die verdwijnen tegen een opvlammenden westerhemel.

't Verloop der dagstonden zelf met het eigen voorkomen en de stemming van elk uur, is iets als het afspelen van een altijd nieuw vertoog. Het werk is lastig maar altijd anders en alles wat men aanraakt zijn bezielde dingen. 't Is het groeiende leven, dat de hulpe eischt van 's landmans handen en onder zijn greep tot oorbare bate verwordt en tot nuttigheid van alle menschen. Overal ziet hij het doel en de oorzaak in zijne bezigheid. Daarom heeft de landsche arbeider lust, liefhebberij in zijn arbeid; hij is preusch met den stand van zijne vruchten en met de handigheid van zijn kunnen en de schoonheid zijner opbrengst. Er is blijheid op 't veld overal, den dag door. Hoor hoe de stemmen klinken en 't neerstig gesnebber gaat bij 't wieden, bij 't braken, bij 't slijten, bij 't oogsten! Er is gezelligheid onder de knapen en de meiden; de bezigheid gaat vlugger van de hand en 't lastige vergeet men als 't herte mag opgehaald worden en men zijn stemme hoort weergalmen in de wijde lucht, waarin het lachen klatert uit de verte. De jonge, ongehuwde werkman heeft weinig of geen kommernis te dragen, hij verricht zijn werk gelijk de boer 't beveelt en heeft zich van rampen of schade door wind of water veroorzaakt, niets aan te trekken. Een breed gevoel

van vrijheid en ongedwongen stand in hun verhoudingen is den landschen arbeider eigen. Zie hem loopen over de werf der hofstede, waar hij zich van eersten af gevoelt en beweegt als op eigen bezit. Hij loopt stallen en schuren uit en in, schuifelt en zingt, gekt en zottebolt met knapen en meiden; komt op zijn kloefen in huis en zet zich bij aan tafel, eet zijn buik vol, of beklaagt zich bij de boerin als de kost hem niet bevalt. Na 't eten zoekt hij een polk in 't stroo en rust er den noenestond uit, tot het klokje luidt. Bij een kwaad woord van den boer laat hij 't werk staan en gaat op een ander; nooit verlegen of in moeilijkheid, want al de boerenhoven staan voor den werkman open en overal is 't zelfde werk en zelfde loon. - Op 't veld is de Vlaamsche landenaar in zijn element als een boom in de aarde. Zie hem op den hoogen kouter, zwaar, groot geteekend tegen de lucht; zijne kleeding heeft de kleur der aarde, waarop hij zelf stevig geplant staat. Hij ment de peerden aan den ploeg, jaagt het tweespan en staat als een schipper op zijn schuite, te wiegelen op de zwenkingen der egge. Hij gaat stapaan, rechtop, de zaaier, zwak van leden en strooit met ronden zwaai de tarwe, die als goudpulver bij elk gebaar van den forschen arm, open vliegt in de lucht. Hij staat voorover gebogen als een kamper ten aanval, het glimmende staal van de pikke te derschen in 't koorn. Aanhoudend, onvermoeid is hij den zwaren muur aan 't doorhakken, die vóór hem overeind staat. Ginder staat de maaier tot aan de knieën in 't bloedend tooisel der geurige klaver; hij zwaait zijn zeis tegen den grond en doet als het zinnebeeld der krachtig-genadige beweging, bij iederen trek de zwadden vallen. Daar ook de spaman, die neerstig heft en steekt, zoodat zijn lastig werk een spel gelijkt. Verder zijn de bonkige meiden, breed geheupt, rank van leden, bolrond van lijf, melkwit van vel, met kaken als appels zoo rood; ze staan zich te vermeien met de vork in 't hooi, dat opvliegt en balsemgeuren uitstrooit, gedragen op de lucht, die galmt van haar lach en vroolijk getater. Elders staan de deernen op den koornaard, omgrijpen de bundels en binden ze tot schooven. In de weiden stoeien knapen en meisjes dooreen, waar ze 't vee aan 't hoeden zijn en spel en leute zoeken alsof ze, in een aardsch paradijs geplaatst, geen einde zagen aan hunne geneuchten. - Alzoo krielt over 't land, overal op akkers en kouters, de bonte beweging en 't nijverig leven der buitenbevolking. Ze verdoen er hun krachten, eten en leven er als de spelers uit een onmetelijk schouwtooneel. - Neem den landenaar uit zijn velden weg, stel hem buiten zijne akkers, in een andere omgeving is hij dezelfde man niet meer. 's Zondags in zijn beste kleeren is hij al stijf, en leelijk. Stuur hem naar de stad, hij doet er onhandig, lomp, dom, staat er beteuterd, blijft gesloten in zijn ongemak, laat zich bedotten en zou zich door een straatbengel laten beleedigen. Maar als hij in bende is, in gezelschap van makkers, dan wordt hij brutaal, wild en begaat baldadigheid.

 

II. 't Is er ver van af, dat heel de bevolking van het Vlaamsche Land aan den veldarbeid gebruikt wordt en van de opbrengst der vruchten leven zou. Al houdt de Vlaming nóg zooveel van zijn akker, al is het landbezit al in oneindig kleine stukjes verdeeld, nog is er bij lange geen onderkomen voor heel die talrijke bevolking der Vlaamsche gewesten. Om groote geldwinning heeft de Vlaming nooit veel gegeven - leven was hem 't eenig noodzakelijke. Hij voelde altijd behoefte aan open lucht en aan vrijheid en aan onafhankelijk bestaan; met minder nog dan zijn vader noodig had om rond te komen, zou hij het doen, maar het verergerde van dag tot dag. In de verten, waar de landman geen inzicht over heeft, van hooger hand, door 't toedoen van menschen, die hij niet kende, en die den gang der wereldzaken beredderen, gebeurden er dingen, die den levenstoestand van den arbeid wijzigden. Hij die onderaan de grondvesten van dat reuzending, dat ‘Samenleving’ heet, te wroeten zit, moest zwaarst van al de gevolgen dragen, die door de leiders en

wetgevers dier samenleving verwekt werden. Hij ondervond dat hij met zijn dagloon niet meer uitkwam, dat de prijs zijner vruchten afsloeg in weerde en dat zijne huishuur en zijne grondlasten verhoogden... dat hij zich afbeulde voor niets. - Een ander huis zoeken, in betere voorwaarden grond huren ging niet, 't zijne werd hem nu al van onder zijne voeten ontnomen door andere landenaars, die meer betalen wilden. - Er ontstond eene spanning, een algemeen ongemak. - Rijke boerenzoons zelf moesten thuis blijven en op 't hof het werk verrichten van peerdenknecht of stalknaap, of wel verzaken aan den ouden trots van landbouwer, omdat er nergens iets meer te vinden was of open stond. De mindere man moest het opgeven, of wel zienling ten onder gaan. - Meer werken dan hij deed, kan niet, en iets bespringen dat hij niet betalen kan en waaraan hij geen eere zal doen, wil hij niet. - Moet hij de armen over elkaar slaan en wachten tot er iets uit de lucht valt? Dat ligt niet in zijn karakter. Hij zoekt naar iets anders, maar eerst en bijzonder zal hij iets zoeken, waarbij hij niet noodzakelijk zijn grond, zijn dorp of zijne streek verlaten moet. (1^o.) Alzoo, bij streken, hebben de landenaars, elk volgens de mogelijkheid, hulpe gevonden in den handenarbeid. Te zomertijde blijven zij bij den boer werken, en zoo gauw de oogst en de verlaantijd voorbij is, hebben zij hunne huisnijverheid, waarmede het noodige verdiend wordt, om te leven. Zoo zijn er die vlas zwingelen, weven, manden vlechten of een ambacht uitoefenen. De vrouw ook tracht er wat geld bij te verdienen om den huishoud te helpen draaien; ze zit aan 't kantkussen, 't borduurraam, te bobijnen of te spinnen. Als het daarmede gaan kan, acht men zich gered. (2^o.) Een ander soort, waaronder de dappersten, nemen heldhaftiger besluit; in heele benden trekken zij, den knapzak op den rug en gaan, door een ploegbaas geleid, naar Frankrijk, den oogst graan pikken, in de beeten werken, of in de steenovens. Hunne afwezigheid is maar tijdelijk en in gezelschap voelen zij minder 't ongemak der vreemde streek. Daar kunnen zij met hard werken, op drie, vier maanden een loon verdienen, waarvan ze thuis een rond jaar leven kunnen. Met October is iedereen weer op zijn streek, waar ze in de nabijheid dan werk zoeken te vinden in de suikerfabrieken of in de chicorei-drogerijen. Die ‘Franschmans’ blijven de Vlamingen van den ouden stempel, zij hebben wat meer gehoord en gezien dan de thuisblijvers, zij spreken wat luider, liegen wat harder, zijn wat losser en ongedwongener in hunne handelwijze en in hun omgang, maar zij blijven de landenaars als voorheen. Het werk ginder was het werk gelijk hier, de bezigheid heeft hen niet ontaard en hun makkers zelf vinden dat ze meer ‘mensch’ geworden zijn. (3^o.) Een ander slag, meest onder de jonge kerels met wilden aanleg, trekken in benden uit voor onbepaalden tijd en gaan in 't vreemde, overal waar er gelegenheid is, de faam dragen der Vlaamsche eerdewerkers. Zij steken zich in groote ondernemingen als daglooners, waar er vaarten te graven zijn, of ontzaglijke massa's eerde te vervoeren vallen en ander lastig werk te doen is. Die gasten vormen een afzonderlijk soort - 't zijn de wildemans onder de Vlamingen, wild in hun werk en wild in hun doening, die met de doken havenwerkers, de groote vrachtsleurders, de eeuwige wroeters zijn in 't geweld van den ruwen arbeid. 't Is het schoon groot volk met den beenderigen kop en stouten blik, de machtige schouders en lange armen; gekleed in de wijd golvende broek van hemelsblauwe of warm bruine vloer, die los en breed gekrookt in schoone plooien om hun lange, zwakke beenen hangt; in de lenden snoert een blauwe of roode wollen singel driemaal om hun lijf, die bloot komt onder het blauwe kieltje of door de opening van 't korte vest; een slappe deukhoed met neergeslagen rand staat op hun kop geduwd. Zoo trekken ze uit, door dik en dun, onverschillig aan regen en wind, de mannen van de verte, die overal thuis zijn, overal leven en geruchte houden, eten als ze 't krijgen en 't geen ze krijgen, altijd drinken en nooit dronken zijn, altijd werken zonder ooit vermoeid te worden.

(4^o.) Van veel tammeren aard zijn de Vlaamsche arbeiders, die uit nood of goesting naar hooger

loon, den landbouw verlaten hebben en elken morgen heel vroeg in 't naburig station den trein nemen en naar d'eene of andere groote stad, of naar 't Noorden van Frankrijk den kost gaan verdienen in de fabrieken. Dat dagelijksche rit in den trein, waar de werklieden lang uitgestrekt liggen en hun slaap inhalen, dien ze thuis niet voluit mochten genieten; het opgesloten verblijf in de groote werkhuizen, in den dampkring van stof en rook, met het eentonige geestesdoovende werk, het eten in vuile krottige herbergen, het samenzijn met alle soorten van volk uit de laagste rangen der samenleving, al die dingen zijn oorzaak van eene algemeene verandering naar lijf en geest, en de landenaar is er niet lang meer te verkennen in die mannen met bleek gelaat en tragen, slependen gang, die met hunne gepoetste schoenen en donkere kleeding, de etenbeurs over den schouder en de drinkflesch onder den arm, in kudden voorbijtrekken. In dat leven bij benden raapt de eenling de ondeugden op der menigte en de besten weerstaan niet lang en zijn niet moedig genoeg hunne goede eigenschappen te toonen tegenover andersgezinden. Zij denken, spreken en doen gelijk de makkers, verliezen hun vrijheidszin, zij verbroederen, verbinden zich, worden vooruitstrevend. Zij kennen heele aangeleerde volzinnen over rechten en plichten, lezen dagbladen en weten van associatie, vakvereeniging, werkersbond, federatie en syndicaat. Zij vormen het onderdeel van dat groote leger der proletariërs in aantocht om hunne rechten te veroveren. Maar intusschen voelt de werkman zich afzonderlijk als een slaaf en diep ongelukkig. De trein, de makkers, de fabriek, de stad, 't is hem al om 't even, één gruwel. 't Werk is hem een onmisbaar kwaad en de werkgever is de eenige vijand die de krachten van den arbeider uitbuit om zelf rijk te worden. Zijne inspanning, 't verteer zijner krachten, de werkuren - al dingen waaraan hij vroeger nooit dacht, - alles is nu tot 't laatste toe uitgerekend, beredeneerd en besproken. Zijne oplettendheid, die hij niet richten kan op 't uitvoeren zijner bezigheid, omdat die bezigheid niet meer van hem vraagt dan de werktuigelijke beweging zijner handen - richt hij nu op de winst en op de middels om meer te verdienen en minder te werken. Zijne omgeving benauwt hem, zij ontaardt zijne menschelijkheid, hij voelt nergens het roerende leven in al dat ijzer en staal; hij ondergaat den duur der werkuren als eene dwangstraf en het werk zelf als eene pijniging. Daarbuiten heeft hij tijd noch lust naar iets anders. 's Avonds laat hij zich vallen en zoekt in den slaap den eenigen troost voor zijn afgematte lijf. 's Zondags, den dag, waarop hij anders in stil genot zijn welverdienden rusttijd slijten kon in den huiselijken kring, voelt hij nu de behoefte aan ontspanning en hevig vermaak. Dien dag wil hij verdoen met de makkers waarmede hij binst de week gewerkt heeft; hij doet gelijk zij, die in drank en baldadigheid den toom laten aan hun wrokkig gemoed van ontevredenen, misbedeelden. In zijn eigen huis heeft de gewezen landenaar niets meer te doen, bij zijne huisgenooten kan hij geen verzet meer vinden, noch rust, hij is uit hun geest en geaardheid gegroeid. Hij moet in de kroegen zijn, waar geweldig pleizier gemaakt wordt, want de tijd is kort en morgen opent het zwarte gebouw zijn kaakbeenderen weer om de werkers in te slikken, waar ze eene week lang 't ingewand van het monster moeten doorwroeten. Overhands, elke week, krijgt de werker de nachtbeurt en de man, die zijn werk placht te regelen naar den gang der zon, naar 't voorbeeld van alle schepselen, voelt zich zoo ellendig, zoo ontredderd, dat hij op 't einde twijfelt of hij niet geworden is, iets als die schijverende kamwielen en stalen assen, die altijd maar wentelen, omdat de stoom en andere drijfkracht ze voortstuwt.

Met den tijd zal hij daar wel aan wennen, de landenaar, die de zon van aanschijn tot aanschijn gekend heeft, zijn vroegeren aard zal hij wel vergeten en afleggen, om mee te groeien in die vreemde omgeving, tot hij heel en al geworden is: als een werveling, een onderdeeltje van dat gedrochtelijke groote tuig, dat menschenlevens slikt om koopwaar voort te brengen. Maar intusschen zal hij denken aan land, zal hij den geur opsnuiven der

herinnering en zullen de dingen uit zijn vroeger bestaan hem voorkomen als een aardsch paradijs, waaruit hij eens verdreven werd door een ongekende, maar noodlottige macht; en veel keeren zal hij bij 't bedenken, flauw worden van heimwee en treurigheid.

 

III. Een laatste soort onder de bevolking van het Vlaamsche Land zijn de arbeiders, die nooit den veldarbeid kenden. (1^o.) Vooreerst zijn het de dorpsche ambachtslieden, die van vader tot zoon een stiel uitoefenen, waarmede zij op 't dorp hun bestaan vinden. Meest gezetene burgers, voor een groot deel de ontwikkeldste en beschaafdste lieden, verslaafd en hun ambacht genegen, vlijtig aan 't werk, gesteld op hunne eer in den goeden gang hunner zaken. Hun leven is de stille herhaling der gelijkloopende bezigheid in hun rustige werkplaats. Menschen, die van ver den loop der dingen en de gebeurtenissen der wijde wereld volgen en er ver af blijven, als 't hun eigen belang of 't belang van hun stiel niet betreft. (2^o.) Daarbij is er ook nog de bevolking der groote gemeenten, waar de arbeiders opeen geschold zitten, die elk in zijn huis, met handenarbeid werken voor de nijverheid. Volgens de plaatselijke aangelegenheid der streek, oefenen zij eene werkzaamheid uit voor een werkgever, die dan ook met of zonder tusschenpersoon, het voortbrengsel ter markt uitlevert. 't Zijn de schoenmakers van Iseghem, de wevers en zwingelaars van Zuid-Vlaanderen, de zeeldraaiers, mandenvlechters, vellenbewerkers, van 't Land van Waas en de Dendervallei. Al taaie kampers, die elk op zijn eigen voor klein loon den strijd uitvechten tegen de groote nijverheidshuizen. In die gewesten en op die gemeenten is het over 't algemeen de uiterste ellende en zwarte armoede. Bij die arbeiders bestaat de moed nog enkel en de wilskracht onder den vorm van lijdzame uithouding, een ongelooflijke taaiheid om, slecht gevoed, in slechte, ongezonde en vuile woningen, in 't meeste geval twaalf tot vijftien uren daags te werken, met de hulp van kinderen, die nauwelijks zeven, acht jaar oud zijn. Het gevoel van opstand of verweer is bij die menschen voor 't meerendeel gedoofd, hun geest is verlamd en eene doodelijke onverschilligheid weegt over heel hun wezen. Als persoonlijken vijand hebben zij zelf den werkgever niet of den fabrieksbaas dien ze verwenschen kunnen. 't Geen hen in den geweldigen neep houdt en hun 't bloed uitzuigt, 't is de naamlooze macht, het monster zonder kop: de mededingende groote voortbrengst en de onmeedoogende maatschappij. Zij missen de voldoening der levendmakende buitenlucht, 't rechtstreeksche betrek met de natuur hebben zij nooit gekend; zij missen 't genot en de blijheid in hun werk, dat meestal doodend of gevaarlijk is en ziekte of ontaarding medebrengt. Zij missen daarbij 't gevoel der verbroedering, 't bewustzijn van eene gezamenlijke macht, die hen, eensgezind, zou in staat stellen de verbetering van hun toestand te bewerken. Hunne ellende drukt dubbel zwaar, omdat zij in hunne onbeholpenheid niemand hebben, die zich hun lot aantrekt! Zij zijn door armoede en gebrek zoo zeer ontaard, dat zij hun toestand als den eenig mogelijken aanzien en zonder verweer hun ondergang inloopen. Dat zijn de groote levensvormen van de bevolking in het Vlaamsche Land.

 

Samen een heel leger stoere werkers, die overal te lande of er buiten, elk al zijnen kant, hun beste doen om 't leven te veroveren, een ontzaglijke kracht, die in 't aanzien van heel het Vlaamsche land, zijn kleed van weelde en zijn aanzien van rijkdom, ten toon spreidt voor de gansche wereld. Een bende volks, die, aan zich zelf overgelaten, wonderen heeft verricht, gestreden en geleden heeft zonder zijn zelfstandigheid en zijn levenskracht er bij in te schieten. Een volk, dat in al zijne verachtering eere doet aan zijn land en aan de faam van zijn ras. Een werkersbende die recht heeft op het leven en recht ook op de wederhulpe van het land, dat het heeft rijk gemaakt en vermaard in 't aanzien zijner geburen.

Laat de stroom, die nu van hoogerop komt en door samenvloeiïng van wetenschap en wetgeving, de spannende toestanden tusschen werkers en verbruikers eens moet effen banen; laat het nieuwe belang en de zorg, die nu heden ten dage, in elke richting naar alle standen van de werkersmaatschappij uitstraalt haar werk verrichten; laat de landsche werker zijn recht verkrijgen, zijne beschaving, zijne opvoeding, zijne ontwikkeling waarop hij aanspraak maken mag; laat door zorg en belang van de hoogere klassen, het lager volk tot zijn vollen bloei komen, opdat het geve al wat het geven kan; laat alle krachten tot hun weerde klimmen opdat er geene ongebruikt blijven of verloren gaan voor het welzijn en den vooruitgang van het land. - EN VLAANDEREN ZAL WORDEN GELIJK WELEER: EEN SCHOON LAND EN EEN SCHOON VOLK!

 

Stijn Streuvels.

 

Over het West-Brabantsch dialect en de verschillende invloedssferen, die hierop hebben ingewerkt, en de isoglossen die hiervan het gevolg waren: zie men nu De Regenboogkleuren blz. 67-69 en blz. 36 vlgd.

De kattekuil.
Tongval uit 't Zuiden van de Baronie van Breda, naar Leopold.

De Kattekuil plocht vruger mar ne vervèrelijke kuil te zen, en ginne wonder, want ze hebbe der daor noat1) al veul mee de kladde g'ad. Asge der overdag nève gaot, dan zieder niks, mar asge der 's naachts om twaolluf ure, vurbij komt, dan zit heal de kuil vol katte, die er den kattendans houë. Die katte houë bekaore aomaol mee de poate vast en daanse dan in de rondte. En as z'oew zin, dan kome ze nar oew toe en trekken oew in de kuil, en dan mötte mar mee daanse. Dor is nog is ne vent vurbij gekome, die bedronke waor. De katte pakten'um aon en ze daanste mee'um in de kuil; en omdat i zat waor, kon'i der nie uit, en'i most lèvend in de kuil verzuipe. - Op ne kear kwaamp er 's naachts is ne slaachter vurbij. Tun 'i er tegenover waor, kwaampen er ook verschaaie katte vur den dag: ze spronge vur 'um en ater2) 'um; mar d'n slaachter haai zen groat slaachtersmes bij 'um, en hij begon der mee da mes onder te hakke, mar konder gin ean van raoke. Tun gonk 'i op d'n loap en hij waor blij, dat 'i der vanaf waor. - Op nun aandere kear kwaamp er den ouwe Kees Kuik, 'n buur van Kiske Kuik z'n vaoder, is vurbij. Da waor ne vent, die nie bang waor, en die durfde, zee 'i, gerust nève d'n kattekuil gaon. Nou, hij gonk er 's naachts nar toe, en tun 'i derbij kwaamp, zaag 'i der, jao, 'k weet nie hoeveul katte wel, die bekaore aomaol mee de poate vast haaie en in de rondte daanste, en ze zonge aomaol: ‘Haand aon haand, poat aon poat, én Kees Kuik möt in de sloat!’ Mar Kuik haai 'et er nie op en gonk op d'n loap, en 'i most hard loape om de katte vur te blijve, die 'um aomaol aternao kwaampe; mar hij bleef ze toch veur. Mar Kees Kuik gonk laoter niemar nève den kattekuil. - Smenke3) zeggen oak, da de katte sommetije ne krombussel4) in de kuil in braand steke en der dan aomaal rond gaon staon daanse. Nou tegeworrig hoarde daor niemar van; nou gaon der de meense gerust vurbij; mar vruger, tun zou der 's naachts nie gauw ne meens vurbij zen gegaon.

 

P.H. de Vlam.

a^o 1880.

 

Het nu volgende verhaal van Conscience in den Antwerpschen tongval bewerkte in 1905 H. Smout, nadat in 1896 en '97 door Ph. Colinet en L. Goemans hetzelfde verhaal, met eenige uitlatingen, in het Aalstersch en Leuvensch dialect was overgebracht. Deze drie vertalingen zijn echter in een tamelijk gecompliceerd phonetisch schrift gedrukt. Ik heb nu getracht dit zoo eenvoudig mogelijk om te spellen, maar ben daarin slechts half geslaagd.

De giest.	De giest.	't Spoeëk
Antwerpsch dialect.	Aalstersch dialect.	Leuvensch dialect.
în en ân zijn neusklanken als Fra. in an. De ie en uu in gesloten lettergrepen zijn meestal zeer kort. è en ò zijn de gewone doffe e en o van zeggen, lokken. G is de Duitsche g.	Gelijk boven, staat ao ook hier voor den langen doffen klank tusschen a en o; hij zweemt hier echter meer naar de o, en is daarom in de tabel met ô gespeld. Daarentegen is oa een duidelijke tweeklank met een sterke ò en een onduidelijk tweede element dat opzettelijk in de tabel door ae, maar hier door a wordt voorgesteld. Ook oi en ei zijn tweeklanken maar de i verbeeldt hier respectievelijk een o- en e-achtigen naslag; ân, în, ên zijn neusklanken; ì, è, ò korte doffe vocalen.	De oe verbeeldt de Fransche vocaal van oeuf; kj is een duidelijk palatale k, oeë en ië soms ieë geschreven, zijn de Nederl. oe en ie met een doffen naslag; oa is ook hier weer een tweeklank, bestaande uit ò en een nog dofferen naslag dan in 't Aalstersch.

Antwerpsch. Kobe. Zeg Frîns kuunde gai die-jiestore, die ze Zondag ien de Poesje gespeld emme, ge wet wel, Snoef, die-n-oep 't leste trauwt mette keunegien van Tuurkaje. - Balte. Die kan ekiek. - Frans. Iez datte die van Ao nefroejke? - Sus. Neeje, zule! Wette tan al nie mier? Dor komd-em-betoeverd kornain ien, datiem briev oebdien tore draogt, on de priengses fan Amereka. Kuunde gai die nie, Balte? - Balte. I kan ekiek alles, i kan ekiek Malle gais, van 't smietsje Veraole, Guuldentop, van Siengte Pieter, Aa lampe ver nief; i kan ekieG dem betoeverden ongt, en da fan 't Stien, en Vieserke, vieserke vangt me nie, en och iere, ik kan ekiek er zoe wel ongderd înder, az ekiek se mor waa vertelle. - Frans. A wel, lot-ong streuj kentrek doeng. - Kobe. Oerrao, 't iez ongzem Balte. Toe, van doktoor Fosiuus, ò fan de kelder ongder de vierschaor. - Sus. Doe ta nie, Balte. Vertelt liever ies fan den duuvel, ò fan toeverekse ò fan spoeke.

Balte. 'k Sal ollen iez en echteg fertelseltje vertelle, da chebeurd iez ubde klay-mart, em bietsje varder az de Kornainepaip ien 't frîns chezeet: la pieb de lapîn.

Balten. Awil 'k sal ajer e woor verozjeke verteln, da chebeerd iz ob de klen mert, em bitje verd