Tweede hoofdstuk. Het Friesch en West-Friesch.

In de vroege middeleeuwen woonden de Friezen aan onze kusten van den Dollar tot minstens bij Scheveningen toe, de Zuiderzee-kusten grootendeels ingesloten. Thans leeft de Friesche bevolking alleen nog tamelijk onvermengd in de provincie Friesland, op Schiermonnikoog en de beide uiteinden van Terschelling. Wij onderscheiden in dit Nederlandsche Friesch: 1^o. het Landfriesch, a. het Klaikersch; b. het Waldjersch; c. het Zuidhoeksch. Ph. van Blom: Beknopte Friesche spraakkunst, Joure 1889. Waling Dijkstra-Buitenrust Hettema: Friesch Woordenboek, Leeuwarden 1896-1898. Th. Siebs: Geschichte der friesischen Sprache², Strassburg 1901. P. Kloosterman: Het vocalisme der beklemtoonde lettergrepen van den Metslawierschen tongval, Groningen 1907. P. Sipma: Phonology and Grammar of Modern West Frisian with Phonetic Texts and Glossary. Oxford 1913. G. Wumkes- A. de Vries: Nederlandsch-Friesch Woordenboek, Sneek 1916.

2^o. het Stadfriesch van Leeuwarden, Dokkum, Franeker, Harlingen, Sneek en Bolsward, met onderling slechts eenige onbeteekenende verschillen.

3^o. het Noordfriesch taaleigen van Schiermonnikoog, met Oost- en West-Terschelling, die alle drie weer hun eigen afwijkingen hebben.

4^o. het Zuidfriesch te Hindeloopen, dat nog een oudere periode vertegenwoordigt. Men zie voor Noord- en Zuidfriesch het werk van Siebs. L. Eykman: Phonetische beschrijving van de klanken der Hindeloopensche taal. Verhandl. Koninkl. Akad. Afd. Letterk. nieuwe Reeks. Deel 14, n^o. 2. Amsterdam 1914.

5^o. het Westfriesch, dat in Noord-Holland nog langen tijd stand hield, tot het hoelanger hoe meer met Hollandsche elementen vermengd werd, en in Kennemerland en Waterland weer overgangsdialecten ontstonden. G.J. Boekenoogen: De Zaansche Volkstaal, Leiden 1896. J. Bouman: De Volkstaal in Noord-Holland, Purmerend 1871. J. de Vries: Westfriesche Woorden, Niedorp 1910. Amsterdam ontwikkelde weer een eigen dialect.

6^o. Het eigenaardige Strandhollandsch van Zandvoort tot Scheveningen.

7^o. het Flevisch op Vlieland, Urk, te Enkhuizen, Vollenhove en in het Oosten van Gooiland. K. Koffman: Urker Taaleigen. Taal- en Letterbode VI 24, 220 vlgd. Hieronder zullen wij nu nog zien dat ook een groot deel van het Saksisch, en het heele Hollandsch-Frankische dialect-gebied tot in West Vlaanderen toe, allerduidelijkst sporen van Friesche bijmenging vertoonen, die zich deels door de groote Friesche invasies, deels door de inperking van het Friesche gebied tijdens de middeleeuwen heel gemakkelijk laten verklaren. Hieruit beseft men reeds hoe diep en breed de wortelen der Nederlandsche natie in Frieschen bodem hechten. En als wij daarbij in het oog houden, dat de oude Friezen geen Nederduitschers waren, maar met de Angelen van Sleeswijk-Holstein en later

de Angel-Saksen eene zelfstandige West-Germaansche groep vormden, ziet men hieruit opnieuw, dat wij niet zoo maar toevallig een eigengeaarde middelevenredige vormen tusschen Duitschland en Engeland.

Al is het spreekwoord ‘FRISIA NON CANTAT’ zeker niet zonder grond - de Friezen zijn te heftig reëel voor 't muzikaal-zwevend kunstgenot - toch heeft het Landfriesch een rijke eigen inheemsche literatuur ontwikkeld, die er zijn mag, van Gijsbert Japiks den Frieschen Vondel, over de gebroeders Halbertsma, Tjeerd Ritske's Velstra, den Frieschen Poot met Rein Posthumus, die eenige werken van Shakespeare in het Friesch vertaalde, Waling Dijkstra, den Frieschen Fritz Reuter en vele anderen tot Troelstra toe. De ontwikkeling dezer algemeen-Friesche letterkunde heeft echter de eigenaardigheden der verschillende dialecten grootendeels doen verloren gaan. Het verschil tusschen de tongvallen der Waldjers, die in 't Oosten bij Dokkum op zand- en veengronden, en der Klaikers, die in het Westen den kleigrond bebouwen, is zoodoende bijna geheel uitgewischt. Ook in de Dongeradeelen en in de Bierummen van Barradeel hoort men nog slechts sporen van vroegere afwijkingen. Meer is nog van het zoogenaamde ‘Zuidhoeksch’ in Workum, Stavoren, Makkum gespaard gebleven, terwijl de conservatieve Hindeloopers nog een alleszins trouw beeld van hun oud wezen in woning, kleeding en taal hebben bewaard. Het Friesche volkskarakter toont zich in de geschiedenis zeer duidelijk. Koppig, hardnekkig, ja halsstarrig hielden ze vast aan 't heidendom met hun koning Radboud, opbruisend en heftig waren de Dokkumers, die Bonifacius tot martelaar maakten. Vastgegroeide systeemmenschen waren ze weer met hun gehechtheid aan de voorvaderlijke inzettingen in de latere middeleeuwen met hun eigen wetten en prat op hun voorrechten met hun quasi-charter van Karel den Grooten. En nog heden ten dage is de Friesche onbuigzame, ietwat eigenzinnige, koppige karakterkracht ten spreekwoord. Op het gelaat van den Fries vindt men, zoolang hij tenminste niet vurig wordt, weinig teekenen van wat er omgaat in zijn ziel. Zelfs zijn woord is gesloten, hij geeft noch door accent, noch door pauze zijn diepste gevoelens bloot. Overigens is hij nadenkend en breed, zijn ja is altijd overwogen, en het neen - waarvoor hij niet zoo bang is als de Genestet - is hem een beredeneerde afwijzing, al geeft hij er ook zijne redenen niet bij. Kortom persevereerende, actieve, emotioneele naturen.

Als bijzonder krachtige sociologische groepen moeten onder de plattelands-Friezen genoemd worden: 1^o de veeboeren, 2^o de rivier- en meervisschers. Een paar kleine bijgroepjes vormen nog de arbeiders der zuivel- en der olie-industrie. De Noord-Hollanders hebben het oude Friezen-karakter bewaard in hun sobere, soms ietwat geborneerde wilskracht, hun strengheid en houvast, hun onbewogen strak gezicht. Men denke b.v. slechts aan de ‘Streek’ tusschen Hoorn en Enkhuizen met de stugge en onbuigzame nazaten der West-Friezen, die

Koning Willem doodsloegen en het onrecht, hunne Katholieke vaderen door Sonoy aangedaan, in het begin der 19de eeuw nog niet hadden vergeten, en in hunne binnenvertrekken met even weinig gelatenheid ophaalden van de wreedheden der Geuzen als de openbare schoolmeesters dit uithoofde van hun ambt over Alva's gruwelen deden. Voor de Noord-Hollanders geldt in heel bijzondere mate wat gewoonlijk heel ons volk verweten wordt: Elke nieuwigheid begint met belachelijk te zijn. Daarna wordt ze een tijd geïgnoreerd en noode geduld. Eindelijk neemt iedereen ze over, en dat in des te sneller tempo, naarmate de twee vorige stagnatie-periodes langer geduurd hebben.

Ook de sociologische groepeering is hier op het platteland nog dezelfde als in Friesland. Veeboeren en visschers zijn verreweg de belangrijkste groepen. Bijgroepen zijn hier de cacao- en de olie-industrie elk met hun eigen arbeiders. Voor de volgende tabèl dient te worden in het oog gehouden: 1^o. dat de niet ingevulde woorden, òf met het hoofddialect òf met de algemeene landstaal overeenstemmen, òf zelfs tegelijk in beide vormen bij verschillende lagen der maatschappij in zwang zijn; 2^o. dat, waar ik van te Winkels opgaven afwijk, niet aanstonds aan een drukfout behoeft gedacht te worden; 3^o. dat ik de quantiteitsverschillen der o e en i e bijna nooit heb opgegeven, omdat een halve nauwkeurigheid hier mijns inziens meer zou schaden dan baten.

Merkwaardig voor de medeklinkers zijn nog in het Landfriesch: gisteren: juuster, geld: jild, drenken: drinze. De oude th is verder tusschen klinkers gesyncopeerd - zie broeder - maar de oude d heeft zich ook daar gehandhaafd. De g is in het begin der woorden meest een echte ploffer, maar in alle andere gevallen juist als in het Nederlandsch. Het Zuid- en Oost-Friesch daarentegen hebben ook in het begin der woorden bijna altijd den glijder. Het voornaamwoord van den 2^den pers. enk. is doe en joe, meervoud: jimme.

De drie meervoudige persoonsuitgangen van het werkwoord gaan alle uit op stomme -e. Het verleden deelwoord mist het voorvoegsel ge-. Behalve de gewone verkleiningsuitgangen ke en je, komt vooral ook -tsje voor, dat uit -tje ontstaan is.

Voor de volgende Landfriesche teksten wijs ik uitdrukkelijk op het archaïsche van de spelling, die, gelijk ieder bij vergelijking met de bovenstaande klanktabèl zien zal, tamelijk ver van de thans gesproken taal afwijkt.

Om het den lezer gemakkelijk te maken geef ik voorop een paar eenvoudige fabels met woordelijke vertaling van G. Colmjon, uit Leopold: Van de Schelde tot de Weichsel.

De alde Friezen.
Uit Broarren Halbertsma: Rymen ind Teltsjes.

Reidsang.
Vertaling van Jan Jelles Hoff, ontleend aan Guido Gezelle en de Friezen. Dietsche Warande en Belfort 1900.

In de laatste twee eeuwen is nu verder in de Friesche steden, vooral Leeuwarden, Bolsward, Dokkum, Franeker, Sneek, Harlingen, te Midsland op Terschelling en op het heele eiland Ameland - waar in 1786 nog echt Landfriesch gesproken werd - een nieuw mengsel opgekomen van 't Landfriesch met het Algemeen Nederlandsch: het zoogenaamde Stadfriesch. Om z'n gebrek aan sociologische vastheid biedt dit idioom echter weinig weerstand aan den steeds voortdringenden invloed van school, bestuur en beambtenwereld, die natuurlijk krachtig de algemeene landstaal opdringen. Zoo werden in 1830 b.v. uitdrukkingen als: ‘ik wudde soo kel, ik fiel op 'e knibbels del’ nog algemeen gebruikt; nu zegt men daarvoor: ‘ik wudde soo ferskrikt, ik fiel op 'e knieën

neer’. Zoo moeten ook de oude afleidingen op -ens, als skrielens, roodens, grootens voor skrielheid, roodheid, grootheid zwichten.

Van het Friesch heeft deze taal onder andere bewaard de uitspraak bien, tien voor been en steen, van breg en pet voor brug en put, de oude scherpe uitspraak f en s van v en z aan het begin der woorden, de oude sk voor onze tegenwoordige sch, het ontbreken van het voorvoegsel der verleden deelwoorden en de omgekeerde volgorde van twee onbepaalde wijzen, b.v. in Sneek: ‘Dou hât dat wel laten kannen’. Je hadt dat wel kunnen laten. ‘'k Hât er nog lang zitten moeten’. Ik had er nog lang moeten zitten, enz.

Welnu, het beste bewijs dat het Noord- en het Strand-Hollandsch wel degelijk voor een tamelijk late vernederlandsching van echt-Friesche dialecten moeten gehouden worden, is wel het feit, dat ze in al deze punten met het Stadfriesch ten volle overeenstemmen, om van de vele echt-Friesche eigennamen en woorden nog maar te zwijgen. Zelfs in Waterland werd nog in 1600 vaak Friesch gesproken, gelijk uit Roemer Visschers Sinnepoppen 158: ‘Hij leut, die 't leut, ick en leut naet’ (leut naet = geloof 't niet) duidelijk blijkt. In dien zelfden tijd verhaalt Valcooch's ‘Chronycke’ van Schagen, Barsingerhorn, Kolhorn, Valkkoog en andere aan de Zijpe grenzende dorpen:

‘DAT NOCH HUYDENS DAECHS ALSOO WERT GHESPROKEN HALF VRIES, HALF ENGHELS BIJ WOORDEN GHEBROKEN’.

Het Zuiden van Kennemerland is reeds in vele punten aan 't Hollandsch gelijk geworden, maar het Noorden, d.i. Bergen, Schoorl, Petten en andere dorpen in den omtrek van Alkmaar hebben meer Friesch bewaard. Nog ouderwetscher is het dialect van de Zaanstreek - waarin Assendelft om z'n vroegere geïsoleerdheid weer een aparte plaats inneemt - en Waterland. G. Boekenoogen constateerde dan ook, dat het Amsterdamsch der 17de eeuw, zooals het ons uit de kluchten van Bredero bekend is, in vele opzichten met het tegenwoordig dialect benoorden het Y overeenkomt. Het eiland Marken dat pas in de middeleeuwen van Waterland losgescheurd werd, heeft als minder toegankelijk voor nieuwe invloeden o.a. de oude î en û behouden. Het West-Friesch, ten slotte, is het meest Friesch gebleven van alle. Dit valt weer uiteen in drie onder-dialekten, die in klimmende mate Friesche taaloudheden bewaard hebben: 1^o. Het Drechterland tusschen Hoorn, Enkhuizen en Medemblik. 2^o. Het West-Friesch in engeren zin tusschen Alkmaar en Den Helder. 3^o. De taal van Tessel en Wieringen.

Om nu de overeenkomst en het verschil tusschen deze dialecten beter te doen uitkomen, drukken wij hier zes Friesche teksten van juist denzelfden inhoud naast elkander af. Wij ontleenen die aan Winklers Dialecticon. Ze zijn dus - wat men niet moet vergeten - reeds ongeveer veertig jaren oud.

De Gelijkenis van den verloren zoon.
Lucas XV 11-33.

11. Der wier ienkear en man (minske) end dy hie twa soannen.	11. D'r waar 's 'n man in die hadde twiee seunen.	11. D'r wier reis 'n man in di hiea twa jonges.
12. De jungste fen dy twa sei tsjin sìn heit: heit! jow my 't diel fen 't gûd dat my takumt. End hy dielde hiarren 't gûd.	12. In 'e jongste fan die beide jonges seide teugen siin fader: fader! gee' mij miin part fan't guud dat mij toekomt. In doe ferdeelde de oude man har 't guud.	12. In iean fan har beiden, it wiea de jongste, sei tjin har heit: heit! jeuw mi miin guued dot mi toekomt. In har heit deelde har 't guued.
13. End net fulle dagen der nei (end en bîtsje letter) forsam'le de jungste soan alles by enoar, teach forth up reis nei en fìr land en brocht der al sîn gûd der thruch în en oerdwealsk libben.	13. In 'n bitsje later, doe 't de jongste al siin geld in guud bij mekaar fergaard had, is i op reis gongen nar 'n feer land, in daar het i siin guud d'r deur brocht in 'n slecht leven.	13. In körts d'r nooi d 't er olles bi 'neeuwr forgare hiea, is er furtgiean nooi 'n fraeimd laaun to, in der het er siin guued tròch brocht in 'n kwaaid livven.
14. Do er alles der thruch brocht, hie kaem der en greate krapte oan iten (hungersnead) în dat selde land, end hy bigûn brekme to lyen.	14. In doe 't i alles ferteerd hadde, kwam d'r 'n groote hongersnood in dat selde land in doe begon i gebrek te lijen.	14. In dao 't hi 't olle gerre fortaors hiea, koom 'r huengersneud iin dot laaun in hi kriige gebrok.
15. End hy gung hinne end gung by ien fen de borgers fen dat land en dy stiûrde him up sîn land um de bargen to weidjen.	15. In hij gong heene in ferfoegde him bij ien fan 'e burgers fan dat land, in die stuurde him op siin land om op 'e bargen te passen.	15. In dao ging hij nooi dao juued to fan dot laaun in friegge har om werk; in jao juegene him werk in stjuersene him nooi har laaun to om har swiine te huueden.
16. End hy woe wol jerne sîn bûk fol ite mei 't bargefoer; mar nimmen joech him dat.	16. In doe wude die sieel wel graag siin buuk fol ete met 't freten dat de bargen fratten, mar gien ieen die 't er him wat fan gaf.	16. In hi kriige so 'n huenger dot hi wuuë wol graag siin liif fol ite mooi de swiine, mar dot mocht net.
17. Do kaem er to himselm end hy sei: ho fulle fen mîn heite fulk habbe oerfloedig hiar brea, end ik kum um fen hunger.	17. Doe kwam i tot indenken in doe seid i: hoe feul arbeiders fan miin fader hewwe overfloedig har brood, in ik fergaan fan 'e honger.	17. In dao koom er to him salm in sei er: ho fölle fan uus heit siin knechten hewwe ieuwerflued fan iten in ik forgaai fan huenger.

De Gelijkenis van den verloren zoon.
Lucas XV 11-33.

Het zou mij niet zooveel moeite gekost hebben, de spelling dezer teksten met die der klanktabèl in overeenstemming te brengen. Ik meende echter door zulk een kunstmatige nivelleering de waarheid onrecht te doen. In de loopende rede werken toch weer allerlei neigingen en andere psychologische krachten, die den klankwettigen vorm van een woord soms ten eenen male veranderen. Verder is de plaats, waarvan deze teksten afkomstig zijn, van Hindeloopen afgezien, zeker niet juist dezelfde als die, waar mijne tabellen op berusten. En zoo is dus deze onregelmatigheid wel een verlies van gladden glans, maar een aanwinst van korrelige werkelijkheid. Deze opmerking geldt voor alle verdere teksten.

In deze parabelvertalingen met hun eenvoudige verhaalzinnetjes, komen echter de zuiver-dialectische woordvoeging en zinsverbinding, de locale kleur van het idioom, alsmede de gevoelssfeer, die als een wolk over de heele taal hangt, niet altijd evengoed tot hun recht. Daarom volgen hier nog een paar echte volksstukjes. De onbewogen koppigheid en de ietwat cynische koelheid spreken niet alleen uit den inhoud van het volgende verhaal, maar staan met scherpe, hoekige lijnen in elken zin, en bijna iedere zinsverbinding zóó klaar en duidelijk geteekend, dat ik er bij de eerste kennismaking werkelijk van schrok.

De Leewarder Galgelappers,
in 't Stadtfriesch van Leeuwarden, uit Joh. Winkler: Studiën in Nederlandsche Namenkunde, a^o 1900.

Luuster nou 'ris: Dan sa 'k jimme 'ris fertelle, hoe-'t de Leewarders an har bijnaam fan Galgelappers komen binne. - Oudtiids hadden alle steden in Friesland, in de groote dorpen oek, daar 't rechthuus fan 'e grietenij staat, in oek wel sommige staten - dat binne fan die groote, oud-adellike boereplaatsen - it recht fan galg in rad, liik as dat doe soo hiette. Dat is te seggen: in die plaatsen mochten in musten de boosdoeners, de moordenaars, de branstichters, in suk gespuus, foor soo feer as se daar, of in 'e onderhoorichheit fan die plaatsen har misdaden uutricht hadden, oek ophongen wudde an 'e galge. - Later, doe-'t Leewarden, in 'e plaats fan Staveren, de hoofdstad fan Friesland wudden waar, in doe de regeering over Friesland hoe langer hoe meer in ien han komen waar, in te Leewarden har setel hadde, doe houdde dat op. Doe musten alle boosdoenders, die-'t in Friesland oppakt waren, in tot 'e dood feroordeeld, die musten te Leewarden an 'e galge ophongen wudde. It lansbestuur liet in alle steden in andere plaatsen, die-'t it recht fan galg in rad hadden, wete - om so mar 'ris te seggen, met dizze woorden: ‘Hur ris, jimme Franekers in Harlingers, jimme Dokkumers, Sneekers in Bolseters, in die 't meer angaat, jimme hewwe ont nou toe jimme eigen moordenaars sels ophongen, mar dat houdt nou op: dat mut deen weze. As jimme en moordenaar of en andere kwaaddoender snapt hewwe, in feroordeeld om te hangen, dan mutte jimme die man na Leewarden sture, om daar dan ophongen te wudden. Set de man dan mar, goed in 'e boeiens slagen, met een paar dienders of feldwachters of wat jimme hewwe (as it mar goed fortroude mannen binne), in 't trekskip na Leewarden, met en briefke der bij, hoe in wat. Dan salle se te Leewarden dat saakje wel feerder opknappe, in de man an 'e galge ophange.’ - Nou! dat ston alle minsen lang niet an, in die kleine plaatsen. Want jimme mutte begripe, d'r gebeurt daar niet veul nijs, soo deur 'n bank; in dan gaf soo'n ophangerij altiid nog 'ris en aardig fersetsje, in 'n mooi fleurig kiikje. Mar wat suden se d'ran doen? Se musten wel doen soo-'t de regeering it hewwe wude, hee? Mar de Leewarders! nou, die hadden en boel wille deur die nijigheit; in en hopen foordeel oek. - De merkedag wudde doe te Leewarden houden op Saterdag, in niet op Frijdag, soo as nou teugenwoordig. In fan sels, op merkedag wudde der ophongen, in branmerkt, in giisseld, in te pronk set. Want sien! merkedag dan waar der altiid en hopen boerefolk in 'e stad, die daar dan doch weze musten foor har saken, in om te koopen in te ferkoopen. Mar dan kwammen d'r altiid oek en boel uut nijsgierigheit om 't ophangen te sien. In soo had de Leewarder galge it mar drok; hast alle Saterdags waar d'r 't ien of ander op 't skawot te redden. In daar hadden de Leewarders dan niet allienig de nocht in de wille fan, mar oek groot foordeel. Fooral de kas'leins in de koekebakkers. Want en koem koffi met en stuk koek, in en burreltsje - dat waar al 't minste dat de lui bruukten. De meesten nammen feul meer achter 't fesje. In daar kwam dan nog bij alderlei koopmanskap fan alderlei guud dat 't boerefolk noodig had, oek fan goud in sulver in mooie kleeren foor de froului - dus de Leewarder merkedag wudde mar deeg fleurig fan dat alles.

Dat gong soo jaren heene, in de Leewarder galge had mar en boel te doen. In fan sels - soodoende sleet-i oek deeg. Langsamerhand begon-i al mooi oud te wudden, in te ferfallen. D'r muste noodig in nije galge komme, soo noodig as eten in 'e mon. - Ja, mar wie must die nije galge betale? Daar kwam it mar op an. De Leewarders seiden: Alles goed in wel! 't is ons galge, in as d'r allienig mar Leewarders an ophongen wudden, dan musten wij him oek allienig onderhoude; of fernije, as 't noodig waar. Mar nou al die kleinsteedsers d'r an ophongen wudde, in al dat butenfolk, nou mutte die minsen d'r oek mar an betale. It sude wat moois weze! Wij de galge onderhoude, of en nije galge geve; in die Franeker

klokkedieven in Harlinger tobbedansers, die Dokkumer garnaten, Sneeker duumkefreters in Bolseter olikoeken, in al die butenminsen, die suden d'r mar frij anhange! - alles in recht in billikheid! Mar soo niet! - Hou wat! seiden doe de kleinsteedsers in it boerefolk, hou wat! Jimme Leewarder Speknekken! jimme hewwe alle wille in oek alle foordeel fan 'e ophangerij, mar wij krije d'r in ons eigen plaatsen niks meer fan te sien. 'T is billik in recht dat jimme nou oek de galge onderhoude, of anders en nije galge make late! - Dat gaf nou fan sels 'n hopen roezje onder 'e lui, in 'n hopen geskriif in gewriif onder 'e heeren. Want sien, ieder bleef fan sels stiif op siin stuk staan - dat is 't oude Friesse gebruuk soo, in daar mut me ien dan oek an houde - is 't nou waar of niet? - Nou, de galge waar oek nog niet soo, al sag-i d'r frij wat skunnig uut, of-i kon nog wel wat dienst doen. In soo bleef dan die saak fan 'n nije galge fooreerst mar sloeren. - Doe waar daar in die tiid 'n kleermaker te Dokkum, in die man had 'n boos wiif. Benaud boos, kan 'k jimme segge. In op 'n goeie morgen sloeg die man siin frou dood, met 't striikiisder in de parsplanke. 'T waar anders mar en klein, springerig in spichtig kereltsje, soo as de sniders feulal binne; mar sien, die booze flarde had de man breinroer maakt. Goed! Hij wudde oppakt, in fonnisd, in na Leewarden brocht, in 't trekskip, om daar ophongen te wudden. De Frijdagsmiddags kwam-i te Leewarden an, in de Saterdagsmiddags om twaalf uur suud-i ophongen wudde. Eerst kreeg-i nog siin galgemaal. Want de lui die-'t oudtiids ophongen wudden, mochten die daags foor 't laast nog 'ris uutkieze, wat se ete wuden. In wat se dan begeerden - as 't niet al te mal waar, dat kregen se dan oek. Nou - dizze man dan, die koos eindfeugel met appelsmots; want it waar in 't najaar. In daar 'n fles wiin bij; want wiin had de man eigentlik nooit niet goed proefd. In doe-'t-'i dat lekker oppeuzeld hadde, doe kwam d'r nog 'n domenij 'n half uurke bij him - och ja, mins! - In daarna brochten se him op 't skawot.

Doe die man daar soo ston onder 'e galge, in de beulsknecht sette de ledder al klaar, in de burgemeester met de froedsmannen stonnen om him heene, doe keek die man 'ris na boven, na de galge daar-'t-i an hange muste. In doe skudd'-'i 't hoofd, in doe wudd'-'i moeielik. Sij froegen him wat of-'t-'i hadde. Och! seid'-i, Heeren fan 'e stad fan Luwarden!1) dat ik hier ophongen wudde sil, dat is tot daair an toe. Daair sil ik niks fan segge. Dat hew ik ferdiend; in die wat ferdient, die mut wat hewwe, segge se bij ons in Dokkum. Dat is niet anders. Mar - in doe sag die man al weêr na boven, na de galge - mar dat ik nou an soo'n skunnige, an soo'n rotterige galge mut - dat krinkt mij. Ik bin 'n fatsoendelik burgermanskiin fan 'e stad fan Dokkum, fan ouder tot foorouder. In dat ik nou an soo'n wrak, onsjog ding bongele sil, daair skiet mij 't moed fan fol. Waar it nog 'n knappe, krease galge, ik suud d'r niks fan segge. Sien! ik hew miin leven lang feul fan Luwarden seggen hoord, dat it soo'n mooie stad is, in sukke mooie groote huzen, in alles like deftig, knap in kreas. Mar die rotterige galge, die skeint de hele stad. It is suver en skande foor de hoofdstad fan Friesland. In jimme Luwarders! jimme sille om die oude galge, nog 'n kwaaide naaim krije bij andere lui. Dit is te slim, Heeren! fur 'n fatsoendelik burgermanskiin fan Dokkum!’ - Mar, ons maat mocht lipe of pipe, in hij mocht hoog springe of leeg springe, dat holp him allemaal niks. Hij muste d'r an geloove. In gien twie minuten later, doe bongeld'-i al boven an 't dwarshout fan 'e galge. - Nou, doe dat karwei dan ofloopen waar, doe seide de burgemeester fan Leewarden teugen 'e froedsmannen: ‘Hur 'ris! die

Dokkumer kleermaker het geliik had. Ik wude d'r niks fan segge, daar die man bij waar, mar geliik het-i. Ons galge is te min. In d'r mut ferandering komme; anders houdt heele Friesland ons nog voor de gek. Wij binne 't an de eere in an de goede naam fan ons stad ferplicht, om hierin ferbetering an te brengen. In kan d'r dan gien gloednije galge op staan, in fredesnaam! dan mutte wij de oude galge mar wat oplappe in opknappe. Dat kan oek best!’ - In soo wudde 't dan besloten. De stads-timmerbaas hakte de rotterige steden d'r uut, in-i sette daar nije stukken foor in 't plak, in-i bespikerde de galge wat, in-i skoorde 'm wat. In doe ferwde de ferwer him mooi rood op. In sie daar! de galge waar alheel oplapt in opknapt, in-i leek wel weer nij. - Ja - mar de Leewarders, omdat se soo skriel waren, dat se gien nije galge betale wuden, die hewwe daar fan de bijnaam kregen van: LEEWARDER GALGELAPPERS tot 'e dag fan fandaag toe. In se salle him wel houde, soo lang as Leewarden bestaat, in soo lang as d'r Leewarders binne. In wij wille hope dat dat nog duzent jaar in langer dure sal!

Het vreemde luchtverskainsel.
Tongval van de Beemster in West-Friesland, a^o 1880. Uit Leopolds: Van de Schelde tot de Weichsel.

Nou, leet dat weze zoo as 't wil. Ien ding is toch maar waar. As de gaste teugenswoordig niet meer op raistenbrai trakteerd worre, zel gien mens de raistenbraiketel meer van 't vuur stele ok, en make, dat ze mit 'n leege maag nee huis gaan kenne en later nag eutlachen worre toe. - ‘Of dat den vroeger wel ers beurde?’ - Deer zel ik je 'n grap van vertelle. - 't Was te B. al veul keere beurd, dat de pot, die mit 't traktement1) te vuur hong, deur 'n stik of wat jonge knape stiltjes de keuken uithaald worde, as ze de beweunders van 't huis mit de lui, die ze nood2) hadde, 'n oogenblik 't huis uitlokt hadde. Je zelle vrage: ‘Hoe weerlich was 't mogelijk, dat ze alleman de deur uit wiste te kraigen?’

O, dat gong zoo kwaad niet. D'r kwam er bai voorbeeld ien voor 't raam, en die riep, dat er brand was. Op slag vloog alleman op, de deur uit om te kaiken weer 't was. 't Duurde natuurlijk niet lang, of ze begrepe, dat 't allegaar kulkoek3) was en stapte lachend de keuken weer in. Maar in die tuskentaid was ien van de skavuite de openstaande deur inslupt4), had de ketel van 't vuur haald en - holpen deur ien van z'n kammerade, droeg ie de ketel nee 'n voailige skuilplaas, weer ze mit 'r komplotje de brai lekker neebinnen slikte. Of d'r was er ien, die onder in de kant van de wal kroop vlak voor 't huis, weer ze wiste, dat volk5) was. En die begon den op zoo'n gosjammerlijke wais ‘help, help!’ te skreeuwen, dat alleman er gruweldig6) van verskoot7) en de deur uitstoof, om te kaiken wie er in de nood zat. Ze zochte en keke overal rond, hoorde tuskenboaien 'n zacht gekreun, miende hier of deer wat in 't water te zien bewegen, maar vonde niks. Mistroostig keerde ze weerom en zagge, als ze de keuken inkwame, dat 't allegaar lak8) weest was, want - de ketel was van 't vuur verdwenen. - Van keer tot keer worde de lui nou evenwel waizer, dat leet 'm hoore9). As er hier of deer weer volk op de raistenbrai was, den most er al wonder wat beure, en aars kwame ze niet buiten de deur, of ze zurgde er voor, dat er 'n man of wat in huis bleef om op de ketel te passen. - Maarworde de wantrouwigheid grooter, de slimmigheid van de liefhebbers van stolen raistenbrai vond telkens nuwe liste en lage uit. - Op 'n Zundigeevend in Jannewari, dat 't lekker vroor en de lucht vol starre stond, was er volk op de raistenbrai bai Klaas de Boer, 'n rikke10) bouwer. Er hong 'n allemenselijke groote

ketel te vuur, want er zat 'n man of zestien om de tafel. Goed; de kaarte zouwe voor 't lest skud worre, want de brai was gaar; hai kookte de pot temet over. De kaart is geven. Klaas het 'n opgeloaide1) pandoor in z'n hand en vraagt z'n neest an hem zittende buurman, hoeveul of ie doet? - ‘Honderd vaif en twintig’, is 't antwoord. ‘Honderd zestig!’ roept de darde speuler. ‘Pandoor!’ roept Klaas deer dadelijk bovenop. ‘Dat gaat op de pot!’ voegt ie er bai en de drie are knikke van ja. ‘Wa's je troef?’ - ‘Skoppen,’ zoait Klaas, maar net as ie de boer uitspeule zel, wordt er op 't voainster klopt. Knorrig om die onverwachse stoornis, roept Klaas: ‘Wat is er?’ Een benauwde stem van buiten antwoordt: ‘Wat of er nou an de hand is, dat weet ik niet, maar er is zoo'n vreemd verskainsel in de lucht, dat 't net is of de wereld vergaan zel!’ De vrouwe verskiete gien beetje en kraige 'n kleur zoo wit as 'n doek. De manne, die pas nog zoo drok zate te babbelen en te zwessen2), zwaige op slag as 'n mof en binne ok niet op 'r gemak. 't Zou den ok al erg ongelokkig weze, as de wereld vergong vóór dat de raistenbrai op was. De gastheer houdt 'm nag 't best. Hai is op 't punt van spoken en al zok3) soort van dinge 'n kloain beetje ongeloovig uitvallen. Hai staat op, loopt nee 't raam en vraagt: ‘Maar zeggeres, wie ben je?’ - ‘Kees Dibbes,’ is 't antwoord van buiten. - ‘O! ben jee 't Kees?’ roept Klaas op 'n lachende wais. - ‘Nou, we hewwe je in 't snotje4), hoor! Je wete zeker, dat de raistenbrai gaar is, hè, en nou zou je wel ers proeve wille, niet? Mit je hoevelen staan je deer op de wacht?’ - ‘'k Mag stom weze, as 'k om de heele raistenbrai docht hew, de Boer!’ zoait Kees gemoedelijk. ‘Zou je miene, dat ik dat van plan was? As je dat denke, kom den maar alliendig buiten, den ken je 't zelf zien en hoore, en den kenne de are op de pot passe.’ - Nou, dat was ok zo. Op die manier kon er niks van komme. 't Was dus te wagen. Goed, Klaas gaat nee buiten. En verachtig! Kees Dibbes had 't niks te erg maakt. 't Was 'n vreemd verskainsel. Hoog in de lucht leek wel 'n dwaallichje heen en weer te zweven en vlak bai dat lichje hoorde ze 'n alderaiselijkst geskreeuw en gekerm. Nou was 't wat stilder en dèn wat luier. Nou leek 't wel te raizen en dèn daalde 't weer. Zeker, Klaas most 't bekenne, 't was vreemd en akelik en hai wist niet, wat ie er van denke of geloove most. - Ondertusken was ie al 'n menuut of wat weg weest en nog niet weerom. De lui, die in huis bleven ware om op de ketel te passen, begonne ongerust te worren dat 'm wat overkomen was. Deerom trokke 'n paar van de starkste gaste de stowte skoene an en gonge ok ers kaiken. Toen ze buiten kwamme, riepe ze: ‘Klaas, weer hou je5)?’ - ‘Hier!’ riep Klaas weerom, ‘bai 't poortje an de voorstreet!’ - De twee deer ok nee toe. Ze hadde 't verskainsel natuurlijk al hoord en zien. En nag stonde ze niet lang mit 'r vieren er over te dillebereeren, of er kwam al weer 'n man of drie de keuken uit, om ers te kaiken, weer of de leste twee bleven ware. Maar pas zagge en hoorde ze, wat er in de lucht te koop was, of ze riepe an die nag in huis ware, dat ze ok ers kaike komme moste6), want dat 't wezentlijk weer was, wat Kees Dibbes zoaid had. En nou begraipt ieder al, wat er verder beurde. Toe alle kaikers op 't lest stonde te bubberen van angst en van de kowd, opperde Klaas 't plan om nou niet langer staan te kleumen, maar 'n skeppie raistenbrai te gebrukken om 't laif weer wat te verwarmen. As dat binnen was, konne ze later altaid nag ers weer nee buiten gaan. En toe de eerste die de keuken inkwam, dadelijk murk, dat de pot van 't vuur en weg was en dat mit de noodige omslag an de are belanghebbende vertelde, keke ze eerst allemachtig mal op er neus. Want vooreerst ware ze lillijk bai 't laif nomen7) en ten tweeden kwam er van eevend niks van de raistenbrai. Klaas was de eerste, die weer 'n beetje bai

z'n pozetieve kwam. Hai zoaide: ‘'t Geval loait er toe. We hewwe stom weest. Mar ien geluk hewwe we: de wereld zel nou vooreerst nog wel niet vergaan. Ik nood jelui dus allegaar teugen vandaag 'n week weer op de raistenbrai. En al valt dèn ok de heele lucht nee de leegte, ze zelle gnap weze moete, as ze main weer van m'n stoel en de deur uitkraige, zoolang er nog ien lepel brai in de skuttel is!’ - En weer bestond het vreemde luchtverskainsel nou in? 't Was niks aars as 'n groote vlieger, mit 'n lanteeren er an en 'n brandende keers er in en onder an de lanteeren 'n kat an z'n steert vastbonden.

D. Dekker.

Een najaarsschouw.
Uit Boekenoogen: De Zaansche Volkstaal, tongval van Jisp a^o 1895.

Ieder najaar wordt door het polderbestuur, dat grootendeels uit boeren bestaat, schouw gehouden op het wallen der landerijen (het opmaken der kanten van het land, het schoonhouden der slooten, enz.). Daartoe wordt in een schuitje, geroeid door de beide zoogenaamde broeklanders, de geheele banne bezocht, om te zien wie nalatig is geweest en bekeurd moet worden. Hoe zulk eene schouw wordt bepaald en wat men al zoo in het schouwschuitje bepraat, kan blijken uit de volgende schets.

‘Zellw ankòmmnd Woensdaggen Dondrdach skouw houwe?’ zegt de voorzitter tot den secretaris, dien hij toevallig ontmoet. ‘D ár léd kenn, ennaz jai ook gien vrhindrng hep, mòst w t maar zó bpál: ‘tizd ouw tait.’ - ‘Main best,’ is 't antwoord, ‘zellk d broeklandrz waarskouww?’ - ‘Né, dassèl ik wel doen, ennik sellook wel voort ár zorrg: w ném òmmrzt chwón grak mé, en wérommachtuur bginn.’

..........

De Woensdag is aangebroken, en met een ‘Goej morrge! mooi weertj hé,’ begroet men elkaar. 't Is nog wel wat deinzerig, terwijl ze in de schuit stappen, maar dat zal wel opklaren. - ‘W zell máreerst oostan houw, niwaar, hér?’ zegt een der broeklanders, ‘tistouw wecchí,’ en men roeit oostwaarts. Weldra komt men aan een perceel dat niet gewald is. ‘Díjissr bai,’ zegt een der aanwezigen, ‘í het nítewalt. Skraif m máròp mheer,’ en hij wendt zich tot den secretaris, ‘'t is Knepplkoek vaⁿ Keez Butter, en deernaast ebbze dríttókls draiv lét, dí kòmm van Klikkís van Hain Gort; hai moetr ook maar vóròbdráj, aars laptíjt idrjaar weer, tizzn slordg vent foor zn lant. Wessin zn koej dròit! En dí ín zellt niet lang meer mák, tízzn weerdégr1). Tiz jimmr zó middí boer, í raaktr vastònder. Zn skép binn ook mízráblinstaat; t binn arrm bésís, z zellnn bítj geld, ass òpt mart kòmm.’- ‘Ja, ja tskeelt naggal wett ín ovd aar. Gerrt Wit weet meer vaⁿ z lantt mák; dazzn tòike2) boer. - Maar létw rzòpsték: dr binn sgár int mantj. Offe_jj nag lívrn pròimpí? ikkep puur túr3) inn sgaartj. Azzw den bai di riderrg4) binn, kennwe wellrzn koppí kòffí ném, enn happí: das-chóeffrd kou.’ - Men vaart dus nog een eind door, hier en daar iemand beboetende, en legt dan aan bij een dichte rietderg. Onder het genot van brood en koffie, met een borreltje toe, worden dan polder- of gemeentezaken en allerlei particuliere aanlegenheden besproken. - ‘W legg hier goet, mooi louw!’ zegt een der leden, ‘maar wet wòrttier vlook5) mittt lég' pail. Vroeger warrt hier díp, en nouwókal pruttch6).’ - ‘Nou, tis toggmboel bétrasfroegr, toe jlanswintrs vrzoop nd kleum7) in kreech. Nou houtt stoommsín t wátr mooi leeg.’ - ‘Já, dat ding wárz eersterrch teug, maar nou binnzer blait mé: tizzn goet msin.’ - ‘Hé, dassmaakt zoon koppí missòiker: dat cheeft moedr nítall dág; ennouw n flippí8) mit we^t kèzròp, só kennwt vòlouw.’ En zich tot de broeklanders

wendende vervolgt hij: ‘Jòngs, he_jjullíj stikk1) wel baíj? Ksouwr máríntje ném, maar denkròm, leg je boel nítòptbank, tí zítr wán2) òit: we hewwdròppstapt.’ - ‘Nou naggn slòkkí toe en den vòrt maar weer. Azjullí nou roej toddasstik fan Teun, den gándr twé lóp en d ár blaiv vár todd skaaisloot: deer vindwe mkaar.’ - ‘Das choetook, aars souw in deuz vlók sloot naggan d grònt rák. Imzév_nt sai Keez nag dattí vand zeumr bai znarvmorg3) nít kònnanskít mitt hooipraam vórí moddrtat4).’ Na een poos voegen de wandelaars zich weer bij het gezelschap en geven de namen der bekeurden op. Daarna wordt de tocht hervat, die thans haar einde nadert. - ‘Wattmmój zeumr, en wattebbw n hooi teelt fantjaar. Tskeelt wabbai vrléd zeumr: toe_w alls nattind barrg e_nlátr skimmlch ennou dróg en pòik.’- ‘Spaitg maar dadd kees soon bítj geldt end baispull5) ook: die toet6) vantjaar, z binn niks waart; datteppaarzweest toe d bigg ent spek duur wár: toe kòjj r naggrzan verdien.’ - ‘Glukkg dadd sképe niet só_wònganz7) binn, dat was vrléd jár_m mrákl: ind Bímstr gòngz allgaar zówatt_m pòntj8) wech.’ - ‘Maar w binndr: dazwérovvlóp. Nou morrg de ar kant, bzòi t dorrp. Den ke_ww welln uurtj látr bginn. Azw maar weer zòk choetweer heww ist best.’ En met een ‘goej dach sám, tot morrg’ nemen de schouwers afscheid van elkaar en keeren in troepjes huiswaarts.

..........

Den volgenden morgen komt het gezelschap weer te bepaalder plaatse, en is ook het schouwersschuitje met de broeklanders present. 't Is goed weer met harden wind. - ‘Goej morrg, goej morrg, dat kennr wells spann azwe òbd Waiznt kòmm ovvòbd zo_ijrgansloot: dris ásm, hoor.’ - ‘Nou, tisso_werrg niet. D skòitis starrkend riem ook: W zellnt wel bolwerk. - Wazj gustrévnt nít loof9)?’, vervolgt hij, zich tot een der oudste leden wendende, ‘dat lópí wazzn hélent! Main bin war zangrg. Blikstín! j ke_mmerrk dat j d seuvtg het.’ - ‘Ja nou, ik hatttook beet. M waif wou_weerstattek nít mégòng vandaach: aars kraigj morg d leg weer10), zai z, d ár kennnt bst of. Márik dankr voor. Zoon skouwdacchi maggk wel: j het naggrs wetta^mmkaar en zínt lantrs choet.’ - ‘Jòng ja, mheer,’ zegt er een tegen den secretaris, ‘gustr hebbw Lóz Kéz óvrsloeg: tiz nítwalt, j kennt grust opskraiv.’ - ‘Deer hewwe ònz búr ook, di binnook ant skouw. Ze heww maar ín roejr: gossímain, di kérl hettn plok11).’ - ‘Nou, z zll