[p. 103] Tweede hoofdstuk. Het Bargoensch. Is. Teirlinck: Woordenboek van Bargoensch, Roesselare 1886. - Fr. Kluge: Rotwelsches Quellenbuch, Strassburg 1901. Beiden hebben vele bronnen gekend die de ander niet kende, ze vullen elkander dus zeer goed aan. Voor den lateren tijd raadplege men bovendien H. de Seyn-Verhoug-straete: Het Bargoensch van Roeselare, Roeselare 1890. W. Köster Henke: De Boeventaal, Dockum 1906. - Onze Volkstaal III, blz. 194-199: Alphabetische woordenlijst van het Bargoensch. - M. Verwoert: Bargoensche woordenlijst. Handschrift in het bezit der Maatschappij van Letterkunde te Leiden. Dit laatste werk heb ik tot mijn spijt zelf in 't geheel niet kunnen inzien. Het Bargoensch of de dieventaal, is half een gewone kringtaal, half een geheimtaal. Als geheimtaal is daarin, juist gelijk wij in de kindertaal zagen, de differencieering deels bewust geworden. Juist het doel, om door de politie of de dupen van hun diefstallen niet verstaan te worden, bracht er de dieven reeds vóór eeuwen toe, hun tòch al vreemde kringtaal in dezelfde richting nog verder te laten afwijken. Hierom moeten wij nu evenwel niet denken, dat hun taal heel en al kunstmatig is. Verre van daar. Juist gelijk overal spiegelt zich ook hier in de woorden, niet slechts de heele sociologische geschiedenis der dievenbenden en landloopers af, maar hooren wij ook uit hun beeldspraak, synoniemen-voorraad en staande uitdrukkingen, welke dingen en ideeën in hun zieleleven een hoofdrol spelen, en zouden wij, als ons hun taal hier of daar overgeleverd was, zonder opgave wie die taal gesproken hadden, met niet heel veel moeite, de sprekers in al hun doen en laten kunnen reconstrueeren. Gaan wij dit achtereenvolgens na. Ten eerste DE SOCIOLOGISCHE STRUCTUUR. Vooreerst is in den ouden tijd de dieventaal niet van het zoogenaamde kramerslatijn te onderscheiden, en nog heden gebruikt men in de omstreken van Aalst ‘kremerslatijn’ voor Bargoensch. Latijn, want te Bilsen komen in het huidige Bargoensch dan ook nog eenige Latijnsche uitdrukkingen voor als ‘in dubio’, en ‘nesjevos’ (nescio vos). Kramers-latijn, in vroegere eeuwen toch waren er een heele reeks van zoogenaamde ‘oneerlijke luyden’, d.w.z. alle uitoefenaars van ambachten, die nu eenmaal door landskostuim niet eervol waren. De beteekenis-ontwikkeling van eervol en oneervol tot eerlijk en oneerlijk, wijst ons hier den weg. De dieven stamden natuurlijk bijna altijd uit die lagere, meest min of meer zwervende ambachtslieden. Tegenwoordig zijn die zwervende kramers tot een zeer klein getal beperkt, als daar zijn scharensliepen, papier- en matjes- of korfjesverkoopers, kermisgasten, enz. en onder dezen wordt inderdaad tot op den huidigen dag, nog veel ‘oneerlijck’ Bargoensch gesproken, ook al zijn zij bij wijlen (!) nòg zoo eerlijk. Merkwaardiger is nu evenwel, dat die Bargoensche taal in sommige dorpen, [p. 104] die betrekkelijk laat uit nederzettingen van zulke kramers ontstonden, nog heden ten dage voortleeft, en vooral in den woordenschat ten scherpste tegen alle omringende dialecten afsteekt, terwijl ze met die van andere dergelijke dorpen, hoewel op zeer verren afstand van elkander gelegen, nog aller-treffendst overeenstemt. Tot deze Bargoensche dorpen en streken behooren: 1o. twee heele gehuchten van de gemeente Zele in het land van Waas, tusschen Dendermonde en Lokeren, en misschien ook de bezembinders uit de omstreken van Eecloo; verder de bevolking der Nieuwmarkt te Roeselare, met de nog verder uiteenwonende kramerskringen van Gent, Brugge, Veurne, Yperen, Meenen, Oudenaarde, Aalst, Ninove; en ten slotte de pakjesdragers, koetsiers, enz. aan het Noordstation te Brussel; 2o. een gedeelte der inwoners van Lommel, Exel, Kleine Brogel, (St Hubertus-) Lille, Caulille, Overpelt, Neerpelt en Hamont in de Belgische Kempen en het nabijgelegen Budel in Noord-Brabant; met Stamproy, Hunsel, Grathem, Nederweert en Leveroy in Noord-Nederlandsch Limburg; en Sint Truiden, Schuurhoven, de Hellestraat, St. Pieterbuiting, Bilsen en Cortessem in Belgisch Limburg; 3o. Breyel in Rijnland, niet ver van Venlo, bij Kaldenkirchen; Nieuwenhagen bij Heerlen, en het gehucht Groenstraat in de gemeente Ubach over Worms, beide laatste in Noord-Nederlandsch Zuid-Limburg; 4o. Mettingen, Ibbenbüren, en verschillende kleinere plaatsen daaromheen zooals Recke, Hopsten, Riesenbeck, in 't Noorden van Westfalen; 5o. Speicher en talrijke daaromheen liggende dorpen van den Eifel.   1o. HET VLAAMSCH-BARGOENSCH wordt te Zele gesproken in twee buurten, uitsluitend bewoond door wevers van zeer grof linnen (drol genaamd) en reizende kooplieden, die dat heinde en verre gaan verkoopen. Zij worden door de Vlamingen drolgasten genoemd. Zelf noemen ze hun taal brigade, en in 1837 werdze gesproken door ca 3000 zielen. Jan Frans Willems bericht, dat in zijn tijd rond Oudenaarde, ook nog een dergelijk Bargoensch gesproken werd. Als staaltje geef ik een drinklied door Prudens van Duyse in dit taaltje geschreven. Er zijn twee varianten in omloop, die ik hier naast elkaar afdruk. Drinkliedje van Prudens van Duijse.  ‘Mosken, dokt 'en klipken roei:  't Maast kantiger as flens.  Ge sjoert hier eens 'en leutige koei.  We fokken naar zoo lens,  W'hên zijn ze leven 't buizen beu  En zijt gij veur geen doddigheid peu,  Sa, knullen, buist, tralallala       Tralallala lalderala.     O mosken, dok'nen klip mee roei,  't Maast kiewiger as flens;  Ge sjoert veur ou èn pierige koei;  Wij ritsen bij en lens,  M'en mazen z' leven 't buizen beu,  En noch veur hoes noch chanterik peu;  Sa, knullen, buist, tralalala,  Sa, knullen, buist trala! [p. 105]    O mosken, flikt de klonkerik vul;  Wij mazen grandige poen.  Onze âkens buisden, en de knul,  Die hêet dat uuk van doen.  En wat veur hulder kiwig was,  Da veent de piepen uuk te pas.  Sa, knullen, buist, tralallala,       Tralallala lalderala.     De roei is buis van deez paï,  't Maast kiwiger as sjaf.  Want onze splent moet toch de bie,  Die 't kuchen haëd es maf.  Nekt, nekt omhoog den klonkerik teên,  Zoolang als wij nog splenters heên.  Sa, knullen, buist, tralallala,       Tralallala lalderala.’     O mosken, flik den klonkerik vul,  Me mazen grandige poen;  Onze âkens buisden, en de knul  Maast uek den buis van doen;  En wat veur de âkens kantig was,  Da veent de piepen uek te pas.  Sa, knullen, buist tralalala  Sa, knullen, buist trala!     De roei en snaps van ons paï  Zijn kiewiger als sjaf;  Ons poen, da moet toch al de bie;  Die 't kuchen hâd, maast maf.  Nekt aan ouw geul den klonkerik tein,  Zuelang as ou nog anzen blijn.  Sa, knullen, buist tralalala,  Sa, knullen, buist trala!     En mazen de anskens al de bie,  Ge kleunt nen bekker mol,  Nen splenterbol van dees paï,  En nekt ouw melis vol.  Tein weder de erren ingefokt  En splent veur snaps of roei gedokt.  Sa, knullen, buist tralalala,  Sa, knullen, buist trala! Met opzet geef ik bij dit en ook bij sommige volgende stukjes geen verklarende noten, om den lezer des te beter te overtuigen, dat wij hier inderdaad met een voor leeken onverstaanbare geheimtaal te doen hebben. De belangstellende kan in Teirlinck al het noodige ter verklaring vinden. Te Lier had ik einde 1913 een onderhoud met een ‘metseldiener’ die te Rijssel in Frankrijk gewerkt had, en daar niet tot zijn voordeel, veel had omgegaan met reizende marskramers en leurders, uit de buurt van Roeselare. In de herbergen, bij drinkgelag en kaartspel, had hij daar Bargoensch leeren spreken. De volgende zinnetjes en woordjes heb ik uit zijn mond opgeteekend. Gees, ik maos tof gebikt en tof geboesd Vrouw, ik heb goed gegeten en goed gedronken. Bink, mee alledebee naor de grandige keet tof proevelen. Vrind, we gaan naar de kerk goed bidden. Bink, maosde gesjenkt? Vrind, zijt gij getrouwd? Bink, maosde grommekes? Vrind, hebt gij kinderen. Bink, ik maos medde blafkes gepaerd. Vrind, ik heb met de kaarten gespeeld. Maos twee koppen verpaerd. Dat is twee franc verspeeld, (verloren met de kaart). Bink, ik gaon bij de kaffer ne kotterik talven. Vrind, ik ga bij den boer een boterham vragen. Jaltebee, want der maost ne linke joechert op de keet. Ga door, want ze hebben een kwajen hond bij dat huis. Bink, we gaon laome, want maost maor link. Vrind, we gaan slapen, want het is slecht weer Gees, mee alledebee, want we gaon travakken. Vrouw, kom mee, want we gaan leuren.   [p. 106] Bink, wa maosde? Vrind, wat doet gij voor de kost? Ik travak mee parlaffen. Ik leur met parapluies. Maosde ne toffe pafferik. Het is een goeie sigaar. Maosde den bink oet de keet? Is dat de vent uit de herberg? 't Maost maor link. 't Is niet veel waard     groem: kind grandige bink: heer tand: cent haerekeet: herberg   Litterair is het Vlaamsch-Bargoensch vertegenwoordigd door Jelle en Mietje. Gentsche vrijagie, 1841 een Vlaamsche volksroman van Karel Broeckaert, opnieuw uitgegeven door Prudens Van Duyse.   2o. HET KEMPENSCH- EN LIMBURGSCH-BARGOENSCH wordt evenals het Vlaamsche niet door alle inwoners der genoemde dorpen gesproken, maar alleen door de marskramers, die onderling een soort gilde uitmaken, aan wier tamelijk strenge voorschriften zij zich getrouwelijk onderwerpen. Men noemt ze Teuten of Tuiten en hunne taal Bargoensch of Teutsch. Op gezette tijden van het jaar trekken zij uit naar een landstreek, elk door de gilde aangewezen: België, Holland, Friesland, Hannover tot in Denemarken en Zweden toe. Zij oefenen op hun reizen het beroep uit van ketelboeter of ketellapper, varkenssnijder of veelubber, en hebben meest een paar hun door de gilde toevertrouwde jongens bij zich, die hen moeten gehoorzamen. Ook verkoopen ze ijzerwaren en manufacturen. De Teuten van Stamproy en Leveroy vormen een afzonderlijke gilde. Vroeger waren er ook zulke Teutenkringen te Weert, Meiel, Nederweert, Heithuizen, Roggel, Hunsel en Grathem, alle in de Nederlandsche provincie Limburg. In 1871 bestond zulk een Teutengilde nog in Achel, Caulille, Exel, Hamont, (St Hubertus-)Lille, Kleine Brogel, Lommel, Neerpelt, Overpelt, alle in de Belgische Kempen. Als staaltje geef ik het verhaal van den Verloren Zoon.  +	+  De volgende tekst komt uit Grave, is echter al voor jaren opgeschreven en de bezitter wist niet meer te zeggen uit wie z'n mond. Hij gaf hem mij als ‘een zeer verspreid verhaal in een niet nader bekend dialect’. De overeenstemming met het Kempensch-Bargoensch is verrassend. DE VERLORE KNULLE Een olmste had twee knulles, waarvan de snipste tot den olmste kwiste: licht me de kwint, en hi lichte nem de kwint. En toen trok ie naor een vrimde pie, waar hi alles verslinste in dispelsporen en loenzengrienzen. Nadat ie alles verslinst had, kwam er loets in de pie, en toen verhouwde ie kich bij eenen poensenheimer, waor z'n honger wenschte te stillen met schillen van grondangels, die hem die poensenheimer zoo nobis wilde lingen. Dan kroop ie in z'n eigen en kwiste: hoeveel knoppes liggen er in de kast van menen olmste en ik mal hier aan de faam. Ik zal dan opstaan en naar mien olmste gaan en kwisten: Olmste, ik heb loens gedraaid, ik ben nie waardig ouwe knulle genoemd te worden; maar beknauwt me as de minste uwer knullen. De olmste beloerde 'em al in de verte en hij trad hem in 't gemoet en murmelde 'em. Dan wenkte hi eene van z'n knullen en kwiste: haal ras een halfsche smores en maalt 'em, trekt 'em den beste tabbert aan en doe 'em 'ne ring an de mans en treeën an z'n schetsen; want deze mijne snipste knulle was dood en hij is teruggerispeld. Toen kwam de oudste knulle z'nen olmste te gemoet en kwiste: Olmste, voor mij, die u altijd zoo trouw gefijligd het, heb de nog nooit eene halfsche smores gemald, om met m'n vrinden krep te hebben; en deze, ouwe snipste knulle, die alles verslinst heit in dispelsporen en loenzengrienzen, die stekt alles in z'ne raop. Toen trad de olmste z'ne knul tegemoet en kwiste: Knulle, knulle, rispel in de kast, al het mijn is het dijn! En krep hadde ze!
De gelijkenis van den verloren zoon in twee Bargoensche dialecten. Kempensch-Bargoensch. Vlaamsch-Bargoensch. ‘Eenen olmste had twee knullens. ‘Daer modeerdegen ne keer ne grandigen bol, die deus knullen maesden. Waervan de snipste tot zynen olmste kwiste: Olmste, ligt myne kwint; en den olmste ligte hem de kwint. De kietste knul kabeeldegen aên zijn âken: bol stuipt michels de splent, die my grandig modeert; en den bol doktegen de splent.   [p. 107] Eenige deemen daerna, den snipste, hebbende alles by den olmste geligt, spoorde na een vreemde pie, alwaer hy alle zyne poen en smets heeft verslent en opgepoeyt in loensigheid en tispelsporen met loense griezen. Jetse lichterikken nog, de kietste knul flikten splent en dos, en foktege foei naer ne lensen paï, daer e de poen verspleytte in de trank-keetjes en in doddigheid. En na hy alles verslent had, worde het heeten tyd, en was nantes aen paen te komen. Als al den dos en de splent verspleyt modeerdegen, veendegen er sekke lichterikken in de paï: de knul begost krot te verpassen; en maesdegen het doddig en klits. Hy spoorde na een andre en ging zyne fuyk verforen by eene troppen van die pie, als poursenheymer. Hy foktegen by nen bekker van en village om hem te verpassen voor te trafakken. Aldaer wenschte hy zyne melis te vullen met schellen van grondhangels, die de pourse sleynen, die nobis wilde linsen. Dien bekker kabeeldegen hem: fokt naer michels granze om de tjuttens kiwig te besjoeren, dan ze nie foei en fokken. De knul kreeg grandige schrans en zou van den tjuttens bik gewild hein, maer hy maesdegen nen egel af. Doch tot zijn zelven komende, kwiste hij: hoe veel knoppers zyn er in de kas van myn olmste, die paen hebben, en ik moole van faam! Tein veendegen de knul paf, en treuvelde: combien trafakkers modeerender nie in myn âkens keete, die kiwig oeft mazen, en michels molt van de schrans. Ik zal opstaen, tot mynen olmste sporen, en kwisten: ik heb loens gedraeyt tegen den theuwen diennes en tegen u. Ik ben niet theuw genoeg uwe knulle genoemd te worden; felleugt my gelyk den loenste uwer knoppers. Michels zal by mynen bol fokken en hem kabeelen: Bol! michels heet en klitsige ouvrage geflikt tegen de kiwige lichterik en veur ou, en meriteert nie da ghem as ou knul sjoert, pakt michels as eenen van ou trafakkers. Hy stond dan op, en spoorde tot zynen olmste; terwyl hy spoorde, loerde hem zynen olmsten en wierd beweegt, en nog sporende, rulde hy hem om den hals, en murfde hem. Die kietsten leveerdegen hem tein en foktegen naar zyn âkens granze; den die sjoerdegen den knul in de lense, veendigen kiwig by hem, paktegen hem in zyn klampen, en maesd hem kiwig geflikt. Den knulle kwiste tegen zynen olmste: Ik heb loens gedraeyt tegen den theuwen diennes en tegen uwe fuyk; ik ben te loens om uwe knul genoemd te worden. De knul treuveldegen: Bol! michels heed in klitsige ouvrage geflikt tegen de kiwigen lichterik en veur ou, en meriteert nie da ghent as ou knul sjoert; pakt michels as eenen van ou trafakkers. Doch den olmste kwiste aen zyne knoppers: lenst hier ras den theuwste dossing, en lenst dleie hem; en steekt den knulleen ring aen de maens en doet de treden aen de schaetzen; Maer den bol kabeeldegen aen nen trafakker: vit: dokt den grandigen dos aen den knul en dost hem kiwig; dokt hem ne ronderik aan zynen feem, en trederikken aen zyn terterikken.   [p. 108] Lenst den hanste moris, en moolt hem; laet het ons botten en krep hebben, want mynen knul was mool, en hy is herzien; hy was rip, en is terug gespoord. Zij hadden dan krep. Port den grassigen vaurik en kiecht hem voor kiwig te bekken en een grandige harmoelje te flikken. Michelse knul modeerdegen mol en maesd nou kiwig, hy modeerdegen foei en nou in de keete. En ze bektegen en buisdegen grandig. Ondertusschen was den olmste knul op de pie aen het knoeijen; als hy terug rispelde, en na de kas spoorde; hoorde hy huppelen en kraîlen. De kantigste knul trafaktegen in den operik, en as hy naer de granze veendigen, sjoerdegen hy parnassen en flikkeren. Hy, eene van de knoppers gekwist hebbende, felligde hem, wat dit te kwisten was. De knul vlamdegen naer de trafakkers, en kabeelde: wa modeerd da? Den knopper kwiste: uwen subber is in de kas, den olmste heeft den hanste moris gemoold, omdat zyne knulle theuw is teruggespoord. Nen trafakker treuveldegen hem: ou frère maesde geveend, en ou âken maesd geflikt kichen den grassigen vaurik, omdat den bol nou zynen knul kiwig sjoert. Hy nam het loens op, en wilde niet in de kas sporen; den olmste rispelde uit en flitste hem. De kantigste modeerdegen jan en wildegen in de keete nie fokken. Tein veendigen den bol en nosterden hem kiwig. Maer hy kwiste tegen den olmste: ik ben zoo theuw in uwe foor geweest, en heb u nooit loens gedrayt, en uwe fuyk heeft nooit eene mette gemoold, om met myne theuwe fuyk krep te hebben. Maer dien kabeeldegen in jannigheid: Bol! michels maesd veur ou zooveel grandige lichterikken getrafakt en ze leven nie klitsig geflikt, en ge maesd michels noppe gesteupen, of geen fopperiksken om een karmoelje te dokken aen michels kiwerikken. Zoo haest deze uwe snipste knulle, die alle zyne poen met loense griezen en knippen verslend had, terug gespoord is, hebt gij uwe hanste moris mool gestipt. Maer as ou kietste knul geveend maesd, die dos en splent by de tranken en in de doddige keeten verspleit heed, flikt den bol den grassigen vaurik kichen. Den olmste kwiste hem: gy zyt altyd myne theuwe knulle, en ik zal uwe fuyk alles theuw draijen. Tein treuveldegen den bol: knul! ge modeerd me michels en da michels maesd, maesd de knul. Wij moesten krep hebben, omdat uwen subber mool was, terug gespoord, rip geweest, en terug gerispelt is.’ Wij zullen een kiwige en grandige karmoelje flikken en schoenkelen; want ou frère modeerdegen en maesd kiwig; hy modeerdegen foei en nou in de keete!’   Creemers geeft nog een paar zinnetjes uit het Stamproysch, in Duitsche spelling: ‘Es der olmse kluf ni mi wilt brögelen, gift hi de kas aen zin olmse knülle un spoort in, de sloorkas. Die olmse mos roberte dan so gut es der olmse kluf.’ ‘Als de oude boer zijne boerderij niet meer wil bestieren, geeft hij ze over aan zijn oudsten zoon, en gaat hij het kleine huis bewonen in de nabijheid der bouwhoeve. De oude boerin rookt dan zoo goed als de oude boer.   [p. 109] ‘Die Kesselführer rölsutsen in goor mit die klufs un brögelhudsen, kwint paen bi nol un vitse nol, un brögelen Vitsenhud un nicht gresiken.’ De Teuten drijven handel in koper met boeren en burgers, winnen geld met honderden en duizenden, en dienen God en niet den duivel.   Ter aanvulling van Teirlinck drukken we naar J. Labbé, Limburgsch Jaarboek, Deel I, blz. 26 vlgd. en Deel II, blz. 3 en 't Daghet in den Oosten, Jrg. XVIII, blz. 106-107, nog de volgende twee woordenlijsten af. Bargoensche woorden in 1892-94 nog te St. Truiden, Bilsen en omstreken in gebruik. De met een kruisje geteekende komen niet bij Teirlinck voor.   â, aân: oude, oude vader, moeder achterweits: achterwaarts anderrest: het overige avelcoert: tasch, zak † baanhoeds: kastelein, herbergier † babil: mond † babillen: altijd spreken: komt in gewoon Ned. voor onder den vorm babbelen Bab van Gelder: roggebrood. (Teirlinck: Hans van Gelder) † bal: frank, bij studenten gebruikt † bats, batske: ei † beieren: sterven † beis: huis bekken: goed smaken † berzoen: druppel jenever † beschoeppen: bedriegen besjoeren: bezien beteunen: betalen † beugelgaai: meid bie: weg; de bie jallen, stikken: wegloopen † biene: luis; - overdrachtelijk van de bie (Oost-Limb. bien) die steekt, tot de luis die 't zelfde doet. bikken: eten † bimps: appel bink: maat, gezel, vriend blanke poen: zilvergeld blik, blek: geld † boemelen: uitvloeien † boemerik: bosch † boks: gevangenis, amigo bol: geleerd man † booten: z'n gevoeg doen bos: huis † bosseleer: scharesliep † botlak: honger botten: eten botten: iets in zijn botten slaan: honger stillen breemarsch: straat (Teirlinck breehaart) † brimmeler: modder bruintje: pintbier bruinderik: bier bucht: slecht, gemeen bucht: geld buis: beschonken buisbink: dronkaard buizen: drinken buizer: drinker buizekeet(e): herberg † buns: aardappels † cabis: pastoor canis: hond cassement de tier: gevangenis cri: vleesch † dekkeler: gendarm dekkerik: hoed † deie: dobbelsteen † deum: gen deum: niets † dinkerink: ring † dis: winkel † disch: tafel (Opgegeven als Bargoensch. In het dialect van St. Truiden overigens onbekend). † drailijnen: bijslapen † drol: niets. † endig mazen: gelijk hebben eng: boom [p. 110] † ellis: hier † erdbimpsen: aardappelen † fazelen: stelen feem: hand feemen: komen † fiemen, fienen: komen flens: melk † fletsen: vleien † fletser: vleier † fletserij: vleierij flikken: doen, lappen † flok: hemd flossen: pissen foenken: kooken, branden foggelen: bevruchten(van den haan) † frein: brood † freiten: eten, vreten † funkeltje: jenever gaai: vrouw, dochter † gaffelen: liegen gannefen, genfen: stelen gateng: onderste deel van een boom, dat in den grond steekt † gen gets, gen gits: niets † gezopen: verdiend, gewonnen gieze: vrouw, meisje glijde: slechte vrouw † granderik: burgemeester grandig: groot grandige gieze: slechte vrouw grijpeling: vinger groemme: kind grieksche: luis, jeukte gogelfrentse: non † hennenkeet(e): herberg † herterik: kelder hoeft, hoefte: voedsel, brood † horssum: paard † horrelen: kijven horselen: kijven † hakfen: bedelaar † hakfennestouwer: veldwachter ha(o)rnekeltje: koe † hoos: broek † hotsken, heutsken: man. cf. mnd. hoetman, hooftman: hoofdman houts: boer houtse: boerin † iepamme: vroedvrouw † jallen: loopen, jal de bie: loop den weg. Vgl. jaltebee en alledebee op blz.... † jakke: in den drol van Jakke, van Jochem: niets † jannefer: dief. Zie gannefen jemenies, jumeniekes, Jezu(s) niekes: een uitroep (Vgl. in de lijst der Jodenwoorden: Sjemjisjmereinoe blz. 92) † jeuker: os † jochel: non † jochem, joecker: hond jonen: bedriegen joner: bedrieger kabas, kalbas: korf † kache: hen kaffer: boer † kafferin: boerin † kafferskeete: boerderij † kanis: korf kanteren: zingen kanterik: zanger kavans: schaamdeel der vrouw † kazerik: vleesch † kesselflikker: ketellapper † kilfer: hond kine: ja klaffot: mantel † kleis: melk † klender: klaverzaad kleunbedissen: slaan † kleunen: slaan kleunderik: hamer, stok klip: schaal klits: slecht † kloon: de kloon stikken: het hazenpad kiezen † kloteren: vastbinden † knaak van vijf ballen: vrijffrankstuk knapperd, knopperd: knecht † kneupel: neus † knewis: hoofd knölle: jongen knul: zoon † kot, keete: huis † kotter: boterham [p. 111] koutje: mes † kreeuw: spek kroener: man kroenie: wijf. Zie kronie bij Kiliaen † kwant: schoon † langerik: een geldspel † lasuie: taart lassen, lausten, leisten: eieren † leep: doortrapt, slim † liechem: brood † liemes: hemd † link: slecht, zuur. Link geplooid: slecht gekleed loensch: slecht, scheel † loes smoesen: niets zeggen † loo, bink: wacht, vriend luimeren: slapen luimkeete: logement machoeffel: groot, heer mad, maf: zot, gek mazen: hebben. Link mazen: kwaad zijn meepsen ros: kleinbier melis: tasch melis: buik † meste: klein kind † mestekwister: schoolmeester mette: bok michels: ik, mij moesjemasjiee: marskramer (v. moesje en fra. marché?) mokke: meid † mokum: dorp. Grandig mokum: stad mol: dood mollen: doodslaan, doodsteken molsamer: verrader moos: geld morf: mond mos, mosken, meusken: vrouw nijg: fel † nopus: neen, niets nosteren: bidden, smeeken † paf: priester † paffe: galg † pajengers: aardappels † pajote: gendarm † parlaf: parapluie passen: koopen patjalder: kleermaker † patjaller: reiziger † peungel: boer † peungel: krachtmeter piep: kind † pisgaai: klein meisje ploemp: water ploempen: regenen † plooiement: kleed † plugge: papieren † plump: lamp poen: geld † poen: zoen, kus † poete: slechte vrouw † poetekeete: slecht huis † poets: politie-agent pommerik: appel † pooien: eten † priek: stok † priemer: grandige priemer: deken † priemerik: priester † rabotten: in de herberg zetten † regels: beenen. Linke regels: dunne beenen † reiber: beul, landlooper † rip: dood, weg. (R.I.P. requiescat in pace) † risp: stroo ritsen: wegloopen † roeffeling, roffeling: pak slaag rumsen: bedriegen † runnelinken: gluren † sameler: verrader samelschiks: babbelkous † sanse: kerk † schiks: wijf † schoep: gevangenis † schoepper: dief † schoeppen: stelen † schoften: zwijgen schok: kermis † schokkels: aardappels † schorg: kar † schouten: gendarm † schranselen: gulzig bijeenscharrelen † schroks: honger † sjachelen: ruilen, bedriegen [p. 112] sjanke: kerk sjanken: trouwen † sjanteren: zingen † sjanterik: zanger † sjapperik: hoed † sjeukelink: gendarm † sjoeft tig: hou je stil † sjoeker: hond sjoeren: zien † smarries: koffie smiks: boter † smoesen: spreken † smonk: boter snaps: jenever † snetelink: schaar † snokkel: vrouw † snots: boter snuiterik: neus † soens: kat † spannen: zien † spannerik: oog † spant de vaart: kijk eens spiegel: taart splent, splint: geld † sporkus: varken, lat. porcus (?) † stichel: duivel stikken: stelen † strimpsen: kousen † stoemperd: vijand † tállevelen: bedelen † tállevelaar: bedelaar talveren met een kanis. bedelen met een korf † tand: cent tet: borst † tèterik: hoofd † tikker: horloge † tippeleer: soldaat † tispel: baan † tjaf: soep † tof: goed Toffe truk: goede waar trafakken: werken trafakker: werkman † trapper: burgemeester † trapperik: klomp, schoen trepper: paard † tritske: klomp † troef krijgen: een pak slaag krijgen trui: broek † tswier: garen † tuisteren: bedriegen † val: deur † vaôk: koe † venderik: soldaat † verharen: vertrekken † verkimmeren: verkoopen † vermonen: bedriegen † verpassen: verkoopen, verhuren † verpieren: verkoopen † verpleiden: verraden vliegerik: vogel vonken, foenken: vuur † vosken: goudstuk † wahlfaarter: pelgrim windvang: mantel † woud: politie-agent † zieger: geit zitterik: stoel † zwartje: koffie, brood zwemmerik: visch zwierlink: oog zwikker: beul   Bij dezen taffer sulfer mer hikken en bikken en dan rond stikken: Bij dezen waard zullen we maar eten en drinken en niet betalen. Bink, de kaffers mazen spiegel, jannef ze: Vriend, de boeren hebben taart, neem ze mee. Poen in de vánger: geld in den zak. Een klinkoros: een glas bier. Ge mot teèuw botten, mer ge mot och teèuw betuuw: ge moet goed drinken, maar ge moet ook goed betalen. Dje en smoest den drol: je ziet niets. Den drol van Jakke: in 't geheel niets. Sjoft tig veur de stiggels: wacht je voor de gendarmen. [p. 113] Bargoensche woorden in 1894 te Cortessem (Haspengouw) nog in gebruik. aboule: kom berlots: aardappels borgans: bargoensch canale: ga weg chouette: zoon colan: melk gonse: man gonsesse: vrouw larton: brood mammoi: koffie mistone: klein meisje morpier: eten musquaé: drek mustinguo: koekje pendire des bourdoues: koffie met suiker pente: boersch quindal: niets remouche: zie eens repeyer: slapen rousti: misleiden   Dit zijn meest Waalsche woorden. Ook op de literatuur heeft dit Bargoensch invloed uitgeoefend, gelijk men zien kan in de vele Kempische romans van August Snieders. Gaandeweg is het Kempensch Bargoensch echter aan het uitsterven. Om nu toch het voordeel eener geheimtaal te behouden nemen de Teuten van thans een zelfde middel te baat als de kinderen. Zie deel I blz. 379-80. Zoo maken de Teuten van Riempst hunne woorden onkenbaar door een eigenaardig kunstje, dat wij in twee regels kunnen samenvatten: 1o. De aanvangsmedeklinker of -medeklinkergroep wordt aan het begin weggelaten, maar achter het woord gevoegd, en daar altijd gevolgd door een lange è (hgd. ä). 2o. De klinker die op den aanvangsmedeklinker volgde, maar nu voorop zou komen, wordt veranderd in oe of korte ò naargelang hij helder of dof was. Spreken: oekensprè, klappen: oppenklè, dag: ogdè, avond: oevondè, buiten: oetenbè, ik: okkè, schaap: oepschè, los: oslè, de eerste: oddè oerstè, enz. Het spreekt van zelf, dat hierbij ook weer variaties voorkomen. Zoo kreeg ik o.a. bericht dat een troep straatmuzikanten in de provincie Antwerpen alle woorden van achter naar voren uitsprak. In Sint Truiden kwam ca 1892 de p-taal voor: Depe groopootepe weipei ispis groepoen: De groote wei is groen. Terzelfdertijd kende men in Bree en omstreken het ‘Peddewelsch’. Één zinnetje volstaat: Gepeddegewelsch gis geheel giets ganders gals gekoetergewelsch. En dat deze nieuwe geheimtalen van familie tot familie verschillen, gelijk mij uit Riempst bericht wordt, kan ons dus wel niet meer verwonderen.   3o. HET RIJNLANDSCH BARGOENSCH wordt gesproken door bijna heel Breyel. Oudtijds waren hier alle inwoners reizende kooplui en marskramers. Thans zijn vele hunner gezeten burgers geworden, die er hun stapelplaatsen en groote kantoren op nahouden. De zijdeweverij is er in de laatste halve eeuw een nieuwe tak van nijverheid geworden. Ook Nieuwenhagen en Groenstraat bestaan uitsluitend uit marskramers. Zij allen noemen hun taal de ‘henese flik’, d.w.z. de mooie taal. Deze taal lijkt eenerzijds zeer veel op het Vlaamsche Bargoensch en sluit zich van den anderen kant zeer nauw bij het kramerslatijn aan, dat ons in de oude Nederlandsche editie van het Liber Vagatorum [p. 114] is opgeteekend. Ik geef dus eerst een woordenlijstje met eenige paralelle woorden uit de andere groepen. Alles in Nederlandsche spelling. Beschaafd Nederlandsch Vlaamsch Bargoensch Kempensch en Limburgsch Bargoensch Rijnlandsch Bargoensch ik michels michels minotes  1)   jij - - tsinotes mooi, flink - kwant gwant groot, goed, vet, veel grandig grandig grannig groot, goed, rap vit(s) vitse - God Granderik Vitsenhoet - R.-K. priester - troppenkapis - honderd - nol nollen (betalen) noll (bestekamer, no. 100) duizend - vitse nol - drie - - troms geld poen poen, paan paan geld, slechte waar bucht bucht - dood(en) mol(len) moolen, mollen mol(len) neen, niets, niemand noppe nobis, nopus nobes ja siwus, sine zeup, kine tsippken, tsiemen kerk, trouwen sjank, sjanken sjanke, sjanken sankes kind - gonse(man) gronts(e) meisje geeze grieze, gieze gruus (Nieuwenhagen) knecht, meisje - - flitsj  2)   zoon, vriend knul knul(le) knulle boer of heer - houts, hotske, heutske, hoetse (cf. God) hoete, hoets   Beschaafd Nederlandsch 18de eeuwsch Bokkenrijders Bargoensch Westfaalsch Bargoensch Huidige Nederlandsche dieventaal Nederl. dieventaal 17de en 18de eeuw uit het Liber Vagatorum e.a. bronnen ik - - - minotes jij - - - - mooi, flink - quant kwant quant groot, goed, vet, veel granninger grennig grandig grandig groot, goed, rap - fiets - - God - Fietsetroppe kabbes (heer of boer) - - R.-K. priester - Fietsetroppe kabbes (heer of boer) - - honderd - noel - - duizend - trant (groot) noel - - drie - droimes - troms geld - poene poen poen geld, slechte waar boecht buuchte - bucht dood(en) - moll mollen mol(len) neen, niets, niemand - nobis noppes, nopus nobis ja - siemes kin - kerk, trouwen - sankse sjanken sjank, sanke(s) kind - - grom gronts meisje gees gruse gies, gees, groeze, grieze - knecht, meisje - - - flik zoon, vriend knoll knulle knul - boer of heer hoets hoets(j)e oest (boer) hoesie, hoet (politieagent) houts, houtz houtse (boerin) oest, oestin	1)  Ook in de Zweedsche kramerstaal.  2)  Zweedsch flicka = meisje.
[p. 115] Beschaafd Nederlandsch Vlaamsch Bargoensch Kempensch en Limburgsch Bargoensch Rijnlandsch Bargoensch boer of heer - troppen troppert brief, speelkaart - - fleb mond - morf, meurf, murf, murven(kussen) sjmerf tabak smerrie, smerl - - kaas - - loermon, loerman melk flens flens sips boter smikse smiks sjmiks hand, vingers feem feem feemzelen (rijks)daalder - knaak knook vloo, luis griekse grieksche greks, grieks stinken muffen - muffen ei lauze laust, leist, las - water ploemp ploempen (regenen) grandige ploemp = zee ploemp ploempen (regenen) - bier roei   - boterham vinne   vitt schoen klomp trederik trede, tritske - voet terterik - - oud - olms - drinken - - henese pooi = Rijn; lokke pooi = Maas; pooien (regenen) goud(stuk) vosken vosken -   Beschaafd Nederlandsch 18de eeuwsch Bokkenrijders Bargoensch Westfaalsch Bargoensch Huidige Nederlandsche dieventaal Nederl. dieventaal 17de en 18de eeuw uit het Liber Vagatorum e.a. bronnen boer of heer - troppe - - brief, speelkaart - - flep(je) flebb mond morf gawert, geppert morf, gaper morf tabak smerren (rooken) smoergelen (rooken) smerrie smerri kaas loerbink loers - loerman melk flens stripse - - boter smix - smiksem smixe hand, vingers - fiewe veem feem (rijks)daalder - knook knaak - vloo, luis - - grikse griexe stinken - - muffen - ei lauske - - laus(e) water plomp - plompen (varen) plomp bier roys ross - ros boterham - - vin (snuif-doos) - schoen klomp treyers - trediker treder, trederik, trapper; tree, trewaal voet - - - - oud - olmsj olms(e) - drinken - pooien pooieren - goud(stuk) - - foks vosch, vossen (gouden)   [p. 116] Verder geef ik eenige teksten in het Breyelsch, naar Joh. Heinr. Jansen: Der Schlüssel zum Krämerlatein oder kurze Anleitung zum Hennese-Fleck der Breyeller uit Kluge bldz. 465 vlgd. Eerst een brief. Knöllen! Waarde Vriend! Die parz Schüten Klenen, die minotes hitschen geschockelt het, sind de Meles för holf uhr Plotten versömt. Dot huckt enen henesen Röhl, ene knäbbige Quock, sall Zinotes flicken. Zippken, Knöllen; mutsch beuten on heet versömen belabert den Röhlblag den Drothmeles. Minotes het parz uhr Hospelen gebeut, de Ellen för troms Gecken. Zìnotes mott no Oken strömen, de Peek te versömen, do beut de Ellen wie minotes enem Blag geflickt het, holf krütskes Gecken on spörkes Nethen. Flick an minen Thuren, dot minotes nog henes huckt on no de Tent schockelt. De twee hierheen gereden karren klaverzaad zijn, de zak tegen 50 daalders, verkocht. Dat is een goed zaakje, een mooie winst, zul je zeggen. Ja, vriend, goedkoop koopen en duur verkoopen vult den koopman de geldbeurs. Ik heb 200 hammen, het pond à 3 Sgr., gekocht. Je moet naar Aken gaan om het vleesch te verkoopen; daar kost het pond, naar mij iemand gezegd heeft, 5 Sgr. 6 Pf. Zeg aan mijn vrouw, dat ik nog gezond ben en naar huis rij. Paderborn, den.... Paderborn, den.... Huck knäbbig Knöllen! Vaarwel! Peter Mutsch. Peter Mutsch.   Gesprek in een koffiehuis, in het Breyelsch, naar Joh. Hein. Jansen: Der Schlüssel zum Krämerlatein oder kurze Anleitung zum Hennese-Fleck der Breyeller. Holt Zinotes den Henese - Flick? Versta je kramerslatijn? Zippken, Knöllen, minotes het de Fritzel van den henese Flick. Ja, mijnheer, ik heb den sleutel van 't kramerslatijn. Zinotes flickt henes. Wo hucken die Krabbelen te beuten? Je spreekt goed. Waar zijn die boeken te koop? An de Schaag bei Jansen. In Schaag bij Jansen. Huckt Zinotes enen Röhlblag? Ben je een koopman? Zippken, minotes versömt Blök. Ja, ik verkoop tabak. Röhlt Zinotes og? Drijf jij ook handel? Ziemen, Knöllen, minotes versömt Pley on Fehm. Ja, ik doe in linnen, laken en garen. Paut Zinotes hitschen? Logeer je hier? Zippken, Knöllen, hitschen in de Härk huckt henesem Bott on knäbbige Bölten. Ja, mijnheer, in dit logement heeft men goed eten en goede bedden. Wat berimt Zinotes för et Pauen on dem Bott. Wat betaal je voor bed en eten? Enen halfen Plotten. Een halven daalder. Wat beut de Sanktes hitschen? Wat kost de wijn hier? Krütskes on parz Gecken de Büs. Twaalf grosschen de flesch. Huckt te henes. Is ie goed? Zippken, knäbbig; et huckt genen heneseren hitschen in de Vill. Ja, zeer goed, er is geen betere hier in het dorp. Plaren för parz en Büs? Willen wij samen een flesch drinken? Ziemen, flick mar an den Härkswöles hitschen. O ja, bestel maar aan den kellner daar.   [p. 117] Holt dem Blag og de Flick? Verstaat die ook de taal? Zippken, dot huckt enen Breyellschen. Zeker, die komt van Breyell. He, Wöles, schüt en Büs Moselsanktes möt parz Ruthen! Héla, kellner, breng een flesch Moeselwijn met twee glazen! Thürt Zinotes og? Rook je ook? Minotes thürt Blökstinesen. Ik rook sigaren. Hitschen, Knöllen, dot hucken knäbbigen. Hier, mijnheer, dat zijn zeer goede. Zippken, die schmerfen henes; wat beuten die? Ja zeker, die smaken goed, wat kosten die? De uhr parz Plotten. De honderd twee daalders. Dot huckt nit de heet. Dat is niet te duur. Plar ens, Knöllen, do huckt te Büs. Drink eens, daar staat de flesch. Wie schmerft Zinotes de Sanktes? Hoe smaakt je de wijn? Knäbbig, Zinotes het den ühl geferft. Zeer goed, je hebt de waarheid gesproken. Wo trollt Zinotes fan hitschen her? Waarheen reis jij van hier? Minotes mott nog in parz Tenten fucken, on dann trollt minotes möt den Troppert no Dülken. Ik moet nog naar twee huizen gaan, en dan rij ik naar Dülken. Wo paut Zinotes do? Waar logeer je daar? Bey den Härksblag Graff; do huckt et henes pauen. Bij den logementhouder Graff, daar is het goed logeeren. Wo paut Zinotes te Breyell? Waar stap je te Breyell af? Bei Schoepges. Bij Schöpgens. Do paut minotes og; dot huckt og en knäbbige Härk. Daar stap ik ook af; daar is het ook zeer goed logeeren. Minotes mott strömen. Ik moet weg. Lott hucken, minotes berimt die Büs. Laat maar zitten, ik betaal de flesch. Henesen Rohl! Goede zaken! Minotes nuckt. Dank je.   Gesprek tusschen twee kramers, in 't Breyelsch naar Joh. Heinr. Jansen: Der Schlüssel zum Krämerlatein oder kurze Anleitung zum Hennese-Fleck der Breyeller. So, og hitschen, Knöllen? Zoo, ben jij ook hier? Zippken, minotes het Schwömzelen on Luhrmon; wat röhlt Zinotes hitschen? Ja, ik heb visch(en) en kaas; wat verhandel jij hier? Minotes versömt Rothen on beut Plinten. Ik verkoop aardewerk, en koop lompen. Het Zinotes enen Röhlfesel? Heb jij een papier? Zippken, Knöllen, minotes hufft den ühl mehr; huckt Zinotes nog onger dem Brel? Ja, ik smokkel niet meer; sta jij nog onder politie-toezicht? Ziemen, minotes mott nog trombs krütskes Dag in de Kau. Ja, ik moet nog 30 dagen zitten. Wann de Bithwölesen Zinotes hitschen ens benucken? Als de dienders (beambten) je hier eens verrasten? Den Troppertsblag holt minotes henes, De burgemeester kent me goed. Ström mar no de Tent, Knöllen; röhlen ohne Röhlfesel, dot huckt den ühl. Pak je maar naar huis, dat gaat niet, zonder papier handel drijven. Zinotes flickt; minotes het enen Thuren möt spörkes Gronzen, die wellen botten. Jij praat (mooi); ik heb een vrouw met zes kinderen, die willen eten.   [p. 118] Wo hucken Zinotese Wölesen? Waar zijn je jongens? Te Breyell in de Kaueltent. Te Breyell in de weefschool. Minotese Wöles wörd og en Kauel, dot huckt heneser as huffen. Mijn jongen wordt ook wever, dat is beter dan smokkelen. Knöllen, et huckt den ühl te nollen, wat den Huffblagen - Bessem för Breyll quockt. Ja, vriend, het is niet te berekenen wat de vereeniging tegen het smokkelen te Breyell uithaalt. Zippken, dot flickt Zinotes henes. Daar heb je wel gelijk aan. Wat huckt de Ketel? Wat (voor) tijd (hoe laat) is het? Krüskes Schröm. Tien uur. Dann mott minotes strömen. Dan moet ik gaan.   Dat de oude Limburg-, Berg en Guliksche bokkenrijders, de beruchte dievenbende uit de 18de eeuw zich ook van deze dieventaal bedienden, blijkt o.a. uit een lijstje woorden in 1724 te Duisburg uit de omgangstaal van eenige veroordeelden opgeteekend bij Avé-Lallemant IV, 105. Zie ook Welters e.a. Bokkenrijders-Bargoensch. Achelen: eten Bafferen: eten Boxer: dief Bucht: geld Bonnacker: muts Barlaffen: uitplunderen Blederman: schaap Boxmânnen: gevangen nemen Bomsken: appel Cout: mes Hartling: mes Sackem: mes Caffer: boer Klunde: hoer Huts: man Herkem duf: sla den duivel dood Hust: brood Hornickel: koe Kilef: hond Krummerick: jas Kracherick: geweer Knôll: knecht Kreef: spek Kutse: hoen, kip Kutse lormen: kippen vangen Lausken: ei Luerbinck: kaas Lengelinck: worst Morf: mond Mosse: vrouw Clammer: hand Nibbel: handen Capores: vermoorden Classey: zakpistool Chaperich: hoed Cooch-halden: op roof uitgaan Du manser: houd je bek of zwijg stil Flackert: kaars Flens: melk Ges: maagd Isch: maagd Granninger: heer Glyde: hoer Offeren: vleesch Pleyen: pijnigen Porcus: varkensvleesch Plomp: water Platvoet: ganz Roys: bier Smix: boter Stroffling: kous Swensen: over land trekken Smerren: tabak Saccumher: iemand berooven Stubbeler: soldaat Schicksgen: vrouwmensch Trappelman: paard Teet: hoofd Treyers: schoenen Treu: buks [p. 119] 4o. HET WESTFAALSCH-BARGOENSCH wordt op verschillende welvarende dorpen van den ‘Kreis’ Ibbenbüren gesproken. Het stadje Mettingen vormt er het centrum van. De inwoners dezer dorpen zijn evenwel thans allesbehalve marskramers meer, zij doen groote zaken door heel Noord-Duitschland en Holland, vooral in Leeuwarden en Amsterdam. Een behagelijke goede trouw, welstand en hooge beschaving kenmerken deze handelsheeren. En tòch spreekt hun taal zoo luide van hun vroegere afkomst. Zelf noemen ze hun dialect nòg Bargoensj, Hoempes(j) of Tjöttensprache(Tjött = Teut?). Hiervan ben ik echter geen tekst machtig kunnen worden, en moet ik mij dus met een woordenlijst behelpen, die ik aan Kluge ontleen.   troppe: Herr fîtse-troppe: Gott klodden-troppe: König hutsche (hutse): Mann, Bauer nobbes hutsche,: Dorfschulze hutsenobbes: Bauervogt gnurk-hutsche: Jäger schmursen-hutsche: Holländer roedels-hutsche: Kaufmann tispel-hutsche: Krüger, Wirt brügel-hutsche: Arbeitsmann olmers-hutsche: Altenteiler krôi-hutsche: Schreiber strükel-hutsche: Geschäftsreisender knaspel-hutsche: Barbier gorenklits: Kupferschmid wittken-klits: Klempner kriksen-klits: Wagner knätter-klits: Schlosser gnurk-klits: Büchsenschmied klîms-klits: Goldschmied trênfailer: Schuster benten-failer: Fischler kassen-failer: Zimmermann fluschen-failer: Zigarrenmacher kriksen-failer: Radmacher lîmes-failer: Leineweber tîmes-failer: Hutmacher mûlsch-failer: Art tiött(e): Westfäl. Kaufmann soimer, säumer: Kaufmann disselbäumer: Hausirer stâlenhengste: feinere Geschäftsreisende kloddenruscher: Geometer küler: Schmid gîler: Fleischer stickbolt(e), stickum: Schneider rumsnicker, rumpnicker: Müller brêwetoener: Schuster pênschrämper: Bäcker taftkätscher: Tuchmacher krêwehacker: Fleischer schmursenroedler: Butterhändler gôrentiötte: Westfäl. Kesselhändler stübber: Soldat, Polizist hirk: Schäfer nobbes (nôwes) stübbesnobbes: Gendarm märtenquässer: Lehrer kabbes: Priester, Pastor hirk: Papst funke: Kaiser, König hutsche, hutse: Mann mussen, muschen (mussken): Frau olmerske: die alte Frau grüse: Mädchen stoffe: Sohn stoffel: Bräutigam stoffelsche: Braut märte(n), fanke: Kind sebber: Bruder knölle: Knecht schlaier: Jude hutsenknölle: Bauernsöhne hutsenprügel: Bauernknechte sankse: Kirche nosterpradde: Beichtstuhl kasse, keskerîe: Haus posselhasse: Küche soimkasse: Laden klinkse: Stube [p. 120] klâren (klaorn): Fenster gluster: Fenster mit Scheiben bumse, bimse: Uhr schumpels: Fasz tispe(l): Wirtshaus piölte, külter: Bett bente: Tisch pradde cf. nosterpradde: Stuhl klübben, klüwwen: Kopf rîssen: Haare knaspel: Bart snüwert: Nase gäppert, gäwert: Mund klûners, kuksers: Augen lusters: Ohren fîwe, maunse: Hand rôsert: Podex trabbert: Pferd pôrsch (pôrsen): Schwein muss-quê: Schwein drai-kop: Kuh kluns: Hund mauke: Katze lunkebên(er): Hase(n) trïenter: Gans swemmling: Häring schwumse: Fisch schmurse: Butter lûrs: Käse pên(e): Brot krêwes, gîl: Fleisch knackert: Zucker sprankel: Salz oilken, auland: Kaffee stripse: Milch ross, klarross: Bier funks(en): Schnaps fîtse klâr: Wein fîtse plump: Wein fîtse funksen: Wein trîdel: Wurst hamm: Schinken fîlius: Pfannekuchen hussekes: Kartoffeln kucksels: Eier klisters: Erbsen klisterfinken: Erbsen robbert: Taback glimmert: Zigarre klîm(e)s: Goldstück büchte, pûnen (pume): Geld klits: Dreier jösken: Groschen droppkött: gute Groschen köt: Schilling fôr: Mark knôk (Pl. knöke oder kniök): Thaler hüls: Pfennig gauer: Kupfer quinte: Verdienst luck: Schulden dass (dôss) jasson: Jassen, Rock feike-dôss: Schlafrock schmerse: Hose joche: Weste dusstratzie: Kleid dosstrâze: Kleid lîm(e)s: Hemd, Leinwand bîlefelder: Hemd treen, brêwe: Schuhe stiefel strauksels: Strümpfe tîms (tümes): Hut blessen: Seide jaskes: Kattum taffet, tîeben: Tuch doss: Buxkin höltern: Baumwolle kreppes: Wolle plymse: Federn stâlen: Warenproben klodde: Land up de klodde: auf dem Lande fîdel: Stadt fîtsenfîdel: Hauptstadt Willemfîdel: Berlin Hamfîdel: Hamburg Lübfîdel: Lübeck Brinkoffsfîdel: Schwedt Stinstfîdel: Stettin Grîpenfîdel: Greifenhagen rumpsen, rummsel: Dorf flessen: Westfalen, Heimat fôr: Markt drai: Waare, Glaube plügge: Buch, Brief, Zolt Zinsen [p. 121] nosterplügge: Gebetbuch gwurk: Gewehr rôse: Exkremente flôje: Urin stichel: Teufel humpisch: die Tiöttensprache quant, môi: schön grennig: viel fîts: gut snêps, snêpsch: klein, wenig lûns, lûnsch: schlecht dropp: schwer otten: wählerisch flessen: gut gelaunt krepp: besoffen mûls, mûlsch: krank olmsch, oltmansch: alt Jungmansch: jung kassîmes: klug (fromm?) unkassîmes: unkeusch schlûr, slûr: billig trant: grosz, dick ruspelig: schwarz spêtsch: katholisch snûtsch: evangelisch moll: tot butten: essen pôjen: trinken krôjen: schreiben gôjen: werfen flôjen: mingere rôsen: cacare faiken: schlafen ruschen: rechnen bîbeln: lesen brillen: sehen poilen: sehen lustern: hôren nostern: beten, beichten lautern: messen, wiegen quinten: verdienen luken: borgen bequinten: bezahlen betünen: bezahlen behum(p)sen: betrügen flacken, snicken: stehlen, schmuggeln flunkern: lügen funkern: brennen failen: machen brügeln: arbeiten plümsen: waschen, baden, weinen fluschen, smurgeln: rauchen stückeln: hausiren, auf Geschäfte gehen dissen: laufen pradden: sitzen prîmen: predigen sanksen: in die Kirche gehen spûren: gehen schlösen: gehen saeppen: gehen posseln: kochen quässen: sagen, sprechen Kriksen: fahren, lûgen soimen, säumen: kaufen insoimen: einkaufen berinken, bequinten: bezahlen versnûven: verstehen knossen: kennen betönen, faiten: machen quinkeln: singen rödeln: handeln, verkaufen kletschen: vorschlagen blotten: mahnen lûken: borgen nobis: nein, nicht nümet, nûms: nichts sîmes: ja bânt: ist spür pritz: geh weg quäss humpisch: sprich Bargunsch knos den hutsche: kennst du den Mann? de tiötte versnüfft, bat dat grüseken quäst: der Kaufmann versteht, was das Mädchen spricht Ik wijs bijzonder op het woordje fiets!   5o. Ten slotte hebben wij nog HET BARGOENSCH VAN DEN EIFEL, vooral gesproken in en om Speicher. Deze lieden noemen hun taal het Jenisch. Dit is waarschijnlijk hetzelfde woord als ‘henes’ in de henese flik van Breyell. [p. 122] Ook hiervoor ontleen ik aan Kluge een klein woordenlijstje, dat echter genoeg is om te bewijzen, hoe nauw ook deze kramerstaal met de onze samenvalt.   Houtz: Mann moss: Frau kneff: Junge, Knabe schirp (scherp): Mädchen galstern: Kinder kollmar: Pastor ravert: Bürgermeister gefôrbînes: Ortsvorsteher zankert: Gendarm butz: Polizei frippchen: Soldat kodaler: Jude trappert: Pferd quem: Hund spurkel: Schwein quetsch: Kuh keiken, keikertchen: Augen gitz: Nase hischerten: Ohren helmessen: Hare knelen: Kopf grefferten (krebessen): Hände flossert: Wasser plump: Bier juchem: Wein schnurri: Branntwein batz: Kaffee bossard: Fleisch schmunk: Fett löm, lĕm: Brot stälcher: Kartoffeln gefôr: Dorf doft: Kirche kitchen: Gefängnis gusch: Haus schwächert: Wirtshaus finet: Fenster täfleck: Tisch funkert: Feuer flittem, kuffert, kotebetz: Messer ohles: Topf schmärig: Pfeife musch: Tabak schurig: Karren, Wagen munter: Uhr killet: Hose mummes: Geld schuewertchen, (schwäwert): Kusz doft: gut schofel: schlecht kranisch: fein pellen: schlafen quitschen: arbeiten fladern: waschen schmusen: sagen wickeln: essen schwächen: trinken lutschen: rauchen paternellen: beten luren: singen plattfussen: tanzen bod schiebes: geh fort schuftig (schuft dech): pass auf neist gequest: nichts sagen gepiedelt, geduckt: gegeben gezoppt: erwischt kenn: ja merz: nein   Met den dag dreigt ook deze taal echter uit te sterven en dit geldt natuurlijk van de meeste Bargoensche dialecten. Onze berichten over het Teutsch zijn van 1871, aangevuld met de lijst van Sint Truiden uit 1894, die over het Breyelsch van 1881. Het is dus best mogelijk dat verschillende der opgegeven woorden op het oogenblik al niet meer in zwang zijn. Onze lijsten van de Tjöttensprache en het Eifelsche Jenisch zijn uit 1909. Het zou de moeite loonen, ook de taal der Noord-Nederlandsche zoogenaamde heidenkolonies eens na te gaan, 1o. Het Heike bij Breda, tusschen Hoeven en Rucfen, 2o. de buurt [p. 123] Berkdijk onder Kaatsheuvel, 3o. de buurt Sluipwijk bij Gouda. Te Zele, Roeselare en de overige genoemde plaatsen daarentegen neemt het Vlaamsch Bargoensch, volgens De Seyn-Verhougstraete nog voortdurend toe. En ook de echte Noord-Nederlandsche dieventaal leeft en bloeit nog volop. Dat zien wij uit het boekje van Köster-Henke uit 1907, dat toch zeker circa 2200 woorden en uitdrukkingen behandelt, die alle in de laatste jaren door de politie uit den mond der boeven zijn opgeschreven. En dat deze taal de rechtstreeksche afstammeling is der oudere Nederlandsche dieventaal, gelijk Teirlinck die uit de bronnen der 17de en 18de eeuw, en Kluge zelfs uit die der 15de en 16de eeuw heeft opgedolven, kan ieder zien die deze drie boeken met eenige aandacht naslaat. Hier volgen weer een paar teksten: Eerst een door E.J. ter Gouw in Noord en Zuid afgedrukte scène uit 1702. ‘De gelukte list of bedrooge Mof. Blijspel. De Twéde Druk, overzien, vermeerderd, én van veele misslagen gezuiverd. Te Amsterdam, Gedrukt voor het Kunstgenootschap, en te bekomen bij de Erven van J. Lescaille, enz. 1702. Met Privilegie.’ We mogen, daar het vóór 1689 gemaakt, en kort na 1700 herdrukt werd, de taal en de toestanden gerust tot de 17de eeuw brengen. Dat gedeelte, waarop wij de aandacht vestigen, betreft een Hoogduitscher, Olof Harmensz Propdarm geheeten, wien in den schouwburg eene beurs met honderd en vijftig ‘doekooten’ is ontrold. Eelhart, een liefhebber van het tooneel, was ook bij de voorstelling van Andromaché, en te 7 uur, bij 't uitgaan der komedie, valt hem de mof onverhoeds met zijne jammerklachten op 't lijf en verhaalt hem in de hartstochtelijkste termen, hoe de ‘hooze koppen in diezen lande’ hem zijn ‘budel’ ontloken hebben en nu wil hij ze ‘von de Meister von de Kamediantmookers’ terug hebben, maar dat geeft niet: men raadt hem naar den schout te gaan, ‘den schout, de onder, én minder Officieren, die met hun Dienders, op zulk vólk dagelijks door de stad zwieren.’ Propdarm af. Een uur later zijn Eelhart en zijn vrienden Willem en Herman ongezien oorgetuigen van 't gesprek van twee gauwdieven, Jan Hagel en Kees Grijp, die juist de beurs gerold hebben.    Jan spreekt:  Ja Bolletje, miendeje me dat zo fraaitjes te verhaaren?  1)      Kees.  Nottebol, ik zelje bij men ziel de helft beschaaren,  2)    Of stapje slierme.    Jan.  Stapje slierme in zen loense Keet.  3)    Zo ik jouw windvang  4)   loslaat.       (Nu fluistert Eelhart zijn' vrienden toe:)    Eelhart.       Het zijn Gaudieven, ik weet  Heur spraak te spreeken, 't zijn misschien dezelve Fielen,  Die de beurs van de Mof gekneepen hebben, dat we ons wat stil hielen,  Wij zullen 't licht wel hooren, ze hebben kwestie met malkaâr.    Kees.  Laat los de feem,  5)   Bolletje, je neemt me veur een aâr.    Jan.  Laat men eerst tuuren wat'er in de Meelis  6)   is,    Kees.       Hoor 't klinkt als rinkels.    Jan.  't Is maar kibbige poen.  7)   Ik vat je in de sprinkels.  8)	1)  Verhaaren: verbergen.  2)  Beschaaren: toebedeelen, bescheren.  3)  Stapje slier me in zijn loense keet: de diender brenge mij naar de gevangenis (?)  4)  Windvang: arm.  5)  Feem: hand.  6)  Meelis: beurs; melik: zak of sok.  7)  Kibbige poen: gouden (?) munt. Nog zegt men poen voor geld.  8)  Spinkels: lurven.
[p. 124]    Zo je me straks de helft niet dokt;  1)   die Hoogduitsers, Bol,  Hebben niet als Knaaken en Lobbetjes,  2)   en dat bij hièle Meelissen vol;  Of zo 't kibbige poen is, zullen 't wis Vosjes  3)   weezen.    Kees.  Je roept zo luid, of je voor de Hucht  4)   niet scheen te vreezen.    Jan.  Beschaarme de helft van 't poen dan.    Kees.       't Is hier donker.    Jan.       Wel,  Dokmen de helft maar bij gissing, of bij de tel,  Daarna zellenwe oprecht deelen.    Kees.  Ik weet beter raad, al zou 't me schaaden,  Ik zel in elke feem de helft neemen en jou laaten raaden,  Onbezien, onbehouwen, wat jij raad is voor jou,    Eelhart,  fluisterend.  't Is bij mijn ziel de Mof zijn geld!    Willem.       Dit komt of het weezen wou!  Laaten we 'er bezetten.    Eelhart.       Goed ik zal'er na toe stappen,  Kom jij hier en jij daar, opdat ze ons niet ontsnappen.    Kees.  Daar is noch een Seeltje, dat ik in 't Meelisje laat;  Nou is 'er in elke feem omtrent even veel, nou raad,    Jan.  Ik raâ de linker.    Eelhart.       En ik de rechter, jou Gaauwdieven!    Kees.  Wat wil de vent hebben? Wie moeit jou?    Eelhart.       Vriendjes, 't zalje gelieven,  Zonder moeite te maaken, de beurs te geeven, die je met praktijk,  In de staanplaats van de schouwburg getaakt hebt, of denk dat de Volewijk  Jouw begraafplaats zal worden.    Kees.  Ik weet van geen beurs, zeker,  Ik ben een eerlijke Schanskruyer.    Jan.       En ik een eerlijk Beersteker.    Willem.  Eerlijke lui!    Eelhart.       Om datze Borgoens kappen  5)  , meenenze misschien,  Dat er niemand kooit als zij.    Willem.       Wij hebben gehoord en gezien  Watje gezeid en gedaan hebt.    Eelhart.       Dokme de poen, en de Meelis,  Zonder der iets of te kaapen: want zo er 't minste verscheel is,  Zo zullen we je voort na Stap Jan  6)   brengen.	1)  Dokken: betalen, nog bekend in opdokken, afdokken.  2)  Knaaken en lobbetjes: groote zilveren geldstukken, daalders; Knaak is nog in 't hedendaagsch Bargoensch: rijksdaalder. Lobbetjes, elders lobmannen, kraagmannen, zijn de Brabantsche dukatons, waarop het portret van Koning Filips IV met een Spaanschen kraag om. Men vergelijke hiermede een plaats uit ‘de Klucht van 't Kalf’, (1662 M. 427): Ick en wou 't niet om een bout van thien pondt, of om een lobbe. Den Rechter sal 't hem wel verleeren, dien eleweekse schrobbe. Merkwaardig is 't, dat in 't hedendaagsch Bargoensch ‘Philippes’ nog ‘geld’ beteekent.  3)  Vosjes: dukaten; in België beteekent ‘vosje’ heden ten dage een geldstukje van 10 of 20 francs. In C. de Bie, ‘Behendigheit van twee Borsesnijders, laatst der 17e eeuw, leest men: De ‘Vossen’ soo ghij mij daer hebt vertelt, Dát is 't gemeente geldt. In 't algemeen beteekent ‘foks’: goud.  4)  Hucht: galg; hugten: hangen.  5)  Kappen: praten, in 't Zuid-Afrikaansch nog voor spreken in gebruik; in 't hedendaagsch Bargoensch is opkappen ook praten.  6)  Stap Jan: het cachot, de gevangenis, of mogelijk beter: de schout of de gerechtsdienaar.
[p. 125]      Jan.       Hij kapt Borgoens!  Laaten we 't hachje  1)   laaten glippen  2)  .    Kees.       Akrement, dat komt loens!  Maar men Heer, 't is jou geld niet!    Eelhart.       Ik behoef je niet meer te zeggen,  Als dat er een briefje, en net honderd vijftig Dukaaten in leggen.    Kees.  Wel zo 't geld net uit komt, en dat jij lui ons belooft  los te laaten, zo zel ik 't geeven: maar neem de hoed van je hoofd,  Daar zellen we 't in tellen.    Eelhart.       Stort in.    Kees.  Daar zinnen allerbei men handen.       En daar is 't geld met de Beurs.    Willem.  Wachtje wel jouw vingers te branden!    Jan.  't Komt effen uit: maar jij bent het niet, die 't mijn Maat in 't ruim ontpoest heeft.    Eelhart.  Neen, 't is mijn goê kameraad,  Die vast na de schout is en aanstonds hier weêr zal komen:  Want men heeft 'et je zien knappen,  3)   en je meugt wel schroomen.  Hier langer te staan: jouwbakkes en jouw naamen zijn hem bekend.  Ook weet hij, waar jij jou ophoud; daarom zo je wijs bent,  zo ga en beter jouw leven.    Jan.  Neen, die met die kunst gebooren is,  Indien hij 't vergeet die miend dat bij verlooren is.    Kees.  Maar Heerschop, schiet een Vosje of twie over uit kordiaalheid.    Eelhart.  Wacht tot mijn kameraad komt.    Jan.       Wel zeker dat is schoon bescheid!    Kees.  Hem hier te wachten? 'k heb liever dat 'em de Duivel mag haalen:  Want ik vrees, dat wij het met onze besten hals zouwen moeten betaalen. In het Kluchtspel van Cornelis de Bie te Lier: ‘Kluchtige behendigheid van twee Borsesnijders en den verdraeiden Advokaat’ uitg. laatst der 17e eeuw (van Vloten III bl. 82) vindt men ook een staaltje van dieventaal uit Brabant.    Neel Albedrijf examineert een nieuweling in 't vak, Hans Tromp:  Soo moet ick u ondervragen:  Oft gij wel vossen kont uyt hunne hollen jagen?  En oft ghy de smit oock hebt op uwe handt?  En kondt ghy alle kant de spit ook zeker draeyen,  Om somtijds een stuck vlees oft schouwer aen te braeyen?    Hans Tromp antwoordt vaardig:  Ick bid u, hoort my aen, ick zal u haestigh paeyen;  De vossen, soo ghy my daer hebt terstont vertelt,  Dat is 't gemunte geldt;  Haer hollen zijn de bors,, daer sy in syn gestelt.  Voorts dient oock geweten, dat ick 't behangsel zegh  In plaats van een goude oft silvere keeten;  En met bollen te spelen, sijn knoppen te draeijen,  En mantels te stelen; het breeckijzer den smit ik noem,  Waerop wij onzen roem met reden mogen dragen,	1)  Hachje: buit? van haggelen: eten.  2)  Glippen: in den steek laten of laten schieten.  3)  Knappen: stelen.
[p. 126]    Omdat wij daer iedereen seer dikwils mede plagen.  De spit zijn d'ijzers van het keldergat.  Stucken vleesch zijn onse medemaeten in de stadt.  De leêr noem ick een schael het huys een hooge zael,  En het mes, dat is het stael;  Voorts zoo weet ick vremt te fluyten,  Waerin ick tot gemack veel reden kan besluyten;  Het schavot is het tafereel, de viersschaer het staele beckeneel,  Den cipier den smit van het gebeent,  Het vonnis den poignaertsteeck, die ons den doodt verleent;  De justitie die ons doet vallen, noem ick geschutballen,  En de houten galge, finibus terrae, ons leste gerecht.    Neel:  't Is zoo gelyck ghy zeght. Nu volgt nog een vers uit de vertaling van Cartouche uit 1731. Wijze: Daar was een Maget vol benouwen. Ton joli, belle Meunière, ton joli Moulin. Meefokkers in deez Herry t'zaamen, Leven wij zeerwits en blij, Fanandels (camarades), en cette Piolle (cabaret), Zijn wij thans vrolyk naar 't betaamen On vit chenument (fort bien); Hier staat ons alles vrij. Arton (pain) Pivois (vin) et Criolle (viande), Het hoeft, de bay beneven, On a gourdement (beaucoup): De creeft is zeer plok alhier Pitanchons (buvons), faisons riolle, bonnechère) Men buize nu zoolang wij leeven   Nachtdeenen we op ons plaizier. Jusqu'au Jugement. Bank is 't Tooneel om zoet te krouwen, Want het krouwen heeft veel op. Laaten wij, met vast vertrouwen, Icicaille (ici) est le Theâtre Du petit Dardant (amour); Fonçons (donnons) à ce Mion (petit garçon) folâtre Dus gemoed en klapperkop   Die fokkende geeuwert dokken, Notre Palpitant (coeur): Word de goede bay niet moe. Pitanchons (buvons) Pivois (vin) chenâtre (excellent) Laat ons nu drinken, lachen, jokken, tot den vroegen kaale-koe’. Jusqu'au Huisant (jour).   Verder een brief in het Bargoensch uit ‘Algemeene Konst- en Letterbode’, II, van 1844.   ‘Sorrore! Wij zenden u deze flep, om u te doen lenzen, dat gij niet de eenigste goocheme vrijer in de marwiger taal zijt; wij zouden u haast voor een wiedensche knul aanzien; bij het opstootje, dat gij in dien babbelaar van Haarlem gemaakt hebt, zoudt gij ons den tantel van die taal geven, doch gij hebt loensch gegokt; gij geeft ons kajumstaal in plaats van zuiver marwiegs: wij hebben u bot op verschut; verkrummel u niet; wij zullen u vertossen; wij willen er niet een enkel schobbetje aan verscheren; wij laten ons neref voor noppis voor de amchen schijnen, maar houd de stiekem; wij zullen u de flodder leenen, laat de kaffers riemen; zij staan smeris, doch wij zullen ons neref voor hen gewoerem houden, schofje dus. Denk echter niet, dat wij amchen zijn, die op den scholm met den jas, de vonk of den das hebben staan lenzen; louw, Sorrore, wij zijn sjofele dalfenaars, zonder een beisje, veel minder een mafje of een man in de kist; vroeger hadden wij nog al een likmehol in de kat, met een kleifsche biks en een fokse vin en tik en een sparwer in de flodder. Wij [p. 127] waren grandig gekloft, een fijn vlokje, een schoone zwarte pij en ploddering, een grandig topje op de ros en glimmers op de tredikers, daarenboven een stevige turf. Wij hadden moos en konden bij de keiledje zitten om neurie te saskene; wij wierpen de korri met de sas in den brommer, en legden de smiksem met comien op de leechem. Nu gebeurde het, dat wij met een bodderik van Mokem olf naar Mokem reis plompten en daar een oksenaar van een vrijer, die een fok droeg, handelden; een sjien of een smeris, ik weet het zelf niet, had ons gebaldoverd; wij gingen naar baies en verkochten de tik aan een saroespeler maar een hoesie maakte ons op de grenzen bekaan. Door de slang waren wij versliegend, mijn gabbert had daarenboven nog een gemarwiegde spinnekop, dus waren wij treife verschut, en hielden eenigen tijd schok in de sjofele baies, waar wij voor noppis of voor wat smerrie deze gewigtige taal hebben leeren knijzen. A. en Z.’   Verder kan men nog staaltjes der Noord-Nederl. dieventaal vinden in Hofdijks Voorgeslacht, Cremers Hanna de Freule en Justus van Mauriks Burgerluidjes. Ten slotte citeer ik een bladzijde uit Het Wederzien van Gustaaf Vermeersch.   ‘Iets verder kwam een man op hem (Pol) af, een kerel met lang zwart haar dat gekroezeld in zijn nek hing, en waarop hij een versletene, ronde hoed droeg met breede vooien die zijn bruin gezicht overschaduwde. De man groette hem: ‘Bein  1)  !’ - Pol gaf hem zijn groet weer. - ‘Toch naar de pie  2)   gerispeld  3)  ?’ - ‘Ja!’ - ‘Een ellendige mokum:  4)   ik ben verkens  5)   deemen  6)   hier en daar is nantes  7)   aan paan  8)   te komen!’ - Pol gaf geen antwoord. - ‘Maast  9)   tich  10)   hoefte  11)  ?’ - Hij schudhoofdde neen. - Ze bleven een oogenblik elkander bezien, het peerd stond weer stil en opnieuw schreeuwde men, dat ze zouden voortmaken; een stoet rijtuigen stond reeds achter hen. - De andere sprak: ‘Fiemt  12)   met uw keete,  13)   mechels  14)   weet de plek. Is de groeze  15)   mol  16)  ? - ‘Hij keek naar 't venster - Nopus  17)  ? Mechels moolt  18)   van faam  19)  . Spant  20)   de kaffers  21)  , veel kaffers! De grieze  22)   is gaan tollevelen  23)  , misschien schoept  24)   ze wat. Ge weet mechels gèeze  25)  ? Een toove  26)   karre  27)   die zoo kwant  28)   sjanterde  29)  ! Z'is weggerispeld! Ze schoot hier de bie  30)  .’ - ‘Alleen?’ vroeg Pol. - ‘Ergens met een machoefel  31)  !’ - ‘Travakt  32)   tich nicht?’ - ‘Travakken? Kesselflikkeren  33)  ? Nantes te zuipen  34)  !’   ‘Men wordt bewiegd  35)   hee, bij 't spannen van de pie de mokum? Mechels weet er nog van als mechels de pie weer besjoerde  36)  , 't was ook lang en al wat mechels gekend maasde was rip  37)  . Mechels feemde  38)   juist in tijd om de olmste  39)   te spannen moolen. Mechels maasde nog 'n subber  40)  , maar die was 'n grandige teit  41)   geworden, die mechels niet besjoerde. Mechels rispelde weer weg en spoorde  42)   naar de pie niet her.’   Zijn gezel babbelde voort, woorden, die ronkten in zijn hoofd als een weergalm: ‘De olmste maasde 'n ponke  43)  , maar mechels subber lichtte  44)   nantes, hij schranselde  45)   alles op! Schoepers  46)   allemaal die machoefels.’	1)  bein: man, makker.  2)  pie: streek.  3)  rispelen: weggaan, komen.  4)  mokum: dorp, klein stadje.  5)  verkens: vier.  6)  deemen: dagen.  7)  nantes: nergens.  8)  paan: brood, eten.  9)  maast: hebt.  10)  tich: je.  11)  hoefte: brood, kost.  12)  fiemt: komt.  13)  keete: huis.  14)  mechels: mij, ik.  15)  groeze: meisje, kind.  16)  mol: dood.  17)  nopus: neen.  18)  moolt: sterft.  19)  faam: honger.  20)  spannen: van terzij bekijken.  21)  kaffers: boeren.  22)  grieze: wijf.  23)  tollevelen: bedelen.  24)  schoepen: stelen.  25)  geeze: meisje.  26)  tove: schoon.  27)  karre: jong.  28)  kwant: mooi.  29)  sjanterde: zong.  30)  schoot de bie: is weggeloopen.  31)  machoefel: meneer.  32)  travakken: werken.  33)  kesselflikkeren: ketellappen.  34)  nantes te zuipen: niets te verdienen.  35)  bewiegd: gepakt, ontroerd.  36)  besjoerde: zag.  37)  rip: dood.  38)  feemde: kwam.  39)  olmste: vader, ouder.  40)  subber: broer.  41)  grandige teit: rijk man, meneer.  42)  spoorde: spoorde, ging.  43)  ponke: schat, erfdeel.  44)  lichtte: gaf.  45)  schranselde: scharrelde.  46)  schoepers: dieven.
[p. 128] Terzijde van hem liet een geritsel zich hooren en eenig dof geklop. Hij wendde de oogen daarnaar heen. Van achter een reke omhoogrankende boomen kwam een ruige kop te voorschijn, waarin twee zwarte loerende oogen glinsterden. Een man kwam snel naar hem toe, verborg zich achter de wagen. 't Was zijn gezel van daareven; hij had een zak bij zich. ‘De kaffers zijn weggerispeld,’ zei hij, ‘d'r is nobis  1)   in de keeten. Mechels melis  2)   grolde en mechels maasde geen paan. Mechels hee' wat kachen  3)   gemold en in de herterik  4)   'n larton  5)   geschoept. Slint  6)   tich mee?’ Het Wederzien. Gustaaf Vermeersch.   Ook hier moet ik op de eerste plaats nog bij de sociologische structuur dier echte dieventaal even stil staan; en ik constateer dan als klaarblijkelijk, dat de armere Joden, niet slechts vroeger maar ook thans nog, een groot contingent, ja het intellectueele centrum der dievenbenden uitmaakten, want de dieventaal krioelt van Joodsche grootendeels vulgair-Hebreeuwsche woorden. Om dit te verklaren is alléén niet het feit bij machte, dat de Joden veelal als opkoopers en antiquiteitenhandelaren, de aangewezen afnemers of heelers der dieven waren. Dàn toch zouden zich de Joodsche woorden tot de namen der gestolen voorwerpen beperken, of zij zouden althans niet juist de meest typische verrichtingen en werktuigen van het dievenbedrijf beteekenen. Ik stel het tot later uit een volledige lijst hiervan aan te leggen; ieder deskundige die Köster-Henke inziet, komt er bijna op elke bladzij meerdere tegen. Misschien trouwens is de invloed, die eenige HEBREEUWSCHE TYPEN VAN WOORDVORMEN hebben uitgeoefend een nog sterker bewijs. Men zal hieruit zien hoe Nederlandsche, Hebreeuwsche en Jodenduitsche formale elementen hier analogisch en contamineerend samenwerken tot onderlinge uitbreiding.   1o. Opvallend groot is het getal WOORDEN OP -EM uit Köster-Henke:   afroojemen: afloeren beginnem: spotprijs besjoechem: loos, bij de hand besjolemen: betalen brasem: kerel broochem: voorwerp, goederen dajem: eed feem(en): hand, vingers geteistem: uitvaagsel geweirim: kameraden gilkemen: deelen goochem: loos goïm: christen jajem: jenever jajemen: drinken jajempie: slokje, borrel kajem: val kajim: neus kajemen: vallen katsjemme: luimkeet, slaapstee kleum: slaag kooterum: klein krankjorem: krankzinnig laulem: ten minste lechem: brood lorum: zwendel majem: water majemen: regenen malogemen: werken maloochum: werkplaats mareedsemen: dief mokum: stad muim: slaag pichem: jood poerem: drukte ponem: gezicht	1)  nobis: niemand.  2)  melis: buik.  3)  kachen: hennen.  4)  herterik: stal.  5)  larton: konijn.  6)  slint: eet.
[p. 129] prinsemary: de politie rewoochem: winst, overmaat roojemen: kijken sassem: suiker schorem: arm, slecht, leugen segem: schouder sjoechem: antwoord smiksem: boter sossem: paard stiekem: stilletjes sybebelajum: beste kamer, no. 100 verstáj'em: begrip   Veel kleiner is het getal bij Teirlinck en Kluge voor het oudere Bargoensch:   bree(t)sem: limoen gewoerem: verborgen gognum: niet bang jedemme: mv. oogen (kootem), kootme sjeffen: met een brandmerk zitten schollem: schavot   2o. Nog tamelijk klein is de voorraad WOORDEN OP -ES(J) bij Teirlinck:   diennes: hemel fechtesj: politiedienaar flitsj: meisje moetsj: goedkoop henes: schoon, goed, wel kabas: korf kapis: priester melis: zak, buik, maag, muil moris: kalf nantes: nergens neres: straatlantaarn nobis: niets, neen, niemand, niet sjïbus gaan: loopen zikkus: blind, (v. Lat. caecus?)   Bij Kluge is hun getal reeds wat grooter:   capores: dooden roys: bier nobbes: gendarme kabbes: priester loers: kaas weules: jongen krotes: zwijn sanktes: wijn en kerk krewes: vleesch kliem(e)s: goudstuk liem(e)s: hemd te(u)m(e)s: hoed teps: hoed pluumse: pluimen unkassîmes: onkuisch siemes: ja fechtesj: douanier stines: ‘Stock’ Fliekoeles: preekstoel meles: zak drootmeles: geldzak   Maar overvloedig is weer de voorraad bij Köster-Henke:   bajes: winkel, huis, gevangenis balbes: huisbaas baljisrool: heer, chef begoulesj: veneriek cabanes: herrie dalles: armoede drosjes: gekheid emmes, cf. immes: goed gajes: volk, menschen gattes: deugniet gedagis: les (bv. iemand de les lezen, inlichten) gedallist: op straat d.w.z. zonder geld gibbissen: bijten gillis krauter: inbreker op klaren dag glamonius: ruit glonis: raam, glasruit gons: steek, por gribus: gevangenis, verdachte steeg hallas: herrie, drukte [p. 130] halles: herrie, drukte hommeles: twist immes: goed, echt, prettig jijles: drukte, moeilijkheid kabs: alles kwijt kalles: zilver, niets kanes: hoofd kapoeres: kapot, stuk kapsoones: drukte kiebes: hoofd klabbes: hoer krates: gebochelde louwfikus: niets luikes: stiekum makkes: slaag, last, onheil matses: paaschbrooden meimus: dood (-gaan, -slaan) mezoles: bedorven, kapot, ziek noppes: neen, niets pesaules: aangebrand, veneriek pores: koe, stuk rundvee prames: deel, portie schrabbes: geld schriebes: honger smeerkanes: vuilik (-kop) smeris: politieagent sooges: heete (gekookte) boontjes tofes: gevangenis toges: achterste, gat tokes: achterste, gat wiedes: begrijpelijk   3o. Nog niet opvallend bij Teirlinck (en Kluge) zijn DE WOORDEN BEGINNEND MET ME- EN BE-. Teirlinck geeft:   beknooien: bezien, beraadslagen benukken: krijgen besaffot: brief beschroepen: bestelen, ontrooven besjoeren: hoeden, eigenl. bezien beteunen: betalen, voldoen betritsen: bedriegen betreuvelen: bespreken maram: horloge marwieger: dief, schelm, baanstrooper   Opvallend druk geworden zijn ze echter weer bij Köster-Henke:   bedibberen: zeggen, praten, vertellen, bedotten bedissen: verdienen (stelen) begieten: bevreesd beginnem: spotprijs begoulesj: veneriek behaai: lawaai, drukte beheime: beest, dier, vee behojje: vrouwel. schaamdeelen bekaan: hier bekattering: uitbrander, bekeuring beknijzen: bekijken belabberd: beroerd, ellendig belatafeld: belazerd, zot bemore: bevreesd benosselen: stelen beseibelen: bedriegen besjoche: gek besjoechem: loos, bij de hand besjolemen: betalen betoefd: goed weg betoegd: gered, uit den brand, rijk betoft: onder dak bezokke: gek bezoles: ziek, bedorven, kapot bezolletje: koopje bezommen: geld maholle: bedorven, kapot maloochum: werk marwiegen: stelen mekajem: grootehoeveelheid, hoop, klap, veel slaag mekattering: beschuldiging, ruzie melane: lading melogo: werk menobbel: monster, bijzonder leelijk schepsel merode: neerlaag, armoede mesokke: gek, suf mesjoche: gek, suf mezoles: gek, suf mezoomen: geld [p. 131]   4o. DE WOORDEN OP -EP EN -EF:   gannef: dief, bedrieger golof: melk grootlef: hart, moed, goed geluk, avontuur jokef: Jozef katsjef: slager, die onrein vleesch verkoopt kennep, kennef: kink, klap, stoot kesef: zilver ketippie: dubbeltje kinf: luizen (hij zit in de luizen) koetsef: diamant mollof: groot sohof: goud tennef: slechte koopwaar tinnef: slechte kost gellep: deel jokep: teer, verf neref: licht jantif: Paschen patsjif: gezicht leb: dief lef: moed   5o. DE WOORDEN OP -ET:   eegit: een peget: twee kletspatet: hoofdzeer patet: hoofd lammet: dertig dollet: vier paradet: kletskop, zeer hoofd, schurftkop (parrig): hoofdzeer samenetje: cigaret erlat: heer klaffot: kleed hoef: hoeft: brood doft (v. tof): goed kloft (ing.): kleed, kleeding     6o. DE WOORDEN OP -IN EN -EN:   godin, gedin: oprecht, echt, vertrouwd, best kedin, kadin: veilig najin: oog askenen: stelen, bestelen aken: vader jaspenen: zitten kiejenen: koopen loezenaar: valsche kerel, verraderlijke kameraad mezoomen: geld saskenen: loopen kaskenen: drinken kaskienen: kleine sleutels   7o. DE WOORDEN OP -OON, -OOL, -OOS EN -OOZE:   gakmoos: handgeld (eerste inbeuring) jatmoos: handgeld grammonen: gereedschap voor inbraak basserool: heer, chef kapsoones (v. kapsie): drukte kaskedoole (v. kaskenade): drukte katoen: kalm koone: aangezicht mezoles: bedorven (nafke) nafkoone: meid palmegoone: koloniaal (van palmer: soldaat) penooze: neus pernooze: kostwinning, werk, jacht spienoze: roof, diefstal rachmones: medelijden sirool: man, kerel violen: begaan     8o. DE WOORDEN OP -IJVE EN -IJNE:   kenijve: brood lakijve, lekijve, nekijve: beminde, vrouw sereife: benauwdheid, miserie treive: slecht, onrein kleif: zilver kewijne: kaas geintjes, pageintjes: aardigheden, grapjes [p. 132]   9o. DE WOORDEN OP -IE:   kapsie (v. Lat. captio?): aanmerking kassavie: brief, briefje kedeevie: slag, stoot, klap keesie: pruim tabak keggie: mik, broodje lausie: ei loerie: chocolade lovie(luffie, loefie): geld mijlie: mond smerrie, smurrie: tabak   10o. DE WOORDEN OP -AAI EN -OOI:   daai: steen, keien, dobbelsteenen, diamant gaai: man haai: sterk, groot, bij de hand, geducht behaai: lawaai, drukte attenoj, ottenoj: hemel, zeg! kijk! kaaien: vallen klopdaai: man met een zeer hoofd krabbedaaier: vechtersbaas, ruziemaker krabbelpoj: inkt lawaje: begrafenis oj: wel, wat moet je? okketaaien: te weinig betalen, en als 't gemerkt wordt, doen of het op den grond was gevallen poj: water schrooi: trek, eetlust, honger baai: wijn baaien: stelen beknooien: bezien, beraadslagen   HET ZIGEUNERSCH, dat men hier rijk vertegenwoordigd zou denken, leverde veel minder dan het Hebreeuwsch. Prof. de Goeije geeft in het Album Kern, blz. 25-26, dit lijstje: Zigeunersch. Bargoensch. beng: duivel beng, bing, bink: man baro dewel: Groote God bare duivel (?) *raklo: jongen rakker molo: dood mollen: dooden manoesj: mensch manesje van alles (?) phral: broeder phraal: broeder phen: zuster pheen: zuster *dai: moeder dey: moeder gadsji: meisje geeze: meisje *maro: brood maro: brood balo: zwijn balleward: spek *mas: vleesch mass: vleesch *roepni: zilver roep: zilver tsjaro: schotel tiaro: schotel sjoeri: mes sjoeri: mes tsjor: dief tsjoren, tioren: stelen *kachni: hoen, haan hagne: hoenders *bâro: lang barre: groot   Het is de moeite waard op te merken, dat de Goeije's vermoedens in het door Kluyver ontdekte Groningsche 16de eeuwsche Zigeuner-glossarium (Handelingen der Maatschappij van Letterkunde 1899-1900 en vooral Journal [p. 133] of the Gypsy Lore Society, October 1910) een welkome bevestiging hebben gevonden. De zeven met een sterretje geteekende woorden komen daar alle reeds in de bijgevoegde beteekenis voor. Mij viel bij 't doorzien slechts nog lovie, geld op (Zig. lóvo, geldstuk, meerv. lowe, geld), maar misschien dat er onder de woorden op -ie nog meerdere schuilen. Een specialiteit in 't Zigeunersch moge dat beslissen. Nog veel oudere volkselementen schijnen hier echter bloot te komen. Als wij toch bedenken, dat zich DE OER-EUROPEESCHE BEVOLKING, natuurlijk door àl de successieve overheerschers, in bosschen en heiden zag terugdringen, kan het a priori niet bevreemden, dat wij in het Bargoensch van marskramers en dieven, oeroude taalelementen zouden terugvinden. Maar a posteriori blijkt dat ook inderdaad het geval te zijn. Op de eerste plaats vinden wij hier in de getallen een paar eigenaardigheden, die ook in het Germaansch en Keltisch, door de Oer-Europeesche inwoners schijnen geïmporteerd te zijn. Het Germaansche woord duizend, *ūs-hunda- beteekent letterlijk een sterke of groote honderd (*ūs- = skr. tavás, sterk) juist als vitse nol en trantnoel = 1000 in het Kempensch en het Westfaalsche Bargoensch. Verder een tellen met talstelsels van 2, 3 en 6, dat althans het Keltisch van de oerinwoners overnam. Roeselaarsch: Bis-draaiers (twee-drie) = 6; Bisdraaierskop (twee-drie-één) = 7; Bisverkens (twee-vier) = 8; Verkensbiskoppen (vier-twee-eens) = 9; Bisknakken (twee-vijfs) = 10; Draaiersknakken (drie-vijfs) = 15; Verkensknakken (vier-vijfs) = 20; Draaiersbisknakken (drie-twee-vijfs) = 30; Bisverkensknakken (twee-vier-vijfs) = 40. In de overige dialecten vinden we nog swis-trums (twee-drie) = 6; spörkes on een = 6 + 1 = 7; spörkes on parts = 6 + 2 = 8; spörkes on troms = 6 + 3 = 9; half bruwel (12) = 6; beizig dollet = 2 × 4 = 8; kimmel en nollet = 3 + 4 = 7; heit en dollet = 5 + 4 = 9. Voegen wij hier nog bij, dat althans de Teuten, volgens Gittée, nog kortgeleden den oerouden vorm van het huwen in dezelfde familie hadden bewaard, die ons in het leven van den H. Willibrordus tenminste voor Walcheren sinds de oudste tijden is overgeleverd, dan lijkt ons een aansporing tot onderzoek naar de anthropologische eigenaardigheden dezer families alleszins gewettigd. Maar veel treffender voor iedereen, die zich ooit met Eskimo bezig heeft gehouden, is de manier van benaming. Lang eerdat ik de hypothese van nog in onze taal nawerkende oerinwoners had opgezet, was ik bij het dóórwerken der Bargoensche woordenlijsten en teksten getroffen, door een opvallende ‘innerliche Sprachform’. Ook J. Labbé en C. Huysmans merkten deze eigenaardigheid op, zij stonden versteld over ‘het scheppen, het beelden’ dat hun aan den Bijbel deed denken. Mijn gedachten gingen, gelijk ik al zeide, naar het Eskimo. Een Eskimo heeft voor allerlei klassen van personen of dagelijksche dingen, niet zoo maar een woord, dat de naam van zulk een [p. 134] klas personen of van dat ding is; maar elke naam is een soort beeld, een duidelijk gevoelde afleiding (met een van de betrekkelijk weinige, altijd terugkeerende suffixen), waarin aan de een of andere eigenaardigheid van dat ding of die klas van personen, telkens opnieuw herinnerd wordt. Zoo vinden we daar voor nevel: donkerrik, die donker is (Namollo: taituk), voor piano: drukkeling of wat vaak gedrukt wordt (Labrador: nênigag), voor kerk: bidderik, plaats waar men bidt (Alaskisch: agaiyūvik), voor kompas: nevelvaart of iets om mee in nevel te varen (Grl. pujorsiut), voor pijp: rookert (Alask. pūyochtūtak), voor fundament: de rusteling of plaats waar iets op rust (Grl. túngavik); voor bes: de sapperik (Grl. tungulik); voor toovenaar: de geesteling of die een geest heeft (Alask. tungralik); voor lepel: uitschepper (Alask. ippūn); voor strik: een binderik (Labr. pitūlaq), enz. Zie hierover C.C. Uhlenbeck: Ontwerp van eene vergelijkende vormleer der Eskimo-talen, Amsterdam 1907. Hieruit volgt, mèt een zekere schilderachtigheid, ook een soort duisterheid of dubbelzinnigheid. Zoo kan Grl. agdlaut: schrijverik, zoowel inkt of verf als pen of potlood beteekenen. Welnu, een hééle reeks van deze afleidingen, met eenige weinige geliefkoosde suffixen, komen nu in alle Bargoensche dialecten, moderne zoowel als oude, aanhoudend voor. Vroeger zocht ik hierin alléén bewust opzet, om de taal maar geheim en onverstaanbaar te houden. Maar als men het ontzaglijk getal dezer vormen beschouwt en de kracht van het bewust opzet in zulke spontane uitingen als de taal is, niet overschat, en vooral let op de gelukkige invallen, die achter die afleidingen schuilen, en bedenkt, dat ze nog eeuwen nadat dit opzet doelloos werd, overal in gebruik bleven, dan geloof ik, dat wij behalve bewust opzet dat trouwens van bestaande voorbeelden moet uitgegaan zijn, in die geheime spraakmakende gemeente nog een heel bijzonderen aanleg voor zulke omschrijvingen zullen moeten aanvaarden; en deze vindt dan ten slotte in het bestanddeel der oerinwoners z'n afdoende verklaring. Men oordeele zelf:   1o. WOORDEN OP -RIK. Uit Köster-Henke noteerde ik:   glimmerik: oog, politieagent granderik: hemel katterik: winkellade lichterik: dag mauwerik: kat nifterik: mes nosterik: boek pafferik: pistool posterik: deur priemerik: priester trederik: schoen, pantoffel vliegerik: vogel zitterik: stoel zoeterik: koek   Uit Teirlinck en Kluge:   bijterik: mostaard bodderik: schip sjanterik: veldwachter (v. champ) dieperik: kelder [p. 135] dodderik: slechtaard, vuilaard dumerik: nacht (h)eeuwerik(je): kindje erterik: steen fopperiksken: bokje garderik: gordijn glesterik: glas hangerik: kleed harterik: steen haverik: kamer hoogerik, hugerik: zolder huchterik: vrouwezak kiwerik: vriend klonkerik: drinkglas rakkerik: geweer krommerik: rok leegerik: kelder mauwerik. maurik, marik: kat operik: open veld pommerik: appel van pomme porterik: deur van porte riprik: degen ritserik: straat (v. ritsen = gaan) ronderik: ring sluiterik: kist sluimerik, spreierik: beddelaken sneederik: zakdoek sneuterik: neus terterik: voet therik: grond (van terre) zwarterik: koffie zwemmerik: visch   Ook hier komt de dubbelzinnigheid aan het licht: ‘terterik’, ‘trederik’ kunnen zoowel ‘voet’, ‘schoen’ als ‘trap’ beteekenen.   2o. WOORDEN OP -ERT, -AERT. Uit Köster-Henke:   bobbert: lichaam, lijf dofferd: klap, ketel drukkerd: straf engerd: vervelende vent galsterd: gemeene kerel glimmert: politieagent goochemerd: rechter van instructie gooferd: hoed klimmerd: om daarbij te komen moet ik een geduchte ‘klimmerd’ maken klinkert(je): glaasje knappert: pistool kokkerd: een groote (b.v. neus) aan één rukkerd: aan één stuk schunnerd: zwerver, schooier spekkerd: spekslager stiekemerd: iemand die in 't geheim kwaad doet swiepert: iemand die menschen omverwerpt om ze te berooven vonkert: kachel   Uit Teirlinck:   balleward: spek blaffert: ijzeren pot blankaart: melk blinkert: glas bosschaart: vleesch breehaart: straat brukkaert: schijnheilige, veinzaard flakkaart: kaars flonaart: water fulchaard: haan gabbert: makker gauhaart: duivel geeuwert: kind glattaart: tafel glimmert: tafelbord, ruit grimmert: beest, dat bijt klankert: flesch knappert: kruit krommert: rechter rippaard: zak sprankaart: zout stuppaart: meel [p. 136] 3o. WOORDEN OP -ER, (waarbij ook Hebreeuwsche, gelijk hierboven bij be-, me-) zijn er bij Teirlinck al volop:   avondstarkijker: bedelaar (die 's avonds bedelt naar hij zegt om slaapgeld) babbelaar: boek, suikerbal batter: schuit, schip beffendekker: schorteldoek bekker: boer bijter: tand ter neder blikkeren: dooden blikslager: ketellapper, landlooper blinker: tand bokser: diefleider breger: arglistige bedelaar bonjer: vonnis, oordeel? buizer: drinkebroer dalfenaar: drommel dallinger: beul dekker: hoed deister: dobbelsteen (v. tessera?) doffer: soort van schelm debisser: beeldjesverkooper dosseflikker: kleermaker kouweren: rooken, pruimen krabber: dief, schrijver kraker: pistool, noot kriemflikker: zilversmid kwinker: oog loteren: bewegen moser: bedrieger oeftflikker: broodbakker pierder: speler draaier: sleutel drinkloftuiter: muzikanten die spelen voor borrels dutser: soort bedrieger flader: badstoof flodder: hand foekeren: pijnigen foeteren: pijnigen