Agon, sulthan van Bantam


auteur: Onno Zwier van Haren


editeur: G.C. de Waard


bron: Onno Zwier van Haren, Agon, sulthan van Bantam (ed. G.C. de Waard). Martinus Nijhoff, Den Haag 1979 (2de druk)  


verantwoording

inhoudsopgave

doorzoek de hele tekst


downloads



DBNL vignet

[p. 91]

Derde bedryf+

Eerste toneel

Abdul. Sinan. Agon. Ibrahim. Hassan.
Javaanse Grooten aan Weêrzyden
agon
 
MYn hand heeft vyftig jaar bestierd dees' Koningryken
 
En vyftig jaar 't geweld van uwe grens, doen wyken,617-618
 
't Is tyd dat myne Kroon verciere een ander hoofd,
620
't Welk uw een nieuw geluk, of duurend' rust beloofd.
 
De kragten van myn geest mogen nog ietwes schynen,621
 
Gy ziet hoe blykelyk die van 't lighaam verdwynen,622
 
Ik voel hoe langs hoe meer wat d' Ouderdom vermag,623
 
En d' Engel van de Dood naderd van dag tot dag:
625
Hy waarschouwd my de tyd van d' eeuwigheid te scheiden,625
 
En my in stille rust tot syne komst bereiden,626
 
Hy wysd my dat een vraag die my t' antwoorden staat,
 
Is, hoe ik vond myn Ryk, en hoe ik het verlaat.627-628
 
Uw Vaders hebben uw verhaald langs welke wegen
630
Uw Vorst uit Ballingschap is op den Throon gestegen,
 
En op welk wys' door syn' en hunne dapperheid
 
Ons welvaard en ons macht rondsom is uitgebreid.
[p. 92]
 
Dit Ryk 't geen voor myn tyd in duister scheen te zinken,
 
Ziet nu syn naam in 't Oost met zo veel luister blinken
635
Dat Bantam is vermaard, van daar de Propheet rust,635
 
Tot daar de Khorân licht de Ternataansche kust!636
 
Tartassa's Ryk, wel eer voor Bantam zo te schroomen,
 
Is door myn waapenen in Bantam's macht gekomen:
 
De fiere Keizer, die zig Heer van Java noemd,
640
Is bly, dat hy met rêen op Agon's vriendschap roemd:639-640
 
De Hollander, die 't Oost geheel zoekt t' onderbrengen,641
 
En vry in Holland, hier geen vryheid wil gehengen,642
 
Wiens Vloot in d' Indiën begeerd het hoogst gezag,
 
Heeft myne Wimpel nooyt zien stryken voor syn Vlag;644
645
En al die Christenen die door zo veel gevaaren,
 
Op hoop van vuyl gewin na onse Landen varen,
 
Hebben in myn gebied hun twisten niet gebracht,
 
En haar' onrustig' aart eerbiedigd myne macht.
 
'k Heb meer, 'k heb durven hier ontvangen in myn Staaten
650
De Dochter, van een Vriend door de Fortuin verlaaten,650
 
Als 't Maccassaarsche Ryk, door Speelman's wakk're hand,651
 
Heeft moeten zwigten voor 't geluk van Nederland:652
 
En hoe zeer dit ook mogt Batavia mishaagen,
 
Batavia heeft dit, en zonder klagt, verdraagen.
655
Die praal, en dat geluk, koomd, van dat nooyt tweedragt655
 
Heeft zedert vyftig jaar alhier verzwakt de kragt,
[p. 93]
 
En zo de Eendracht maar op deese kust kan blyven
 
Zal magt en welvaard hier nog daag'lyks meer beklyven,658
 
En 'k mag my vleyen dat myn stervend' oog zal zien
660
Myn kinderen alhier met eer en roem gebiên.
 
De Hemel, die aan my twee Soonen heeft gelaaten,
 
Heeft my gelukkiglyk bedeeld ook met twee Staaten:
 
Bantam is Vaders erf, Abdul dat is uw deel;663
 
Hassan, Tartassa's Ryk is 't uw, maar niet geheel:
665
Uw Vader houd voor zig die plaats, en die gehugten,665
 
Daar hy 't gewoel van 't Hof zo dik werf zogt t' ontvlugten;
 
En daar hy nu verhoopt dat niets syn stille vreugd667
 
Zal stooren, als 't geroep van syner Soonen deugd!668
 
Iman, leg daar het Boek, 't geen uit des Hemels zaalen669
670
Door Gods Propheet voor ons is komen néderdaalen!669-670
 
Waar voor elk Musulman de diepste eerbied heeft,
 
En de meineedige ten allen tyden beeft!
 
Treed nader myne Soons: belooft hier by de Grooten,673
 
Dat nooyt d' elendige by u zal zyn verstooten!
675
Dat God, en deeze Wet nooyt uit uw hart zal gaan!675
 
En in uw hart, naast God, altyd de Eendragt staan!
 
Dat gy, elk in syn Ryk, d' Inwoonder zult regeeren
 
Na Wetten en na Recht, en niet na uw begeeren!
 
Zyt gy te vreeden?679
abdul
 
Ik volkomen.
hassan
 
En ik niet:
680
'k Verzoek eerst en vooral dat gy behoud 't Gebiedt;680
[p. 94]
 
En zo gy weig'ren mogt om hier toe te besluiten,
 
Dat elk van ons zig mag in deeze woorden uiten,
 
‘'k Ontvang myn Vaders gift met dank, maar ik beken
 
‘Dat ik myn Vaders gunst en Kroon onwaardig ben,
685
‘Zo ooyt eenig Verbond, door, of voor, my geslooten685
 
‘Myn Broeder uit syn Ryk of erf heeft uitgestooten!
 
‘Zo ooyt met myn toezeg een Nederlandsche wal,687
 
‘Myn Vader, Broeder, 't Ryk, of Bantam dwingen zal!
 
Abdul zyt gy gereed om dien eed af te leggen?689
abdul
690
Ik ben .. gereed .. te doen .. het geen Agon zal zeggen.
agon
 
Abdul, gy schynd verbaast! Hassan wat is die eed?691
 
Welk Nederlands Verbond, of Wal is hier gereed!
 
Spreek Abdul, denk dat gy, met langer hier te zwygen,693
 
De zwaarste agterdogt zult tegen u verkrygen.
abdul
695
'k Beken opregtelyk dat dees' beschuldiging
 
Met d' allervreemste schrik myn hart en ziel beving!
 
'k Heb tot myn ongeluk, meermaalen reeds te vooren,
 
De snoodste lastering van Hassan moeten hooren,
 
Maar ik heb nooyt gevreesd, en nog veel min gedagt,
700
Dat syn' haat of syn' woed' hem zo verr' had gebragt!
 
Helaas! de Hemel weet wie hier is de verrader,
 
Wie meest de Eendragt mind, wie meest eerbied syn Vader!702
[p. 95]
agon
 
Hassan, spreek op uw beurt, maar draag zorg dat uw mond
 
De waarheid niet bespaard, of niet...
hassan
 
Daar is 't Verbond.704
705
De Vloot daar in vermeld is wel nog niet vernomen705
 
Maar zal gewisselyk van daag of morgen komen:
 
Sy heeft reeds gisteren haar ankers opgeligt,
 
Zo ras de duisternis haar dekte voor 't gezigt.
abdul, apart
 
O Hemel!
agon
 
O Propheet! myn hoop is dan verlooren,
710
Daar is voor my op Aard' geen stille rust beschooren!
 
Trouwloos gedrogt!711
abdul
 
Wel nu, wat misdaad is 't voor my
 
Dat ik zoek na uw dood t' ontvlieden slaverny'?
 
Ik zie aan Hassan reeds Fathema's hand gegeeven,
 
En 't Ryk dat my behoord, en binnen kort myn leeven!
715
't Is tyd dat ik myn moed dat ik myn wanhoop toon',
 
En ik zal eerst...
sinan
 
Hou op!
agon
 
Sinan het is myn Soon!
[p. 96]
 
*Geef over uwe Cris: **gy brengd hem weg gevangen.717
 
En wyl syn misdaad hier veranderd de belangen718
 
***Gaat heen, laat elk van u, die mind het Vaderland
720
Verzaam'len al syn magt tot dekking van ons strand.

Tweede toneel

Agon. Hassan.
hassan
 
SChoon in het afschrift 't geen ik aan u heb gegeeven
 
De naam van die 't Verbond sloot niet staat in geschreeven;
 
Weet ik in 't zeekere dat Steenwyk is de man
 
Die u van dit Verbond best onderrigten kan.
agon
725
O Hemel, welk een straal van hoop koomt my verligten!
 
Steenwyk, zegt gy, kan my hier van best onderrigten!
 
Ik zie klaar in de zaak; 't is die Europeaan
 
Die Abdul deeze daad, zulk' een feyt heeft geraên.
 
Hy heeft dien jongeling geleerd Europa's zeeden,
730
Hy heeft syn hart vervuld met haar verfoeylykheeden,
 
Met heerschzugt, gierigheid, driften van alle zoort,
 
Abdul alleen, heeft nooyt gedagt aan Broedermoord.732
 
Hassan, uw hart en moed, beproefd in de gevaaren,
 
Zyn nu de steun van 't Ryk, en van uw Vaders jaaren;
735
Vergeet dat ik van 't Ryk uw gaf het kleinste deel,
 
Ik zie het grootste is voor Hassan niet te veel.
 
Maak dat uw leeger hier zig met verhaaste schreeden
 
Nog vind by Bantam's wal, zo 't moog'lyk is, op heeden:
[p. 97]
 
Dat alles in de Stad, gewapend, zy gereed,
740
En ieder op zyn post by d' eerste waapenkreet.740
hassan
 
Het leeger zal hier zyn: myn dappere Javaanen
 
Verlangen onder 't oog te zien d' Europeaanen:742
 
Wy hebben reeds van hen verscheidene gezien,
 
Onder Tartassa's Volk gemengd, ons Crissen vliên.
745
Maar Holland, nu ontdekt, zal zig na elders wenden
 
En misschien haar Verbond met u zo ligt niet schenden.746
agon
 
D' uitkomst zal u doen zien, hoe zeer g' in 't laatste dwaald,
 
D' onkosten zyn gedaan, die Vloot moet nu betaald.
 
Haar mercantile geest reekend alreê de winsten
750
Van onse slaverny', of van ons geld ten minsten.
hassan
 
Hoewel 'k meen dat wy hen wel dubbeld zyn bestand,751
 
En onse magt alleen beschermen kan uw Land,
 
Wy hebben Franschen hier, en Engelschen, en Deenen,753
 
Volkeren, die altyd in uw belangen scheenen;754
755
Schoon al die Christenen zyn even heet op roof
 
Men zegt dat sy gehegt zyn aan haar Bygeloof:
 
Misschien dat met aan haar alhier een plaats te geeven
 
Om daar na hunne Wet en plegtigheên te leeven;758
 
Of hier den Handel haar alleen te bieden aan...759
[p. 98]
agon
760
Sy hebben hier geen magt om Holland te weêrstaan:
 
En schoon haar hand ons hielp, zo sy ons al verlosten,
 
Haar bystand en haar hulp zou ons niet minder kosten:
 
Haar vriendschap is altyd de prys van 't hoogste bod,763
 
En 't geld is inderdaad de Europeërs God.
765
Daar is alhier voor ons geen uitkomst te verwagten
 
Als van ons dapperheid, en van ons eigen kragten:
 
De Vyand zal alleen tot Vrêe maar zyn gezind,
 
Wanneer hy ons voor hem te sterk gewapend vind.
 
Gaat, op het nodigste ten eersten order stellen,
770
Uw Vader zal wel haast u volgen en verzellen.

Derde toneel

agon
 
DEs Hemels goedheid laat ten minsten my een Soon,
 
By wien Natuur, en Deugd en Trouw, nog houd haar woon772
 
Ik zal dien Hollander syn verraad duur verkopen!773
 
Maar waarom van Abdul zo spoedig te wanhopen?774
775
Hy 's jong, hy is verleid: helaas, de têere Jeugd
 
Staat altyd wankelend' in 't voetspoor van de Deugd!
 
De driften van syn hart hebben syn geest bedroogen,
 
De Heerschzugt of de Liefd' hebben verblind syn' oogen,
 
En de Verrader, die Batavia ons zond,
780
Heeft listig aangestookt 't misnoegen dat hy vond:
 
Dit gruwelstuk is nooyt in uw ziel opgekomen
 
Abdul! ik heb te veel zorg voor uw jeugd genomen
 
Ik weet 't is niet uw hart 't welk dees' misdaad beging
 
Het is de raad van die eerlose Vreemdeling:
785
En 't is van dit gedrocht dat ik my 't zwaarst moet wreken.785
 
Gardes! zeg aan Sinan dat hy my hier koomt spreeken.
[p. 99]

Vierde toneel

Agon. Sinan.
 
SInan d' Europeaan die hier voor drie jaar kwam,
 
En Mahomets Godsdienst, en onze Wet, aannam,
 
Steenwyk, moet door uw hand ten spoedigsten gevangen;
790
Ga heen, die order is van d' uitterste belangen.790
 
Laat Abdul onderwyl alhier werden gebragt.

Vyfde toneel

agon
 
O Hemel! geef aan my het oordeel en de kracht
 
Om myn Soon na behoor te straffen, zo 't moet weezen!793
 
Of liever, maak syn hart zo als het was voor deezen!

Sesde toneel

Agon. Abdul.
agon
795
ALschoon uw misdaad geen toegevendheid verdiend795
 
'k Zal voor een ogenblik geen Rechter zyn, maar Vriend.
 
Onzinnig Jongeling, wat woed' heeft u bewogen797
 
Daar gy het voorbeeld hebt van 't gansche Oost voor ogen798
 
Om door de tweedragt, hier te brengen in ons wal,799
800
Een Volk, waar aan het Oost verschuldigd is syn val!
 
Wat noodlot was voor u tot Bantam ooyt te vreesen801
 
Slimmer, als in uw Ryk een anders slaaf te weesen?802
[p. 100]
abdul
 
't Zy ik hier voor myn Vriend of voor myn Rechter koom
 
Ik durf myn reedenen bekennen zonder schroom:
805
Te meer, om dat tot welk van beiden ik ook nader805
 
Ik weet dat elk van haar ook wislyk is myn Vader,
 
En dat ik hoop dat die, eer dat hy straft myn schuld
 
De gronden van myn doen zal weegen met geduld!808
 
Zo Hassan tot zyn wensch niet eind'lyk is gekomen809
810
En my niet voor altoos myn Vader heeft benomen!
agon
 
Gy zyt; voor my en 't Ryk, beschuldigd van verraad,811
 
Verschoon, indien gy kund, die ysselyke daad:
 
Geef reeden van het geen g' hebt durven onderwinden,
 
Uw Vader wenscht dat hy u mag onschuldig vinden!
abdul
815
Wat ik ook heb getracht van myn geboort' af aan
 
Ik heb nooyt wel by u, nog in uw gunst gestaan:816
 
En Hassan heeft altyd, wat ik mogt onderneemen,
 
Aan my, myns Vaders Liefd' en hart, weeten t' ontvreemen!818
agon
 
Ondankb're; als het licht eerst voor uw' oogen kwam819
820
En ik, als een geschenk, u, van de Hemel nam,
 
Als myne armen u voor d' eerste maal omvingen,
 
En ik myn hart van vreugd' voeld' in myn boezem springen!
 
Van die tyd heeft myn ziel altyd op u gewaakt,823
[p. 101]
 
En uw opvoeding 't wit van myne zorg gemaakt!824
825
De God die alles kend, kan myn getuige weesen
 
Met welk verrukkingen ik heb gehoord voor deesen826
 
De eerste woorden die uw staamerende mond827
 
Op een verstaanb're wys' tot myne ooren zond!
 
Met wat vreugd' ik 't verstand zag van myn' eerst geboren,829
830
Reeds in syn kindsche tyd een ieders hart bekoren!
 
En met welk' zorg heb ik altyd, met alle kracht,
 
Het voorbeeld van de deugd voor uwe ziel gebracht832
 
Als in 't vermeerderen van uw hoedanigheeden,
 
Ik d' eerste straalen zag doorschynen van de Reeden!834
835
Hoe groot ook Hassans geest, hoe goed syn hart ook scheen,
 
Ik vond dat syne waard' altyd by u verdween,
 
'k Heb niet geluisterd na de stem der Hovelingen
 
Maar uwe lof gezien in 't oog der Vreemdelingen.838
 
't Is dat verstand geweest, het is die geest alleen,
840
Die hier aan elk zoo groot, en zo doordringend, scheen,
 
Die my deed hoopen dat voor u de weg zou baanen841
 
Tot nutte weetenschap van schrand'r' Europeaanen,
 
En de Verraêr aan wien ik heb die zorg vertrouwd,843
 
Heeft op myn val de hoop van syn fortuin gebouwd!
845
Door laage vleyery' getracht na uwe gunsten,845
 
En in plaats van aan u te wysen haare Kunsten,846
 
De misdaên van Euroop' aan uwe ziel getoond,
 
En misschien, in syn Land, de Vadermoord beloond!848
[p. 102]
abdul
 
'k Beken ik had gedagt dat ik met goede reeden
850
Misschien verschoonen kon 't geen is gebeurd op heeden,850
 
Maar myn hart is te vol, uw goedheid is te groot;
 
Ik werp myn noodlot neêr in myne Vaders schoot:852
 
Het is genoeg voor my dat ik uw kon mishagen
 
Om geen de minste zorg te dragen voor myn dagen.853-854
855
Maar God en syn Propheet weeten dat myne smart
 
Niet is dat ik verlies het leeven, maar uw hart!
 
En d' allerwreedste dood zal my verdraaglyk schynen
 
Zo ik maar voor myn dood uw gramschap zie verdwynen,
 
Zo ik met deese troost na d' eeuwigheid mag gaan,
860
Dat Abduls lot u kost ten minsten eene traan!

Sevende toneel

Agon. Abdul. Sinan.
sinan
 
EEn Neêrlands Vloot, zo als men klaar ziet van de wallen,861
 
Heeft aanstonds op de rheê de ankers laten vallen:862
 
En 't zy s' een ander dreigd, of wel ons eigen kust,863
 
Het is klaar dat sy is tot iets groots uitgerust.
865
De ligte Schepen die de Oorlogs Vloot verzellen
 
Schynen door haar gedaant' een landing te voorspellen,866
 
De Vaandels die men ziet, de trom'len die men hoord,
 
Zyn teekens dat de Vloot een leeger heeft aan boord.
 
Zo ras voor wind en stroom de Scheepen veilig waren,
870
Is van den Admiraal een boot na land gevaren,
[p. 103]
 
Die voortgedreven door de stroom en roeyers hand
 
Twee Officieren heeft gebragt op Bantams strand,
 
En de boot met de welk sy zyn van 't Schip gekomen
 
Heeft weder in hun plaats Steenwyk na boord genomen.
agon
875
Steenwyk!
abdul, apart
 
Ik ben gered!
sinan
 
Verborgen in een huys
 
Op 't strand, alleen bewoond door 't allerslegts gespuys;876
 
En buiten achterdogt, heeft hy op de geruchten877
 
Van 't geen hier is gebeurd, uw macht weeten t' ontvluchten.
 
Een van die Officiers wagt hier na uw gesprek879
880
En d' ander is gebragt na Fathema's vertrek,
 
Beide zyn sy gelast, ten minsten na hun zeggen,881
 
By u en Fathema een boodschap af te leggen.879-882882
agon
 
Het is genoeg Sinan: laat hy die na my wagt,
 
Ook werden na 't vertrek van Fathema gebragt:884
885
Ik zal my zo aanstonds na de Princes begeeven.
[p. 104]

Agtste toneel

Agon. Abdul.
agon
 
ZIe 't vergift dat uw hand stort op uw Vaders leeven
abdul
 
Myn hand! 'k had zo gehoopt dat Steenwyk hier gesteld887
 
Aan uw de waarheid had van myne last gemeld!888
 
'k Ben zeeker dat in hem, gezogt door wreede pynen,889
890
Myn Onschuld, in haar glans, voor u had kunnen schynen.
 
Hy is op myn last na Batavia gegaan,
 
Maar my is onbekend wat hy daar heeft gedaan!
 
Ik was alleen bezorgd dat Hassan my zou laaten893
 
Het geen uw goedheid my zou geeven van uw staaten,
895
'k Heb Nederlands vriendschap daar toe alleen gezogt,
 
En 'k zie dat ik die heb maar al te duur gekogt!
 
Maar 't koomd my zeer vreemd voor dat Steenwyk is verdweenen
 
Als zyn getuigenis het noodigst is gescheenen:898
 
't Schynd men heeft bang gemaakt of weg gejaagd die man;
900
De eenigst' die alhier de waarheid weeten kan
 
Of dat getoond Verbond, en door wien is gesloten,901
 
Of is een harsenschim uit Hassans geest gesprooten?
 
Dog 'k stem toe dat ik ben Verrader van myn Land
 
Zo gy vind dat het is geteekend door myn hand!904
905
Maar 't is waar Hassan heeft myn iever aangestooken905
 
Ik ben in haastigheid te schielyk uitgebrooken,906
[p. 105]
 
En waar is de jongman die eer bezit en hart,907
 
Die niet opvliegen zou op zulk een hoon en smart!908
 
Die met koelheid zou zien dat men hem voor Verrader
910
Uitkryte van het Ryk, van syn Huys, van syn Vader,910
 
Ik heb ter zy gezet de eerbied, en verdiend
 
De straf, die 'k wagt, 't zy van myn Rechter, of myn Vriend.
agon
 
De tyd laat nu niet toe om met bedaarde zinnen
 
Het nodig onderzoek in deezen te beginnen:
915
Kies een vertrek op 't Hof, blyf daar, tot ik zal zien
 
Wat 's Lands belang vereischt dat ik u moet gebiên.
 
Gardes, bewaar myn Soon, maar niet als Staatsgevangen.917

Negende toneel

abdul
 
ZO heb ik eindelyk verkregen myn verlangen!
 
Ik zal nu binnen kort, en misschien voor de nagt
920
Wel zyn uit het gevaar daar Hassan my in bragt,
 
En tot een voorbeeld hier, voor die Abdul durft honen,
 
Het bloed van niemand, wie dat hy ook zy, verschonen:922
 
Wraak! deugd der Vorsten! vul myn hart ter deezer uur!
 
En ban mêedogendheid, en eerbied en Natuur!924