[p. 121]
Vyfde bedryf+
Eerste toneel
fathema
Neen Hassan, Fathema zal nimmer ondervinden
Dat my Batavia in keetenen zal binden,
1235
Of haar Barbaarsche Raad my immermeer zal zien.1235
Wagten na haar besluit, buygen voor haar gebiên.1236
Het Oost 't geen in myn Huis gekend heeft zo veel Thronen
Zal aan Fathema nooit een laagheid zien betonen.1238
En zo des Hemels wil, en 't Goddelyk Besluit,
1240
Op 't onherroepelykst tegen myn Huys geuit,
De laatste druppel bloed wil uit myn boesem haalen,
Fathema zal ten minst met eer ten grave daalen!
Ten grave! wie belooft aan Fathema dat lot!
Wie weet, of niet haar romp, tot Nederlanders spot,
1245
Onwaardiglyk ontbloot, gesleept langs deeze stranden,
Het lot zal vinden van haar Moeders ingewanden!1246
En dit is 't geen alhier, in hare jeugd, verwacht
De laatste, uit een Bloed in 't Oost zo hoog geacht,1248
En die om hare wieg zag blinken veel meer Kroonen
1250
Als 't bloeijend' Asien op iemands hoofd kan toonen!
[p. 122]
Zwyg, myne tranen, zwyg, 't is tyd dat gy verdwynd,
Dat wraak, dat bitt're haat, alleen voor my verschynd.1252
Batavia! die weêr, misschien, u gaat verblyden,
De Hemel geev' aan u, 't geen gy my hebt doen lyden!
1255
ô Moorders van myn Huys, en Rovers van myn goed,
Dat uw kroost voor myn oog verstikk' in 't Ouders bloed!
Dat d' Ouders mogen zien, in hunne laatste uuren
De kop der zuigeling verpletterd aan de muuren!1258
Dat het Oost te gelyk op uw wal mag zien staan,1259
1260
D' Arabiêr, Cingalees, en trouwloos Ternataan!1260
Of, op dat uwe schand' in eeuwigheid mag weesen,
Dat uw verwoesting zy 't werk der laffe Chineesen!1262
Maar 't donderend gedruis dat men gestadig hoord,
Toond dat het strand nog niet verzadigd is van moord:
1265
Ibrahims ouderdom schynd hem te doen vergeeten,
Hoe veel belang ik heb den staat der stryd te weeten.1266
Tweede toneel
fathema. Ibrahim.
fathema
IMan, gy koomt weêrom? wat brengd gy my voor troost
Voor Bantam, Fathema, Agon, en 't gansche Oost?
ibrahim
Zo ras ik op het hoogst van de muur ben gekomen,
[p. 123]
1270
Heb ik aan alle kant beweegingen vernomen:1270
De zee, de vloot, de wal, het strand, en alles leefd,
Wyl d' Engel van de Dood boven de hoofden zweefd.1272
'k Zie 't leger in de boots langzaam na d' oever trekken,
Daar 't geschut van de Vloot de landing zoekt te dekken,1274
1275
Haar Vaandelen om hoog, uitwaaijend' in de lucht,
Tonen de teekenen waar onder Indien zucht.
Men ziet in 't middelpunt de stille Europeanen,
En aan weêrzy van haar de schreeuwend' Indianen;1278
Lafharte slaven, die, geleid door Nederland,
1280
Europa's keetenen sleepen op Java's strand!
De fiere Battaillons, verdeeld in Neêrlands booten,
Springen vol moed aan Land, en zyn aanstons geslooten,1282
En 't rollend vuur, dat aan de rechterhand begindt,1283
Spreyd de dood voor zig uit, wyl 't Battaillon grond wint.
1285
Het goud, waar meede wy ons waapenen bezetten,1285
Wykt voor Europa's lood en staale Bajonnetten!
Het goud is voor die geen die 't yzer best regeerd,1287
En 't yzer van Euroop' heeft Indien overheerd1288
Wat d' Inlander zig mag van moed en tal beloven,1289
1290
De Krygskund' van Euroop' gaat d' onze ver te boven;
En 'k vrees, dat Agon weêr ziet in het grootst gevaar,1291
De Scepter, die syn moed, hem gaf voor vyftig jaar.
fathema
Wat doed Hassan?
ibrahim
Hassan, aan 't hoofd van syn Javaanen,
[p. 124]
Is d' enigst' die het spits bied aan d' Europeanen:1294
1295
En 't zy dat hy aantast', of wel, doê teegenweer,1295
D' Aigret van syn Tulband blyft op de weg van d' Eer.1296
Syn arm werpt in het stof de Maccassaarsche benden,
Die buiten Nederland, geen overwinnaar kenden,1298
D' Ambonees wenscht te zyn op 't Nagelryke strand,1299
1300
De Timorees ontvlucht, tot in de zee, syn hand!
Agon voeld d' ouderdom, en dat ons laatste jaaren1301
Gemaakt zyn voor de rust, en niet voor krygsgevaaren;
Men ziet syn oog, syn geest, syn hart, syn moed, die leefd,
Maar men ziet ook de Cris die in syn handen beefd.
1305
Sinan keerd 's Vyands staal met zorg voor Agon's leven,
Gereed all' ogenblik 't syne daar voor te geven.
fathema
Hassan, ik koom! 't is tyd dat ik my by u voeg,
Wat wil men? dat zig hier Fathema vergenoeg'
Om Bantam's ongeluk, en 't hare te beklaagen,
1310
Wyl gy zyt blootgesteld aan 't Noodlots felste slaagen!1310
Neen, neen! 'k wil aan uw zy met de Cris in de hand,
Vechten voor uw behoud en voor uw Vaderland;
Uw dapperheid, en die van Agon, eevenaaren,
De vrouwen van myn Land weeten van geen gevaaren!
1315
Myn Moeder heeft wel eêr, in diergelyke nood,
Verkreegen op ons strand, een glory-ryke dood;
Zo 'k van myn Ouders heb geen Ryken mogen erven,
Ik heb van haar geleerd om zonder vrees te sterven!
'k Wil tonen dat ik ben van 't Maccassaarsche bloed,
1320
En dat Europa schrikk' en beeve voor myn moed!1320
Kom Iman, 't is geen tyd om langer hier te spreeken,
Ik wil myn Ouders dood, ik wil gansch Indien, wreeken!
[p. 125]
Hoe ver het leger ook mag weesen van de wal,
'k Ben zeeker dat myn hart Hassan wel vinden zal!
ibrahim
1325
Camoeni, die na my is op de wal gebleeven,
En die ik komen zie, zal tyding kunnen geeven,
Wat daar na myn vertrek meer voorgevallen is.
fathema
Helaas! haar weesen toond de droefste ontsteltenis!1328
Derde toneel
Camoeni. Fathema. Ibrahim.
fathema
ACh, ik kan in uw oog en in uw traanen leesen,
1330
Het geen Fathema's hart voor Hassan heeft te vreesen!
camoeni
Hassan leeft, Hassan stryd: Agon is zwaar gewond.
Verwagt het gruwelykst verhaal uit myne mond!
Ons leger van het strand tot aan de muur gedreeven,
Scheen op 't gezicht der Stad, te krygen een nieuw leeven,1334
1335
Sy zien haar Vrouwen en haar kind'ren, op de wal,
Aanroepen met gehuil den Meester van 't Heel-al;1336
De wanhoop geeft haar moed, en dubblende haar krachten
Deed na het Strand te rug deinzen Europa's machten,
Als schielyk by de Poort zig heft een groot gerucht,1339
1340
't Welk duizend Stemmen doen weergalmen in de lucht,
Men roept Abdul is daar, Abdul koomt zig vertonen,1340-1341
[p. 126]
Om in het Neêrlands bloed syn misdaad te verschonen!1342
Agon, die eerst syn komst, niet zonder reden, schroomt,1343
Is Vader, en meend ook dat Abdul helpen koomt:
1345
Hy toond hem Hassan aan, hy zegt, ziet uwen Broeder,
En weest, gelyk als hy, uw Huys en Vaders hoeder!
't Ontsnapt gedrocht spoeyd aan, en eer hy iets antwoord,1347
Is door syn Helsche hand syn Vader reeds vermoord!
Gaat, zegd hy, daar Hassan ook binnen kort zal woonen,
1350
En leer om Hassan my tot voorbeeld aan te toonen!
Hy beeft nogtans op 't zien van syn Vaders kwetzuur,
En God, die hem verlaat, laat hem nog de Natuur:1352
De wroeging van 't Gemoed verslapt alreeds de handen,
En in't vertwyffeld oog schynd reeds Gods wraak te branden,
1355
Een ieder is verstomd, daar ryst een stilt' rondsom,1355
En Neêrlands Grenadiers wenden haar oogen om;1356
Die mannen, die de zee, 't vuur, de dood, daag'lyks tergen,
By beiren opgevoed in 't Noordens woeste bergen,1358
Die mannen yzen zelfs van zulk een gruweldaad!
1360
En 't is of haare woed' een ogenblik stil staat.
Sinan, wiens eerste zorg is Agon t' onderschragen,1361
Neemd die tyd om Agon in de stad te doen dragen:1362
En de Javaan verwoed, tot dekking van syn Heer,
Werpt zig de borst voor uit, in Neêrlands moord-geweer:1364
1365
De wanorder en schrik spreid zig in ons geleeden,1365
En Hassan ziet zig ras met syn volk afgesneeden!
Hy wykt, maar stap voor stap, schoon stadiglyk gestoord,1367
En moet nu reeds al zyn tot digt by de Landpoort.
[p. 127]
fathema
ô God, zyn 'er by u dan zekere geslachten,
1370
Tegen welk' uwe toorn zig nimmer kan verzachten!
Of hebt gy 't Aardryk, met haar' Schepzels zonder tal,
Overgegeeven aan een blind en woest geval!1372
Waar is uw wysheid, zo de allersnoodste menschen
Altyd in zeegepraal, genieten hare wenschen!
1375
Wat toevlugt is op Aard' voor 't onderdrukte hart,
Zo de Rechtvaardige beproeft de grootste smart!1376
Waar toe diend Agon nu die wolke van getuigen,1377
Dat syn Hand nimmermeer het Recht alhier deed buigen?
Dat hy 't goud van syn schat, de luyster van syn Throon,
1380
Deed dienen tot de Deugds, en tot de Godvruchts, loon!1380
ibrahim
Mevrouw, 't is niet aan ons Gods wysheid te bepalen,
Nog uit het geen wy zien, haar' reedenen te haalen:1382
Zoo gy dikwyls op Aard' vertrappen ziet de deugd,
En d' Onrechtvaardige verzadigd in de vreugd;1384
1385
Vertrouw u op de zorg van 't eeuwig Opperweesen,1385
Is alles nu niet wel, alles zal eens wel weesen.1386
fathema
De misdaad onderwyl gaat op de Aarde voort,
Verdrukt d' onnozele, begunstigd Vadermoord!1388
De deugdzaam' Agons bloed bevogtigd Java's Stranden,
[p. 128]
1390
Wyl 't geweld syn Paleys en Bantam gaat verbranden!1390
Maar neen, 't is nog geen tyd dat men voor Bantam beeft,
Wyl Hassans hand nog stryd, wyl Hassans hart nog leeft1392
't Maleysche bloed is niet gewoon ligt te bezwyken,
Nog het gevaar, alleen om 't leven, te ontwyken;1394
1395
De Vyand kent Hassan nog niet, en syne moed
Neemd weêr maatregulen ten koste van haar bloed!1396
Agon selv', schoon gekwetst, Agon is nog te vreesen,
En kan nog door syn raad aan Bantam nuttig weesen.
camoeni
Ik heb Agon gezien, Agon is buiten staat
1400
Om hier te kunnen zyn van nut met daad of raad:
Syn ziel all' ogenblik schynd 't lighaam te begeeven,1401
Agon verwagt de dood, maar wagt die zonder beeven;
Schoon men de bleekste kleur op 't aangezicht ziet staan,
De stille rust van 't hart, en d' oogen, toonen aan
1405
Dat Godvrucht en de Deugd by 't einde van het leeven
Meer troost, als al het goud van Indien, kunnen geeven!
Maar wat zoekt Sadi hier? wat maakt hem zo verbaast?1407
Of brengd hem herwaarts aan met zulken snelle haast?
Vierde toneel
Camoeni. Fathema. Ibrahim. Sadi.
sadi
HAssan door de Vyand na de Landpoort gedreeven,
1410
Heeft in de grootste spoed dees' letteren geschreeven.
Mevrouw, zo gy d' inhoud van deese brief verkiest,1411
Is 't nodig dat gy hier geen ogenblik verliest.
[p. 129]
fathema, leest
Fathema, volg Sadi, door my daar toe verkoren,
Alles is hier voor ons, behalven d' Eer, verloren!
1415
Kom aan, wys my de weg: in dese bitt're nood1415
Het geen ik 't minste vrees, Hassan, is myne dood!
Vyfde toneel
ibrahim
ZO schielyk vallen dan, ô Hemel, uwe slagen!
Wie dacht als 't morgenlicht heeden begon te dagen,
Als d' eerste Sonne-straal op onse kimmen scheen,
1420
Dat Agon en syn macht nog voor de nagt verdween!
Goede Voorzienigheid! ô Wysheid hoog verheeven!
Welk ons die blindheid van 't toekomend' hebt gegeeven,1422
Op dat een ieder hier, vervull', terwyl hy leeft,
De Kring, die uwe hand voor hem getrokken heeft,1424
1425
Hier door is aan de mensch, in alle noodlots Staaten1425
Tot midden in de vrees, ten minsten hoop gelaaten;
Hoop, die als alle troost voor 't Sterv'lings oog verdwynd,
Altyd van verr' aan 't hart nog flikkerend' verschynd!
En wie zou zonder dat verdragen d' ongelukken
1430
Waar onder uwe hand den mensch doed nederbukken!1430
Zo de benauwde ziel, op uw Goedheid gevest,1431
Niet hoopte, dat al 't geen Gy doed, is voor ons best!
Wat ysselyk gekerm! is de Stad reeds genomen?
Helaas! het is Agon, dien men van ver ziet komen!
1435
Ik hoor de stem van 't Volk, ik hoor haar droef geklag;
Syn komst in syn Paleys, altyd, tot deezen dag,
Verzeld door 't bly geroep van juicchend' onderdaanen,
Is nu vooruit gegaan door haar opregte traanen!1438
[p. 130]
Sesde toneel
Ibrahim. Agon. Sinan.
ibrahim
O Glory van het Oost! ô Vorst na ieders Wensch!
1440
Altyd de toevlucht van elk ongelukkig mensch;1440
Die nooyt als tot het goed' hebt gebruikt uw vermogen;1441
ô Agon! in welk' staat beschouwen u myn oogen!
agon
Gy ziet dat ik het lot der menschlykheid beërf1443
En wyl ik heb geleefd, is 't billyk dat ik sterf:
1445
Gelukkig, dat ik voel, hoe dat, in alle Staaten,1445
Die zonder misdaad leeft, kan 't licht gerust verlaaten:1446
Ik wenschte dat myn dood kwam van een and're hand,1447
Maar Gods raad en syn weg zyn boven ons verstand.
Is Fathema nog hier?
ibrahim
Hassan heeft haar geschreeven
1450
Om op het spoedigste zig by hem te begeeven.
agon, aan Sinan
Hebt gy antwoord gehad?
[p. 131]
Gehoord, dat uwe Soon, schoon tegen syn genoegen,1453
Zig nogtans na uw wil, en welbehaag zal voegen,1454
1455
En in Tartassa's wal, en door 't geheele Oost,
In d' allerbloedigst' wraak, zal zoeken syne troost,1456
Zo ras Fathema maar by hem zal zyn gekomen,
Zal, hoewel met gevaar, d' aftocht zyn ondernomen.
agon
Sinan, wyl Agons lot, en 't eeuwige Besluit
1460
Niet toelaat dat Hassan syns Vaders oogen sluit,
Breng over aan myn Soon ten minst' de laaste woorden
Die Ibrahim en gy uit myne mond aanhoorden.
Zeg hem, dat ik, als hy, ben vluchtende geweest;
1465
Dat hy, gelyk als ik, weer tot den Throon verheeven,
Het voorbeeld volgen durv' dat ik hem heb gegeeven;
Dat ik alleen in 't Oost altyd heb vry geleefd,
En voor Batavia, en haar Raad, nooyt gebeefd;
Die Raad, die dartig jaar inspannend' haare zinnen,1469
1470
My door een Vadermoord alleen kond' overwinnen!
Zeg hem, dat Abduls macht alreeds staat op haar val,1471
En dat syn' eerste straf van Neêrland komen zal,
Dat haar veragting 't eerst' zal zyn, dat hem zal toonen1473
Hoe Hemel en hoe Aard' de Vadermoorders lonen!
1475
Dat Nederlands Gebied misschien niet lang van duur,1475
En reeds een ander Volk ... wie stoord myn laaste uur?
Welk' schreyend Vrouw koomt hier zo schielyk ingeloopen?
't Is Camoeni! ô God, ik heb niets meer te hoopen!
[p. 132]
Sevende toneel
Ibrahim. Agon. Sinan. Camoeni.
agon
CAmoeni, waar 's Hassan?
camoeni
ô schrikkelyke slag
1480
ô Hemel! hoe veel ramp verzameld deeze dag!
Na dat wy onse weg van hier hadden genomen,
En met Sadi tot aan de wal waren gekomen,
Brengd ons een donk're gang tot in de drooge gracht,
Alwaar Sadi ons zegt dat Hassan na ons wacht,1484
1485
Fathema spoeyd haar gang, en met verhaaste schreeden1485
Weêr uit de duisternis tot in het licht getreeden
Is 't eerst, het geen het licht voor ons oog schynen doed1487
Hassan, verraên, vermoord, en zwemmend' in syn bloed!
Ik schreeuw! Fathema zwygd: men merkt alleen haar ogen
1490
Dan woedend zien om hoog, dan na Hassan gebogen:
Steenwyk treed na haar toe, die stoute Europeaan1491
Is d' eenigst die syn hand aan Fathema durft slaan!
Haar Cris is in syn hart, snel als Gods blixemstraalen
Zomtyds op 't schuldig hoofd der sterv'ling nederdaalen
1495
En 't zelve moordgeweer, gedreven door haar moed;1495
Brengd in haar borst het staal, besmet met Hollands bloed!
Hassan ik heb ten minst, zegd sy, uw dood gewrooken,
En hem gestraft die hier de tweedracht heeft ontstooken,
Myn stervend' hartzeer is dat ik dees' giftig dolk1499
1500
Niet heb geduwd in 't hart van 't gansche Neêrlands Volk!
Men ziets' in 't vallen zelv' haar Cris na 't Oosten neigen,1501
En 't stervend oog schynd nog Batavia te dreigen!
[p. 133]
agon
ô Hassan! Fathema myn Dogter! ô myn Soon
Uw bloed, een Vadermoord geeft Abdul dan myn Throon!
1505
ô Beide hier op Aard' myn waardst' en laaste panden,
Ik ben nu los gemaakt van alle Aardsche banden!
Fathema, Indiens Kust verdiend' uw deugden niet;
Nog Java om te staan onder Hassans gebiedt!1508
De Deugd en Dapperheid zyn uit het Oost gebannen,
1510
En 'k laat het laffe Oost ten prooy aan syn Tyrannen!
Hy Sterft.
+Zie eerst het Naricht, sub 4.
1235Raad: Raad van Indië
1236Wagten na: zich onderwerpen aan, letten op
1238Zal nooit zien, dat Fathema iets laags of smadelijks wordt aangedaan. Vermoedelijk hebben we hier een geval van onduidelijk taalgebruik. De 2de druk heeft nl.: Het Oost zal d' Erfgenaam van twintig eed'le Throonen, Onwaardig haar Geslacht, geen laagheid zien betoonen. Ook hier is niet uit te maken of Erfgenaam onderwerp is van betoonen dan wel meewerkend voorwerp.
1246Zie Voorbericht, reg. 16-18, en vs. 272.
1248Bloed: geslacht
1252alleen is een bepaling bij wraak en haat.
1258Reminiscentie aan Psalm 137 vs. 9 en Jesaja 13 vs. 16.
1259Wij zouden achter deze regel geen komma plaatsen.
1260Arabiêr: Ook in Arabië bezat de Compagnie vestigingen, o.a. Mascate. In 1616 leerde Pieter van den Broecke in Mokka, aan de Rode Zee in Jemen gelegen, de koffie kennen, die in 1663 naar Nederland kwam en spoedig populair werd.
Cingalees: bewoner van Ceylon.
trouwloos Ternataan: Ternate was in de tijd van Speelmans optreden tegen Makassar een bondgenoot van de Compagnie.
Cingalees: bewoner van Ceylon.
trouwloos Ternataan: Ternate was in de tijd van Speelmans optreden tegen Makassar een bondgenoot van de Compagnie.
1262laffe Chineesen: Men had in Van Haren's tijd geen hoge dunk van de Chinezen; zij werden beschouwd als laffe ‘vagebonden’. In 1740 had te Batavia de Chinezenmoord plaats waartegen Willem van Haren in een gedicht fel protesteerde.
1266den staat der stryd: de gevechtssituatie
1270vernomen: waargenomen
1272Wyl: terwijl; zo ook vs. 1284
1274Daar: op de plaats waar; of: terwijl
1278Indianen: inwoners van Indië. In het Compagniesleger vechten dus ook Indische krijgslui mee.
1282aanstons: terstond. Men vocht in gesloten gelederen.
1283rollend vuur: als onweer klinkend geluid van het vuren
1285Vgl. vs. 1167.
1287best: het best; regeerd: hanteert
1288overheerd: overweldigd
1289tal: aantal; zig mag beloven: moge verwachten
1291in ... gevaar: ernstig bedreigd.
1294het spits bied aan: zich met kracht verzet tegen
1295aantast': aanvalt
doê tegenweer: in het defensief is
doê tegenweer: in het defensief is
1296Aigret: pluim
1298buiten: behalve, afgezien van
1299't Nagelryke strand: Ambon. De Molukken waren het centrum van de kruidnagelcultuur.
1301Zie de aant. bij vs. 45-48.
1310Wyl: terwijl
1320En dat: En ik wens dat
1328haar weesen: de uitdrukking van haar gelaat
1334op 't gezicht: bij het zien
1336met gehuil: luid klagend
1339gerucht: rumoer
1340-1341Wij zouden aan het eind van vs. 1340 een punt of kommapunt gebruiken en achter roept in vs. 1341 een dubbelpunt plaatsen.
1342te verschonen: uit te wissen
1343schroomt: vreest
1347Ontsnapt: nl. uit zijn arrest; spoeyd aan: nadert met haast
1352Natuur: de natuurlijke gevoelens. Zie de aant. bij vs. 86.
1355ryst: ontstaat
1356Grenadiers: soldaten die handgranaten werpen
1358beiren: beren. De regel is een toespeling op de overwintering op Nova-Zembla (1596/97) en vormt een gebruikelijke omschrijving voor: wild, ruw en onbeschaafd.
1361onderschragen: ondersteunen
1362die tyd: nl. de tijd gedurende welke het gevecht stilstaat
1364geweer: wapen (nog niet verengd tot de huidige betekenis)
1365wanorder: wanorde
geleeden: gelederen
geleeden: gelederen
1367schoon stadiglyk gestoord: ofschoon hij voortdurend aangevallen wordt
1372geval: noodlot
1376beproeft: ondervindt
1377wolke van getuigen: Bijbelse uitdrukking (Hebreeën 12 vs. 1). De regel betekent: Wat baat het Agon nu, dat velen van hem getuigen...
1380tot de Deugds ... loon: tot beloning van deugd en godsvrucht
1382Noch uit wat wij waarnemen de motieven van Gods wijsheid af te leiden
1384ziet in de vorige regel is ook de persoonsvorm van dit vers. Bij de huidige interpunctiepraktijk zou de kommapunt aan het eind van de regel een komma zijn, de komma aan het eind van vs. 1385 een dubbelpunt.
1385op: toe aan
1386nu: in de tijd; eens: in de eeuwigheid
wel: goed, rechtvaardig, volkomen
wel: goed, rechtvaardig, volkomen
1388d'onnozele: de onschuldige
1390Wyl: terwijl
1392Wyl: aangezien
1394Nog: noch; om: tot behoud van
1396ten koste van haar bloed: nl. het bloed van de vijanden; haar (= hun) op grond van de collectieve betekenis van De Vyand.
1401begeeven: verlaten
1407verbaast: ontsteld
1411zo ... verkiest: als gij gevolg wilt geven aan de inhoud van deze brief
1415in dese bitt're nood is een vooropgeplaatste bepaling, thuishorend in de bijzin: Het geen ik 't minste vrees.
1422Die ons niet vergunt in de toekomst te kijken
1424De Kring: de (levens)cirkel
1425Hier door: nl. door de blindheid uit vs. 1422; noodlots Staaten: omstandigheden van het lot
1430Wij zouden aan het einde van deze regel een komma gebruiken.
1431op ... gevest: vast overtuigd van uw goedheid
1438Is: wordt; vooruit: vooraf
1440De bijna sentimentele woorden van Ibrahim tot Agon weerspiegelen een opvatting van de monarchie waaraan het oosterse absolutisme nooit beantwoord heeft. Het hele portret van Agon is geschilderd naar het ideaal van het Europese verlichte despotisme van de achttiende eeuw.
1441vermogen: macht
1443ik ... beërf: mij het lot treft dat aan het mens zijn beschoren is
1445Staaten: omstandigheden, rangen
1446licht: levenslicht, leven
gerust: met een rustig geweten
gerust: met een rustig geweten
1447kwam ... hand: veroorzaakt was door een ander (dan mijn zoon)
1451dezelve: dezelfde
1453genoegen: zin
1454welbehaag: believen
1456Wij zouden aan het eind van de regel een punt gebruiken.
1463-1464Zie eveneens het Voorbericht regel 4-10.
1464dan nog evenwel: niettemin
1469die ... inspannend' haare zinnen: die, hoewel hij dertig jaar zijn uiterste best deed
1471staat op haar val: op het punt staat te verdwijnen
1473haar: hun (op grond van de collectieve betekenis van Neêrland)
1475Gebied: heerschappij
1484Waar, naar Sadi ons meedeelt, Hassan op ons wacht.
1485spoeyd haar gang: verhaast haar schreden
1487schynen: (hier:) zichtbaar worden
1491stoute: vermetele
1495moordgeweer: moordwapen
1499stervend' hartzeer: smart bij het sterven
1501in 't vallen zelv': juist bij het neervallen
neigen: wenden, richten
neigen: wenden, richten
1508Nog: noch
