[p. 277]origineel
Gevallen van Friso, Koning der Gangariden en Prasiaten.
Agtste boek.
Wie, die ter nood de magt van woeste Dwingelanden
Ontsnapt is, en gerukt uit moord-gewone handen,
Of vrees van Slaverny, nog erger dan de Dood,
Noemt niet gelukkig 't pad dat hem ontwyking bood!
Wie vind dan Wildernis en Bosschen zwaar te aanschouwen,
Verdrietig zich aan Zeên of Stromen te betrouwen!
En wie ziet overal geen Vaderlandsche Kust,
Waar hem geen moord-geweer of dwaze Vorst ontrust!
[p. 278]origineel
De wyse Proculus, gevat op 't geen kon baten
10
Zo hem, gelyk als nu, 't geluk eens mogt verlaten,
Had gansch Arabië doorkruist, en wist van 't een
Gewest naar 't ander tot zyn reis bevoegde Steên.
Nogtans herrees een schim van nieuwe doods-gevaren
Wanneer ze voor den kring van Sidons muuren waren.
Daar had men 't Ceder-woud van Libanon gebragt,
En bouwde eene Oorlogs-vloot, *Carthago toegedagt:
't Was hachlyk of men niet alle onbekende Lieden
Scherp onderzoeken zoude, en hinderen in 't vlieden.
De Stad hoorde aan den Griek, door Ptolemeus daad
20
Niet minder van Atosse en van den Prins gehaat.
Maar Proculus wist hier zo wel hun komst te melden,
En Ptolemeus naam behendig te doen gelden,
Dat van den wyden plas der Middelandsche Zeên
Die laatst-gevreesde plaats haast uit hun oog verdween:
En, voor den tweeden keer de Waat'ren doorgezworven,
Meer rust in hunne vlugt hoe verder heen verworven,
[p. 279]origineel
Nog moedig hoe het Lot hen ook gedreven had
Genaakten ze eindelyk Quirinus grote Stad.
Toen sprak hen Proculus dus aan: Den Dwingelanden
30
Gelukte 't nimmermeer voorspoedig hunne handen
Aan dezen Wal te slaan. De Roomsche dapperheid,
En zugt voor 't Vaderland, en trouw, en wys beleid
Moet onder 't Macedoonsch vermogen eerst bezwyken
Eer Alexander U deez toevlugt-plaats doe wyken.
Laat toe dat ik U thans een denkbeeld geev' hoe hier
Het Volk bestaat; hoe zy, die 't hoge Lands-bestier
Bezitten; hoe men 't best in levens-wyz' zal maken;
En door wat weg elks gunst gevoeglykst is te naken.
Want het betaamt een' Prins in een Gemeenebest,
40
Daar hy bemind wil zyn, en zyn belangen vest,
Te hand'len op de wyz' die daar is aangenomen,
Of ieders tegen-zin staat hem gewis te schromen.
Ook is het reedlyker dat Een met Veelen gaat,
Dan dat een gansch Gebied en Vrygevogten Staat
Zich schikke naar het geen dat Een met vreemde zeden
Zou willen onderstaan om de oude te vertreden.
't Gemeenebest verschilt oneindig van een Ryk,
Daar 's Konings Oppermagt niets vind aan zich gelyk;
[p. 280]origineel
Daar Een wat hem gevalt volbrengt naar zyne lusten
50
En onder zynen wil de Reden doed berusten:
Daar 't Lichaam niet alleen de wreedste banden torst,
En slechts het daglicht ziet tot baat van eenen Vorst,
Maar daar men ook 't gemoed de ketenen doed dragen,
En wil dat elk gevoel' naar 's Dwingelands behagen!
Hier is in tegendeel 't Vermogen, geen Persoon
Te dugten; Heerschappy, maar niemand op den Troon!
Zal 't alles in het kort niet onderst boven keeren
In 't Vrye Land moet Deez niet meer dan Die regeeren,
Op dat door al te grote aan Een' betrouwde magt
60
Het Vaderland niet worde in 't hoogst gevaar gebragt.
Want zou men op den duur aan Een' den Scepter geven,
Ofschoon hy waar' gewoon naar 's Lands belang te leven,
Ras kon de Heerschzugt zyn gemoeds-gesteltenis
Vermeestren; Zy, die ryst daar zelf geen grondslag is!
Ook was 'er in het kort, in plaats van duizend Vorsten
Die beurt op beurt met eer het hoog vermogen torsten,
Niet meer dan Een' te zien op wiens besluit alleen
Het welzyn en 't geluk moest rusten van 't Gemeen;
En wiens bekwaamheid dan gewisselyk zou wagen
70
Den Volke al meer gezag, als tot een' loon, te vragen,
[p. 281]origineel
Tot dat hy tonen zou hoe listig en hoe vals
Hy stroppen had gedraeid te pas voor hunnen hals.
In Rome wagt men zich elks yver te doen sterven
Door uitgestrekter magt den Een' te doen verwerven
Dan d'ander; en wanneer zulks voor een wyl geschied,
Men geeft ze alleen aan dien, wiens oge haar aanziet
Als hem tot eenen last, het Land ten nut, geboren,
En ze even bly verlaat als toen ze kwam te voren.
Op deze wyze steunt op d'adem of den lust
80
Van Eenen nimmermeer de Vaderlandsche rust.
Wy hebben altyd dus ook wakkere Oorlogs-helden
Door lange ervarenheid bekend in Mavors Velden;
En geven nooit den Staf aan iemand, dan wiens Trouw,
En yver ons bevryd voor al te laat berouw.
De Raad en 't Volk zyn hier geregtigd in 't bevelen,
En 't hoog gezag bestaat uit twee verscheiden delen.
De Koninklyke Magt, wel eer alhier gevest,
Maar van een heilzaam wit verergerd in een Pest,
Vond tot des Lands geluk vier nooit volprezen *Mannen
[p. 282]origineel
90
Wien 't is gelukt om Haar ten Vesten uit te bannen.
Na veele omwenteling verscheen dit evenwigt
Van Magt, waar door de Wet het eerst word opgerigt.
De Wet, *die fluks alleen is magtig te gebieden
En naar wiens hogen wil het alles moet geschieden.
Een Koningin, die door geen sporeloos gedrag
By d'Onderdaan verwekt een wel gegrond beklag:
Die, met een' yz'ren staf den menschen te doen voelen,
Alleenlyk hun geluk en welzyn koomt bedoelen;
Zich niet in weelde baad door ieders ongeluk,
[p. 283]origineel
100
En keert dat men d'Onnooz'le op valschen grond verdrukk'!
Is hare stem niet goed, of kan men beter horen,
Men vreest geen bloedbad, door haar Heerschappy te storen:
Men zet haar vreedzaam af, ontzegt haar haren Troon,
En steld doorlugtiger daar weder op ten toon.
Gewis was ooit een Volk geschapen tot regeeren,
't Is 't Roomsche, boven al de Volken te waardeeren.
Gewillig, nooit gezind tot Oproer dan door nood,
Gereed voor 't Vaderland te rennen in den dood,
En vol van diep ontzag voor 's Lands verheven Vaad'ren,
110
Indien ze het met geen' verwaanden hoogmoed naad'ren.
Maar word het onderdrukt, ontembaar. Vryheid leeft
In 't hart, bevreesd voor al wat naar verslaving zweeft!
Opregt, tot op een' trap, die hen voor ruw van zinnen
Doed gaan in het begin, maar op het laatst beminnen.
Standvastig; door een reeks van dappere oorlogs-daân,
Gewoon om onbeschroomd in 't strengst gevaar te gaan.
*Een ander Volk blinke uit door konstiglyk het leven
[p. 284]origineel
Aan ongevoelig Doek, en kouden Steen te geven:
Te Athenen zy men meer op Redenkunst gevat:
120
Het oude Babylon zy trots op eenen schat
Van Mannen, die den loop der Sterren kunnen meten:
Regeer- en Staat-kunde in haar binnenste te weten,
En Eigenbaat, en Dwang te treeden in het slyk;
Daar in was nooit een Volk, Romeinen, U gelyk!
Van daar de wederzin, door elk hier toegezworen
Aan al wat Vorstlyk is, of tot de Kroon geboren.
De Koninklyke naam baard d'allerdiepsten haat;
Al wie hem noemt, is reeds beschuldigd van Verraad,
En een Romeyn kiest eer op 't pynlykste te sterven
130
Dan iets van dezen haat in zyn gemoed te derven:
't Gevoelen, steunende op aloude Wichlary,
Is dat zo lang deez Stad, van alle banden vry,
't Eenhoofdige Bestier zal uit haar Wallen keeren
Zy door geene Aardsche kragt ooit zyn zal te overheeren;
En mogelyk is dit op Reden meer geboud
Dan kunst van Wichelaars; want daar men Deugd aanschoud
Gezeten aan het Roer van Staten en Gewesten,
Daar moet ook Eer, Geluk, en Zegepraal zich vesten!
De Raad, niet min dan 't Volk van Vorsten gruwend, heeft
[p. 285]origineel
140
Een roem, dien zelden 't Volk aan zyne Groten geeft.
Doorlugte Mannen, die met onbevlekte zeden
Op 't hooge Capitool tot yeders voorbeeld treden,
En denken dat de rang, waar in zy zyn gesteld,
Geschonden word, zo dien geen grooter Deugd verze
Zwaar is het in deez' Raad de minste niet te wezen;
Driehonderd, in beleid en wysheid uitgelezen,
Zien steeds elkanderen met wettige Eerzugt aan;
*Gansch niet om in gezag d'Een d'ander te weêrstaan;
Maar om tot meerder nut voor 't Vaderland te leven,
150
En in verheven daân elkâar voorby te streven!
[p. 286]origineel
Men kent hier geene Pragt: gemeenzame ommegang
En needrigheid is slechts de grondslag van 't belang.
Want schoon iets zwierigs by de Consuls zy te vinden
En de Overheên des Volks, 't is magtloos hen te blinden:
Een korte tyd breekt dit bepaald gezag weêr af,
En beurt om beurt houd elk den Vaderlandschen Staf:
Op dat het hoog gebied, slechts voor de Deugd gerezen,
Nooit een noodlottig erf der dwaasheid moge wezen.
Men kieze zich dan Een' dier Vaderen ten Vrind;
160
Een' by den Raad en 't Volk ge-eerd, geschat, bemind;
En een' Beschermer, die den Vorstelyken namen
Kan een'ge zagtigheid by 't Vrye Volk beramen.
Men dugte van zyn' kant geen weigerend bescheid,
Maar steune op Rome's deugd en edelmoedigheid!
Gy tragtede ydelyk een rustplaats aan te treffen
[p. 287]origineel
Daar onbevlekter Trouw, dan hier, is te bezeffen.
Gy zaagt hoe 't Oosten bukt voor 't Macedoonsch geweld,
Rome en Carthago zyn alleen nog in het Veld:
Maar eer is by 't geblaas der ongeruste Winden
170
Dan by het Punisch Volk standvastigheid te vinden!
't Gelukte nogtans ook aan elk der Vorsten niet,
Dien Oorlog of Verraad verdreef uit zyn Gebied,
In zynen tegenspoed aan Rome te behagen.
Zwaar valt het Koningen zich needrig te gedragen;
Ja zwaar is 't voor een' Vorst, niets om hem heen te zien
Dan Volken zonder jok, en Vrygeboren Liên!
Gy slechts, verheven Prins, veel eer Romein dan Koning,
Agt Deugd veel hoger dan uitwendige vertoning,
En, schattende op haar' prys onze oude eenvoudigheid,
180
Word door een rein gemoed meer dan door Pragt gevleid!
Zo ras Hy zweeg deed hem de Vorst tot antwoord horen:
Al wie de Mannen laakt, die gy my brengt te voren,
Verdiend te regt hun' haat! O Proculus, daar leeft
Niets in myn ziel dat niet naar hun hoogagting streeft!
Zulk een doorlugtig Volk zal myn ontzag genieten.
't Zal Gange's Koning niet in Rome's Wal verdrieten,
[p. 288]origineel
Nog schâ doen om te gaan met Menschen, wier gedrag
Meer eerbied waardig is dan 't Koninklyk Gezag!
Ons is de Pragt al lang vergeten! Charsis wezen
190
Staat nog in ons gemoed op 't luisterrykst te lezen,
En al de dwaasheên van den dollen Macedoon
Getuigen ons genoeg, hoe weinig dat een Troon
Alleen te schatten is, hoe min hy kan vercieren
Wanneer de Deugd niet is het doelwit van 't bestieren!
Pas had hy dit gezegt of in 't Vertrek verscheen
Een Gryzaard, op 't gerugt naar deze plaats getreên;
Die, horend dat zyn Vrind de Persiaansche hoeken
Verlaten had, terstond besloot hem op te zoeken.
Hy was nog vaardig, *sterk, en fris, schoon hoog bejaard,
200
En vrolyk, vol van geest, schoon deftig en bedaard.
Al de bevalligheid, die d'Ouderdom kan geven
Aan die hem vind op 't eind van een doorlugtig leven,
Praalde op zyn aangezigt, gepaard met ernst. Het was
Al Koninklyk wat hem betrof; en niet zo ras
Scheen hy zyn Vrindschap elk te schenken. Hy deed lezen
[p. 289]origineel
Uit zyn gelaat? dat daar grootmoedigheid moest wezen
Gevest op strenge deugd, om in zyn gunst te staan.
De Koning zag hem niet zo ras oplettende aan,
Of wenschte hem te zien aan 't hoofd der Roomsche Vaad'ren,
210
En voelde een zugt om hem als zynen Vrind te naad'ren.
Hy bleef niet lang in waan. De wyse Proculus
Kreeg van den Ouden naauw den eersten welkoom-kus,
Of gaf hem kort berigt van 's Konings wedervaren,
En welke Lieden hier met hem gekomen waren;
Van Alexanders toorn, Atosse's ongeluk,
En wat hun doelwit ware in deez' hun' wreden druk.
Voornamelyk deed hy wydlopig hem bezeffen,
Hoe door zyn' tegenspoed deez Prins zich wist te hessen
Verr' boven alles wat men ooit van Prinssen zag
220
En niets dat Prinss'lyk was deed zien in zyn gedrag.
Voorts, ziende Friso reeds den gryzen Krygsheld naad'ren
Sprak hy hem toe: Zie hier Een' onzer dierste Vaad'ren,
Zie hier Papirius, wiens zegeryke Staf
't Quirynsche Capitool zoo veele Standers gaf,
Gewonnen in het Veld, gehangen aan zyn Wanden:
Papirius, de schrik van alle Dwingelanden!
[p. 290]origineel
Wiens Krygs-kunst, wiens beleid, uw rust en Rome's Wal
*Voor Alexanders toorn genoeg beschermen zal!
De Roomsche Veldheer liet dit antwoord aanstonds volgen:
230
Het Noodlot was te veel op 't Capitool verbolgen
In Brutus leeftyd, om een' Vorst op Mavors Troon
Te plaatsen, Hem gelyk, Dien gy my steld ten toon:
En 't voorbeeld van Tarquyn, in and'ren daaglyks levend,
Vergroot de kwade Maar der Prinssen, rondom zwevend.
't Is zwaar voor een' Romein een' Koning aan te zien
Met agting, maar nog niet onmooglyk te geschiên.
Hoe 't ook mag zyn, daar kan nog wel een denkbeeld ryzen
Dat ongelukken Hen de ware Grootheid wyzen;
En dat de Opregtigheid uitblinke in hun gemoed,
240
(In weêrwil van hun lot) en zuivre deugden voed.
Wat my belangt, ik koom 't vooroordeel ligt te boven,
En vind nooit zwarigheid in woorden te geloven
Uit een', zo meenigmaal van my beproefden mond,
En daar de valschheid nooit zich in begunstigd vond.
[p. 291]origineel
Toen, wendende zich naar den Indiaanschen Koning,
Vervolgde hy: Myn Zoon, 't is niet op uw vertoning,
Dat zich Papirius voor uw belang ontroerd!
Gelukkig zyt gy door deez' Leidsman hier gevoerd,
Die meer dan Een' Romein heeft door zyn deugd verbonden,
250
En wiens getrouwheid, door deez' zwaren tocht bevonden,
U meer zal baten, dan de schatten al te zaam
Der Ooster-waereld, of een Koninklyke naam!
Hy gaf daar op den Prins zyn Regterhand, ten teken
Van Vrindschap, en vertrok. Zo ras hy was geweken
Deed Proculus hen meer berigt van zyn gezag,
Niet te vermoeden door 't eenvoudige gedrag.
Hy deed hen meê verstaan wat of men moest besluiten
Van 't geen de Gryzaard sprak; en hoe dit weinig uitten
Veel meer in zich besloot dan de uitgezogtste taal
260
Waar meê men Koningen ontmoet in hunne Zaal.
Hy zei: De Regterhand, door hem aan U geboden,
Is hier gelyk als Trouw gezworen voor de Goden.
Een allerdierbaarste Eed, die meer dan alles spreekt,
En geen Romein het eerst ontheiligt, of verbreekt,
Maar dien hy boven al zal zoeken te volbrengen
Al ware hy genoopt zyn bloed daar voor te plengen!
[p. 292]origineel
Voorts, na dat Proculus des and'ren daags verslag
Gedaan zou hebben van zyn' tocht, en zyn gedrag;
Na dat aan ieder zou ter oren zyn gekomen
270
Om wat gemeenen ramp hun vlugt was ondernomen,
Nam Gange's Koning voor, om 's Lands verheven Raad
Zelf het berigt te doen van zyn verzoek en staat:
Om ieders argwaan straks te weeren en te stuiten,
Het binnenst van zyn hart voor aller oren te uitten:
Verzoekend, dat men hem des Lands bescherming schonk
Tot dat 'er beter hoop in 't Oosten voor hem blonk.
Maar Rome, die 't Gebied der Waereld zoude erlangen,
Zag hare Waagschaal thans nog waggelende hangen,
Stak nog het zeegryk Hoofd niet boven d'Apennyn,
280
En worstelde aan het bed van Vader Tiberyn.
't Samnitisch Volk was niet zo schielyk te overtuigen
Door *Wichlaars list, om voor het Capitool te buigen:
[p. 293]origineel
En, na de *Sidicyn, te onregt door hen verdrukt,
Door Rome's billykheid was uit hun hand gerukt,
Was nu bereids een tyd van twintig jaar verstreken
Dat zy te vuur en zwaard zulks tragteden te wreken.
De Consuls waren met de Roomsche Jeugd in 't Veld
Ter dezer tyd, en reeds boog onder het geweld
Van Sceva de Vestyn, in eenen slag verwonnen,
290
En Hy vervolgde 't geen voorspoedig was begonnen.
Camillus, met zyn Heir by Samnium gestrekt,
Had min geluk, en naauw des Vyands magt ontdekt,
Of, door een zware krankte op 't hevigst overvallen,
Verpligte hem de nood zyn Leger te bewallen.
Hy zond zyn' ouden Vrind Papirius terstond
Berigt in welken staat en ramp hy zich bevond,
En bad hem op het snelst zich derwaards te begeven
Om het Samnitisch Heyr, vol trotsheid, te weêrstreven.
Papirius berigt hoe hem Camil ontbood
300
Om als Dictator hem te helpen uit den nood,
Vervaerdigde zich straks; wanneer de jonge Koning,
Alleenlyk vergezeld van Teuphis, zyne woning
[p. 294]origineel
Genaakte; beide zeer verwonderd in een kleen
En neederig vertrek by zulk een' Man te treên.
De Gryzaard, zonder zich om hunne komst te ontzetten,
Meld'de aanstonds van Camil, en hoe hy naar de wetten
Van 's Vaderlands belang gereed waar' heen te gaan
Zo ras hy by den Raad hen hadde bygestaan.
Toen sprak de jonge Vorst: Doorlugtigste der Vaad'ren,
310
Die 't hoge Capitool tot 's Lands geluk ziet naad'ren,
't Schyne U niet vreemd dat ik myn' arm aan U durv' biên,
En met U den Samnyt verzoek te mogen zien!
Wy hebben ook wel eer, en nooit met ramp, gestreden.
't Is billyk dat men hier bespeure welke zeden
Een Vorst bezitten kan, en hoe hy niet altyd
Ten dienst van anderen gevaar en arbeid myd.
Papirius alreeds tot in de ziel bewogen
Door 's Konings ongeluk, stond daar van opgetogen,
En prees deez taal, en liet geblyken dat den Raad
320
Gewis behagen zoude een zo gepaste daad.
Terstond ontleed hy, hoe men waar' gewoon te leven
In 't Roomsche Heyr; *hoe streng 't bevel aldaar gegeven
[p. 295]origineel
Wierde uitgevoerd, en hoe m' in ongeschikt gedrag
Om rang nog Ouderdom iets door de ving'ren zag.
Die 't opperste gebied daar voert, (deed hy bezeffen,)
Streng op zich zelv', moet streng zyn' arm tot straf verheffen.
Voor Ongehoorzaamheid is geen genâ. De Tugt
In 't Heyr is 't allerzwaarst waar voor de Vyand dugt;
En Rome's Krygsmagt zal de Volkeren doen bukken
330
Zo lang men 't Straf-zwaard niet zal uit haar handen rukken!
Daarom beginnen wy zelf in onze eerste jeugd
Te vesten in het hart deez zegeryke deugd;
Om, dan geboden, dan gebiedend, wel te leeren
Hoe men gehoorzaam zyn en hoe men moet regeeren!
Terwyl hy sprak verscheen allengskens voor het huis
Een meenigte van Volk; maar roering nog gedruis
Verwekkend, zediglyk vergad'rend, niet genegen
De Vaderlyke Stad met onrust te bewegen.
De Veldheer merkt zo ras niet hoe des Konings oog
340
Aandagtelyk zich naar dit nieuwe schouwspel boog,
Of spreekt: Te voren mogt, o Prins, u nooit gebeuren
't Gemeene Volk op zulk een wyze te bespeuren!
De Mannen, die gy hier dus toegeschoten ziet,
Zyn myne Kinderen, gekomen om 't verdriet
[p. 296]origineel
Dat in hun' boezem zweeft hun' Vader te verkonden,
Aan zynen kant niet min tot hunnen troost verbonden.
Elk hunner is gewoon te kiezen uit den Raad
Een' Schutsheer, die, bewust van zyn belang en staat,
Hem tot een toevlugt kan in 't ongeluk verstrekken:
350
Of wysen raad aanbiên, koomt men hem te verwekken
Beschuldiging, of list van Pleyters, of 't geweld
Van Woekraars, en wat meer geringe menscheh kweld.
Voor 't ov'rig zyn zy meê verpligt aan zeek're wetten,
Die Rome's Stigter 't eerst wist wyss'lyk in te zetten.
Wanneer w' in 't Oorlogs-veld den Dood voor ogen zien,
Geene uitkomst dan door Ons ten Kerker aan te biên
Om tot gewisser nut voor 't Land ons bloed te plengen,
Dan moeten zy 't rantzoen voor ons te zamen brengen:
En, tot hun Schutsheers heil aanwendende al hun vlyt,
360
Wanneer hy door een reeks van grote daden myd
Om zyn Geslacht door baat of staatzugt te verryken,
En vreest voor ramp of voor Vervolgers te bezwyken,
Dan komen zy te hulp, en zyn verpligt hun goed
Op te off'ren, en te gaan in zynen tegenspoed.
O Prins, wanneer wy dus ons eigen voordeel schuwen
Dat het niet mooglyk is ons Dogt'ren uit te huwen
[p. 297]origineel
Dan schieten zy voor niet den bruidschat vrolyk op:
En klimt de nood tot in een' vreesselyker top,
Ja, kan ons de Erfgenaam geen' laatsten dienst bewyzen,
370
Zy moeten 't Lykvuur doen ten hogen hemel ryzen.
Deez wyse Wet koomt voor, dat de Overheid vergeet
Der mind're menschen staat, en hun gevoelig leed;
En aan den and'ren kant, dat zy verwyd'ring voelen,
En iets gevaarlyks voor 't gemeene Land bedoelen.
Wanneer wan-orde ryst daar blyft betrekk'lykheid:
Wy vinden eerbied, die voor 's Lands belangen pleit.
Toen gingen ze te zaam, omringt van alle kanten,
En met een groot gevolg van 's Veldheers Bond-verwanten;
En honderd trappen op geklommen, zag de Raad
380
Door Proculus bereids verwittigd van zyn' staat,
En welk een treurgeval hy zelv kwam by te wonen,
Den grootsten Koning van het Oosten zich vertonen.
De Vorsten haat was reeds verminderd door 't berigt
Hoe voor een' Dwingeland zyne onschuld had gezwigt
De Groten zagen hem verwonderd aan. Zyn jaren,
En zyn bevalligheid, en smartlyk wedervaren,
Verwekten in hun ziel een' onbekenden trek:
Hy vond geen aandagts of genegenheids gebrek.
[p. 298]origineel
't Gemeen, om nooit deez zaak voor wanbedryf te keuren,
390
Wierd d'ingang toegestaan, onwetend wat gebeuren
En verder volgen zou. Geen Koningen gewoon,
Wierp elk 't verwonderd oog op Stavo's groten Zoon.
Zy hoorden hem wel haast, met nog verrukter zinnen,
Aldus bedaard de reên van zyne komst beginnen:
Romeinen, wie van Ons bespeurde ooit vreemder dag,
Ooit groter tekenen der broosheid van 't Gezag
Waar meê de Koningen bekleed zyn op hun Tronen
Dan ik ter dezer uur verpligt ben U te tonen!
Ik zag het eerste Licht aan 's Ganges grooten Vloed,
400
En, straks door meer dan een vermogend Volk begroet,
Was myn aannaadrend Lot in hoogheid te gelyken
By Codomannus magt en uitgestrekte Ryken.
Wie toen had (van het geen gebeuren zou bewust)
Gemeld dat deeze glans zou spoedig zyn gebluscht,
En dat ik hier ter plaats myn rampen zou verkonden,
Gewis die had voor U nog my geloof gevonden!
Verraad, en geen Misdryf, Rampspoedigheid, geen Hoon,
Wierp myn geluk om verr', en dreef my van den Troon!
Myn Vader wierd niet door te regt verstoorde Groten
410
Om gruwelyke daân ten Zetel uitgestoten;
[p. 299]origineel
Maar door een' Booswigt, die de Volk'ren nu verdrukt,
Besprongen, overheerd, en uit het Licht gerukt.
De Koningin, die my het leven heeft gegeven,
Moet zonder hulp en troost by vreemde Volken zweven:
En ik, uit 's Vyands magt gerukt ter naauwer nood,
Vlood naar Taprobana den my gedreigden dood.
Maar 't Noodlot, dat my doed aan ramp op ramp gewennen,
Sloot my rondom den weg om naar de Wraak te rennen:
't Verraad vervolgd my waar ik my begeven mag,
420
En geen Lafhartigheid ontluisterd myn gedrag!
O Vaad'ren! Charsis moest ten duist'ren Afgrond dalen
Wanneer 'k my vleidde door zyn gunst te zegepralen;
En myn Verrader wist in zyn' ontaarden Zoon
Met het veragt'lyk Goud te onteeren zynen Troon!
Weêr Vlugt'ling, meer dan ooit onmagtig my te wreken,
Besloot ik naar het Ryk van Porus door te breken:
Maar zwervende op het Wyd der grondeloze Zeên
Dwong my der Winden Vorst aan verder Strand te treên.
Romeinen, daar zyn wy rampspoedige Getuigen
430
Geweest hoe Recht en Deugd voor Schande moesten buigen:
En Proculus kon niet voorby gaan U berigt
Te geven hoe men daar nog Vroomheid kent nog Pligt!
[p. 300]origineel
Hy deed my van uw Deugd zo grote dingen horen
Dat ik deez toevlugt-plaats heb in myn' ramp verkoren.
Zou nu 't Verraad ook hier eene eereloze hand
Uitstrekken; of staat my te dugten in een Land,
Daar aan Regtvaardigheid, op 't Capitool gezeten,
Tot nog toe nooit een vlek of misdaad is geweten!
Zo 'k, van het uiterst eind des Aardryks hier gevlugt,
440
Geen rust erlangen kan daar elk een vrye Lugt
Inâemd, Romeinen zou men dan nog durven melden
Dat hier de woonplaats is der allergrootste Helden!
Voor Koninklyke magt te bukken onbekwaam
Hebt gy niet zonder rede een' afkeer van dien Naam:
'k Beken 't: en weet hoe Gy, door van hun jok te gruwen,
Al wat hen ook betreft voorzigtig tragt te schuwen.
Doorlugte Vaderen! ik weet hoe dat een Vorst
Zeer zelden waare deugd kan voeden in zyn borst,
En, door de nevelen der Grootheid die hem blinden,
450
Is 't zwaar voor hem zyn' roem in 's Volks geluk te vinden!
Maar is een's Wangedrochts, een's Dwingelands gedrag,
In my, die nooit de Kroon van myne Vaad'ren zag,
Die verr' gedwongen ben te vlieden van myn Staten,
Tot wraak van het misdryf met billykheid te haten?
[p. 301]origineel
Wat stuit 'er van Tarquyn op mynen boezem af?
Wat baard de Macedoon, geboren tot de straf
Van 't Oosten, my ten schuld? Wat heb ik met de Vorsten
Gemeens die sporeloos hun' pligt vergeten dorsten?
't Was onregtvaardig u niet van dit onderscheid
460
Bewust te schatten. Gy, niets dan naar billykheid
Betragtend, weet te wel het goed van 't kwaad te keuren
Dan dat d'Onnozelheid hier smaadheid zou gebeuren!
Ik tragt ook naar de Deugd, en streef naar groote daân:
Ik zie 't Quirynsche Volk met eerbewysing aan:
O Vaderen, mogt ik met zulken luister pralen
Als 't uwe grysheid reeds gelukt is te behalen!
Ontrukt myn Leerzaamheid deeze overwinning niet,
Verdubbelend myn' ramp door zulk een ziels-verdriet!
En ziende in my geen' Vorst, geen' erfelyken Koning,
470
Die vreugde in hoogmoed schept of smaak in eerbetoning,
Laat Friso leeren wat de opregte hoogheid voed
Om waarlyk Vorst te zyn door magt op zyn gemoed!
Wie zal Regeerderen van hunne pligten melden
Indien het niet geschied door zo verheven Helden!
En kan uw wensch ten nut des Menschdoms zyn vervuld
Wanneer men genen Prins in deze Vesten duld!
[p. 302]origineel
Vreest voor uw Vryheid niets, vreest niets voor uwe Wetten.
Zyt niet bedugt dat ik deez Landen zal besmetten
Met vreemde zeden, met Verwyfdheid, Weelde, en Pragt;
480
Ik, die de Eenvoudigheid als 's Ryks vermogen agt!
'k Zal geen gevoelens aan den Onderdaan doen smaken
Dan die hem meer en meer der Wet gehoorzaam maken.
Ja, door myne agting voor uw wysheid zie hy meer
Hoe veel ze waardig is dat hy ze schatte en eer'!
Vergunt my dan een wyl in uw Gebied te blyven,
Tot dat de Macedoon door schand'lyke bedryven
Des Hemels toorn vervulle, en valle: of dat Hy hier
Koom storen uw doorlugt en onberispt Bestier.
Zal Hy, door 't Zuider-deel der Waereld ook te ontrusten,
490
Carthago doen in asch verstuiven langs haar Kusten;
Zal 't hem gelukken, 't geen in zynen boezem blaakt,
Om, verder in het West dan Hercules geraakt,
Tot Macedonië, van Gades afgereekend,
Europe met een streep van bloed te zien geteekend;
Wel aan; hy vind ook my, gereed om voor uw Recht
Te pralen met het zwaard! Aan uw belang gehegt,
Ben ik met u gezind een' nieuwen roem te halen;
Met U te sterven, of met U te zegepralen!
[p. 303]origineel
Romeinen, daar is nog een voorwerp, meer geschat
500
Van my dan eigen vreugde in uw doorlugte Stad.
O, van het ongeluk, aan hare jeugd beschoren,
Is 't wreed verhaal niet dan met tranen aan te horen!
Het eenigst overschot van Cyrus Vorst'lyk bloed,
Atosse, my gelyk in ramp en van gemoed,
Ook niet vermaakt door druk en smart van Onderdanen,
Het oog gewapend niet met hoogmoed maar met tranen,
Verdreven uit haar erf en Vaderlyken Staat,
Zoekt in Quirinus Wal haar' laatsten toeverlaat!
Kunt Gy tot haar geluk en 't myne dit bezinnen,
510
Gy zult in haar gedrag de wyste der Vorstinnen
Bevinden. Uwe gunst zal in haar teêre jeugd
Ontdekken eenen schat van ongeveinsde Deugd!
O Vaad'ren, 't zal u nooit, het kan u nooit berouwen,
Rust te verschaffen aan de deugd'lykste aller Vrouwen!
Dus sloot hy zyne taal: en zekerlyk men had
De billykheid niet zeer geroemd van deze Stad
Had ongepaste vrees den Raad iets doen besluiten
Dat deez' verheven Prins konde in zyn' toeleg stuiten.
Neen. Straks nam Rome voor, den Vorsten te doen zien,
520
Door Deez' Verdrevenen haar hulp en magt te biên,
[p. 304]origineel
Hoe dat een Koning moet zyn' Onderdaan ontmoeten
Wanneer hy zynen nood koomt leggen voor zyn voeten
Dit paste alleen den Burcht waar op men zich bevond!
Daar ryst een Gryzaard op, en zyn eerwaarde mond
Brengt dus 't gevoelen van den ganschen Raad te voren:
Wel tot den Troon maar niet tot Dwinglandy geboren,
O Jongeling, deed gy te regt aan ons berigt
Van 't geen m' Onnozelheid en Onschuld is verpligt!
Te regt kent gy het Volk van 't Strenge en Vryë Romen,
530
En hebt voor uwe Deugd niets van hun' haat te schromen!
't Mengt Dezes dwaasheid niet met Geenes groote daân,
En zo het reden heeft om Vorsten te versmaân,
't Is niet zo zeer verblind om zich bevoegd te denken
Van zonder onderscheid hen zynen vloek te schenken.
Ofschoon 't een groot gemoed vind op Een' Waereld-Troon
Gezeten, 't zal hem niet versmaden om zyn Kroon;
En die verbittering, die voor Tarquyn kwam ryzen
Deed 't nooit *Porsenna's roem aanschouwen met afgryzen.
[p. 305]origineel
Het is 'er verr' van af, dat, in de plaats van Trouw,
540
Een ongelukkig Prins verdubbeling van rouw,
Vermeerd'ring van verdriet zoude in een Stad ontmoeten,
Daar Onregtvaardigheid getreden word met voeten!
Daar de onwaardeerb're Zon der Vryheid elk bestraald,
En met denzelven glans op Hoge en Laage daald:
Zou Vroomheid en zou Deugd daar geenen troost genieten?
Eer moog de Tyberstroom naar zynen oorspronk vlieten;
Ja, liever moog Neptuin, hem jagende uit de Zee
Met Waterbergen aan-gekomen op ons Ree,
Hem dwingen om deez' wal zo woedend te verslinden
550
Dat geen Gedenkstuk zelf daar van zy weêr te vinden!
Die hier regeeren wil is 't voorwerp van onz' haat,
Voor eerst. Vervolgens merkt Quirinus Volk met smaad
De meeste Vorsten aan, om dat de meeste Vorsten
Heerschzugtig en verwaand alleen naar grootheid dorsten;
En met een trots gezigt alle Anderen aanzien
Als slechts geschapen om den hals ten jok te biên:
Daar wy vermeenen dat de onsterfelyke Goden
Een zamenleevinge den Volkeren geboden
Waar in de Schranderheid en Deugd ook t'eener uur
560
Deelagtig moeten zyn aan 't Opperste Bestuur;
[p. 306]origineel
En al waar zulks niet word om Dwinglandy bevonden
Blykt ons der Goden wil op 't lafst te zyn geschonden!
Zy schiepen 't Menschdom Vry. Zy stelden goede zeên
Tot Koningen, maar nooit Vertreders van 't Gemeen,
Die tot een dert'le pragt en trotsheid, zweet en tranen
Van een rampspoedig Volk, alleen verordend wanen,
En eind'lyk schaamteloos hun' roem en eigenbaat
Doen pronken aan het Hoofd van 't welzyn van den Staat!
Wy hinderen den brand door 't vuur geheel te bannen.
570
Dit 's beter dan daar na de kragten in te spannen,
En vrugteloos misschien of tot bederf van 't Land:
Daar de oorzaak is, daar is 't uitwerkzel by der hand!
Uit het gezond Verstand is nimmer ons gebleken
Dat Deugden erflyk zyn, en 't bloed haar op moet kweken;
Maar wel dat zich een Prins doorlugtig waant te zyn
Door zyner Vaad'ren naam, en door dien yd'len schyn
Zich zelf geregtigd denkt om alles aan te vangen;
En doemt wie blindelings niet kleeft aan zyn belangen.
Alle Erf-recht schynt ons dwaas: waar door zomtyds geschied
580
Dat of een Slaaf of Vrouw in 's Vorsten steê gebied,
Of veeltyds zelf een Kind, tot allerley verblinding
Bekwaam, voor wyse Liên de smertlykste ondervinding!
[p. 307]origineel
Maar al wie Deugd bezit, Dien past het hoog Bestier:
Verdienste geeft hem Recht: en nooit bemerkt men hier
Grootmoedigheid gedoemd haar heilig wit te derven
Van tot 's Lands nut haar beurt in 't weldoen te verwerven!
Gy, Vorst van Gangaris en Rome's Vrind, verblyf
In deeze Stad, niet meer bedugt voor wanbedryf:
En wees Getuige hoe de Trouw zich eer wil vesten
590
By Vrye Liên, dan in geketende Gewesten!
De Prins betuigt hier op zyn dankbaarheid, en gaat;
En sloeg, in 't gaan, nog eens zyn ogen op den Raad,
En dagt dat eener Stad geen Koningen ontbeeren
Daar ieder waardig is als Koning te regeeren.
Straks geeft hy last dat elk zich spoey met alle vlyt
Om Rome zynen moed te tonen in den stryd.
Alleen Atosse kwam deez Maar op 't wreedst te voren,
Verfoeyende al het geen der Menschen rust mag storen.
Zy haatte den Samnyt en zynen aanhang niet
600
Dan om dit onverwagt haar smartelyk verdriet.
Zy schrikte dat het zwaard weêr ware om hoog te heffen,
En, had de roem haar hart niet zeegryk kunnen treffen,
Zy had des Konings reis en zyner drift weêrstaan
Om in het strengst gevaar naar Samnium te gaan.