[Nawoord]

Van alle protestantse sekten in het zeventiende-eeuwse Engeland werden de Quakers het wreedst vervolgd, zowel door de burgerlijke overheid als door de Kerk. Ze werden opgejaagd, afgeranseld, beroofd, gevangen gezet; sommige Maandvergaderingen werden zo volledig uitgeroeid dat alleen de kinderen overbleven om samenkomsten te houden. Ten tijde van het herstel van het koningschap waren er ruim veertigduizend Quakers in Engeland, stuk voor stuk vogelvrij wild voor magistraat en gepeupel.

Margaret Fell en haar gezin hielden het tegen het opkomend tij van vervolgingen uit tot rechter Thomas Fell in 1660 overleed. Vrijwel diezelfde dag nog sloeg rechter Sawrey toe. Ze werden uit Swarthmoor Hall verdreven; Margaret Fells bezit werd verbeurd verklaard; zij en haar dochters trokken in de schemering van de Quaker-ondergrondse van huis tot huis tot Margaret, in 1664, werd gearresteerd en door rechter Sawrey tot levenslange gevangenschap in Slot Lancaster veroordeeld, de strengste gevangenisstraf ooit aan een Quaker opgelegd. Vrienden trachtten haar zoveel mogelijk te helpen door haar eten, boeken en vooral papier en inkt te brengen, aangezien ze van haar cel uit onverstoord haar omvangrijke correspondentie voortzette. Een van degenen tot wie ze haar epistels richtte was Koning Karel II, met als aanhef ‘Geliefde Vriend.’

Gevangenschap was niet de enige straf voor Kinderen van het Licht. In de jaren zestig werden vele Vrienden veroordeeld tot verbanning naar Massachusetts in Amerika als ‘contractbedienden’. De Puriteinen in New England waren een vervolging tegen de Quakers begonnen welke in wreedheid die in het moederland overtrof. Alle Quakers werden bij aankomst in Boston gearresteerd; de gezagvoerders van de schepen die hen hadden vervoerd werden beboet; velen verkommerden en stierven in de gevangenis, anderen werden doorgestuurd naar de strafkolonie ‘Rhoad Island’.

Na Margaret Fells gratie, zes jaar later, trouwde zij met George Fox. Het was, in de ogen van de wereld, een zakelijk huwelijk; ze waren gezamenlijk leiders van de opbloeiende Quaker-beweging. Na al die jaren in de gevangenis was Margaret een uitgemergelde, grijze vrouw; George een minzame man, door William Penn beschreven als een ‘corpulent persoon’. Margaret bleef zich voor het lot van gevangenen interesseren; tijdens een korte tussenpoos in de vervolging van de Quakers organiseerde zij een vrouwenbrigade om de gevangenen in Newgate, de ergste gevangenis van allemaal, te helpen. Ze kleedde hen in rood en groen, opdat ze in het schemerduister van de gangen direct zouden opvallen en daardoor wellicht aanranding ontlopen.

In 1681 gingen honderd Quakers, onder leiding van William Penn, scheep naar Amerika aan boord van het schip Welcome. Hun plan was een ideale gemeenschap in de wildernis te stichten, overeenkomstig de grond-

regels van de Bergrede. Ze woonden ruim een jaar in grotten en hutten aan de oevers van de Delaware terwijl zij hun eerste nederzetting bouwden die ze Philadelphia doopten, Stad van Broederliefde. Dank zij hun eerlijkheid in zaken, het feit dat ze de Indianen prompt betaalden voor het land dat ze kochten, en door hun stille samenkomsten waar de Indianen aan konden deelnemen, werd het ‘Heilig Experiment’ een succes. De kolonie bloeide; vóór de eeuwwisseling was Philadelphia uitgegroeid tot de belangrijkste haven van Noord-Amerika.

In 1691 stierf George Fox in Londen op zevenenzestigjarige leeftijd; Margaret Fell elf jaar later, achtentachtig jaar oud. Een van de laatste dingen die ze deed was het corrigeren van de uitgave van Georges dagboek, een werk dat van grote invloed op het Quakerisme zou zijn. Maar toen het gepubliceerd werd bevatte het niet alles wat hij geschreven had; het manuscript was drastisch bekort en in sommige gevallen veranderd door een commissie van Londense Vrienden; het lijdt echter geen twijfel dat de uiteindelijke verantwoordelijkheid bij Fox' weduwe berustte. Alle ‘wonderen’ werden geschrapt, evenals alle zinspelingen op ‘Het Boek van Voorbeelden’. De beulen in de gevangenis van Derby gaven volgens de nieuwe tekst niet langer gehoor aan Georges hartstochtelijke kreet, maar aan een vage opwelling in henzelf die niet nader verklaard werd. Uit het geschrift kwam niet de werkelijke George Fox naar voren, maar de man die hij volgens Margaret Fell had moeten zijn. Tijdens zijn leven hadden zij en hij gedongen naar de oppermacht in het Genootschap der Vrienden, waarbij elk probeerde de beweging hun eigen begrip van liefde als richtsnoer op te leggen. Pas na Georges dood kreeg de sluwe oude Maggie, de ondeugende heilige, eindelijk haar zin. Van dat moment af zou in het geestelijk leven van de Quakers het accent meer op dienstbaarheid dan op verlossing liggen, meer op tederheid dan op rechtvaardigheid, en op oneindig geduld zowel met de eigen zwakheden als die van anderen.

Het was een opvatting die tot grote resultaten zou leiden: de eerste gevangenishervorming, de eerste menslievende behandeling van krankzinnigen, het eerste onderwijs voor Indianen, de afschaffing van de slavernij, maar...

Maar hier begint het tweede deel van dit verhaal: ‘Het Heilig Experiment’.