[Nawoord]

De ‘Shawnee Mission’, in dit boek beschreven, bereikte in 1834 zijn doel: het onherbergzame gebied van Kansas, waar de verbannen Indianen in wanhoop en apathie een nieuw bestaan trachtten te vinden. Het was dank zij die eerste Quakers in het ‘Ongeorganiseerde Gebied’ dat de exploitatie en mishandeling van de Indianen door het blanke gespuis, daar heer en meester, tot het verleden gingen behoren. De ‘Shawnee Mission’ bestaat nog steeds en behartigt nog altijd de belangen van de Indiaanse kinderen.

De Ondergrondse Weg werd overgenomen door militante humanisten, zoals Jesse McHair, en herdoopt in ‘De Ondergrondse Spoorweg’. Het boek van Harriet Beecher Stowe ‘De Negerhut van Oom Tom’, dat uitsluitend op horen zeggen was gebaseerd, had een golf van verontwaardiging in de Noordelijke staten tot gevolg. Deze verontwaardiging bracht gewelddadige expedities van noordelingen in de Zuidelijke staten teweeg en uitte zich uiteindelijk in de Volksvertegenwoordiging in Washington. De Zuidelijke staten scheidden zich af, president Lincoln verklaarde hun de oorlog om de politieke eenheid van de republiek te redden; het is een hypothetische vraag, de historicus onwaardig, of de Quaker-instelling de burgeroorlog had kunnen voorkomen.

Het schisma in het Genootschap der Vrienden nam in bitterheid toe gedurende de jaren die volgden. Er kwam een tijd waarin vrijzinnige Vrienden niet langer begraven mochten worden op orthodoxe begraafplaatsen en omgekeerd. Nog steeds zijn de Amerikaanse Quakers verdeeld in ‘stille’ Maandvergaderingen en ‘pastorale’, door een dominee geleid, die, met hun kerken, koren, collectes en geloofsbelijdenissen, nauwelijks meer te onderscheiden zijn van Wederdopers of Pinkstergemeente. Maar in het oosten van de Verenigde Staten wordt de Quaker-eredienst nog altijd in zijn oude vorm gehouden: in een ‘Vergaderingsgebouw’, in stilte, zonder voorganger, liturgie of collecte, waarbij alleen zo nu en dan een gemeentelid opstaat om te getuigen.

Eén beginsel hield de twee fracties van het Genootschap der Vrienden in Amerika te zamen: dat van de geweldloosheid. Zij verleenden gemeenschappelijk hulp aan de burgerij tijdens de oorlogen van de vorige eeuw, en die van de onze...

Maar hier begint het vierde en laatste deel van de saga van de Vrienden: Nederland, mei 1940 - De Oorlog van het Lam.