[p. 69]
14
Karel van Mander (vert.), Bucolica en Georgica,
Dat is / Ossen-stal en Landt-werck P. Virgilii Maronis, Prince der
Poëten. Nu eerst in Rijm-dicht vertaelt / door K.V. Mander.
Haarlem: Gillis Rooman, 1597
De artistiek en literair begaafde Karel van Mander (1548-1606) stamde uit een welgestelde Vlaamse adellijke familie. Hij kreeg een schildersopleiding en reisde in 1573-77 naar Italië. Nadat hij als gevolg van oorlogsomstandigheden zijn bezittingen had verloren, verliet hij zijn geboortestreek en vestigde hij zich in Haarlem. Daar behoorde de Doopsgezinde Van Mander al spoedig tot een nieuwe kring van kunstenaars en literatoren. Van zijn talrijke publicaties heeft het Schilder-Boeck van 1604, met als kernstuk een aantal levensbeschrijvingen van Antieke, Italiaanse en Nederlandse schilders, de grootste bekendheid verworven. Veel van zijn geschriften en schilderijen zijn echter verloren gegaan. Postuum verschenen nog enkele belangrijke vertalingen van zijn hand: een Italiaans werk van Jeronimo Benzoni over de Nieuwe Wereld (1610) en, in 1611, Homerus' Ilias, in alexandrijnen vertaald naar de Franse versie van Hugues Salel en Amadis Jamyn uit 1580. Zijn Ossen-stal en Landt-werck van 1597, waarin hij Vergilius' Bucolica en Georgica in vijfvoetige jamben vertaalde, droeg hij op aan Hendrik Goltzius. Een uniek exemplaar van deze uitgave, waar Werner Waterschoot de aandacht op heeft gevestigd, bevat achterin een extra katern met gedichten waarin Van Mander een aantal bevriende literatoren aanspoort de Antieke dichters te vertalen. Deze verzen zijn hier integraal afgedrukt, tesamen met Van Manders beide tot de lezer gerichte sonnetten uit het voorwerk. De gedichten zijn ondertekend met Van Manders zinspreuk ‘Een is noodich’. [Exemplaar UB Gent]
Den vertaelder ten Leser.
Sonnet.
DOe ick wat schreef van
Schilder-const / ic sach
Voor Schilders nut / Poeets gedicht te lesen:
Van Maro dan / Poëten Prins ghepresen /
Nam ick wat voor te brenghen aen den dach.
Doch mijn geleert vrient Beerensteyn[1] / ic mach
Van grooter hulp wel danckbaer zijn in desen.
Nieu Fransche wijsa ick volgh' / hoe wel t'sal wesen
Voor veel wat vremts / om datment niet en plach.
T'oudt manck gebruyck en schuym bandt uyt u hoven /
Ghy Dichters cloeck: Op Helicon daer boven /
Maeckt dat den Choor voorts singh al Vlaems alleen.
T'rijmrijckste Vlaems claer-cortst voor al te loven /
Noemt oock niet meer so Nederduyts verschoven:
D'uytheemsche doch die noement Vlaems gemeen.
[p. 70]
Ander Sonnet.
GLijck Fransman pronckt / en breydt sijn tael nae macht
/
So d' ons' ooc doet / en wilt vertaelt uytgeven
Poëten oudt / in Druck / vry bin u leven:
Oft onverstandt al laeckt / sulcx niet en acht.
Als Coornhert en Ghistel:[2] maer en tracht
Versieren gheen sluyt-reghels soo beneven
Den text / om puer te weten wat gheschreven
Heeft u Poeet. Ick hebs my oock ghewacht.
Dan heb ghestelt al willens / t' gheen' redijtena
Men noemen plach: hoe 't zy / elck wil bevlijten
Tot beter doen / eer hy met ander geckt.
Men vindt een volc die haest wat neder smijten:
Bot / waenwijs aert / en is maer schimpich bijten /
Zijn uyl hoe vuyl hem edel Valck bestreckt.
Een is noodich.
Aen den vloeydichtschen M. Gedeon Fallet, Secretaris tot
Amsterdam.[3]
Mach dy fallet yet tot vertael verwecken,
Haest bruycktmen t'Vlaems op dobbeltopschen berghb
Voor schooonste tael, al ander t'een getergh.
Tot nut ghemeen dy liefde'en lust laet trecken.
Maer cond' ick hier in mijn selfs werck bestrecken
My selven niet ghenoech een Aristarch:
Soo weest my vry Quintilius, gheen arch,c
Loos Vossenhuydt en laet dijn hert bedecken.
Lijck huylers vals, gelijckt niet in misbaer,
Wijst stout my aen ghebrecken hier en daer,
Soo mach ick t'slimd op t'aenbeeld weder keeren.
En my geschied dan baet en vriendtschap maer
Ick weet soo groet is niet op velen naer
Onwetens schand', als niet te willen leeren.
Een is noodich.
[p. 71]
| Ick wou wel doen goe Dichters lust oock | Rapen, |
| Aldus yet oudts nieuw na te willen | Apen, |
| Condick o vriendt: om geven soeter | Zapen |
| Ons Helicon sijn vruchten, voeght dan | Effen |
| By macht de lust, t'wit suldy recht wel | Treffen. |
| Een is noodich. |
Aen den lauwer-weerden dichter, Cornelis Taemssoon, tot Hoorn.
COrnelis ghy die d'Heliconsche tonghen
Aensoet ons tael, met dijn welsegghens cracht:
Van dy met lust t'Goddinner choor verwacht
Te Hooren Vlaems, wat d'oude Dichters songhen.
De Wijs-Godina heeft voor dy
loon bedonghen
Aen Phebum, welck op dijn ghedichten acht.
Groot' hope ghy voor t'Nederlandtsch gheslacht
Met Tempisch loofb dijn hooft al wert omwronghen.
Want gh'lijck Homeer is t'Griecker eer alom,
Oock Maro cloeck Italy hooghsten rom,
En Bartas[4] t'licht
des Francschen landts gheresen:
Zijt Taemssoon ghy van t'voorschickc ons beschict,
Met dijn ghedicht, mijn Soyli ghy verschrict,
Laet mijn goe jonst, en dit dy danckich wesen.
Een is noodich.
Aen der Sangs-godinner beionstichden A. van der Miil, tot Vlissingh.
VAn rijck Peru Metael (daer sterfsaem wichten
Al veelsins om doorcruycen Tethys schoot,
Hoe seer ghedreycht met bleeck' en coude doot,
Van Syrt, Charybd, ja storm, en donder-schichten)
[p. 72]
Wert niet dijn loon, o vriend, ghy crijght gedichten,
Ghedichten slechs te loon met jonste groot:
Voor dat u pen dit mijn vertael ter noot
Beschermt vast, en Soyli hoop doet swichten.
Mijn slechtheyt dan, neemt danckich van der Mijl,
Vertaelt yet oudts in uwen soeten stijl,
Dy comt het toe, ghy moeght ons best gherijven.
Want selden valt dat letter-kondich man
Recht weet ons tael, als ghy, en dichten can:
Wilt dan ons Vlaemsch als eenich steunsel stijven.
Een is noodich.
Aen den lauwer-weerden H. Lauwerssen Spieghel. Tot Leyden.
TE Room op't Slot (my heught men
vyeringh' maecte
Om Paus becroon of kiesingh' daghs verjaer:
Een jonghen schoot een vyerpijl, t'was noch claer
Van overvliedt, die t'groot vyerwerck gheraeckte
En lossen deed':a doe scheen den Hemel blaeckte
Ghestroyt vol vyers, nu hop'ick of ick waer
Den jonghen g'lijck, en gheesten const-vruchtbaer
Om Dichters out vertalen dus ontwaeckte.
Ontfangt dan dit van my, o Spieghel Heer:
Maer doet mijn pijpb hard knerssend' u te seer,
Laet soeter dijn Aoni snaren beven.
Mijn huyt nochtans niet gheern waer ick quijt:[5]
Want ick niet blaes' in wedspel t'yemandts spijt,
K'wil altijdts t'mijn wel om een beter gheven.
Een is noodich.
[p. 73]
Aen den lauwer-weerden D. Theodorus Velius, tot Hoorn.
T'Laschwoordigh' Griecxa dat elck een schier wou spreken
Is uyt elcks mondt, en uyt t'ghebruyc al seer.
T'Latijn hoe soet, is gheen Landts-tael oock meer;
Door tijts verloop, en Mars verwoedde treken:b
Want stadichs niet ter weerelt is ghebleken.
t'Fransch opghepronct is op sijn hoogh' in eer
Sijn dalen naect, t'Rijc Vlaemsch crijght sijnen keer,
Als Son door mist sal ooc sijn glants doorbreken:
Soo Veli ghy hem bieden wilt u handt
Ghestiert met gheest, gheleertheyt en verstandt:
Castali born'c ons landen sal doorspreeden,
Met dijn naems lof tot s'weerelts boecken: want
Soo wie verbreedt de tael van t'Vaderlandt
Verdient soo veel als die de grensen breeden.
Een is noodich.
Aen den ghesuster geliefden Israel van der Mersch, tot Hoorn.
DU Hoorn rijck van Heliconsche blomen
t'Nayaeds gheslacht dy wijdt wel riecken doet:
Want van der Mersch de reukich eere soet
D'Hinniden dy veel verwich doen becomen:
Vergeefs ick niet en hadde voorgenomen
Te crijghen yet van t'Hoorns overvloedt
Spijs-vleesch Harpien nu sullen (hebb' ick moet)
Mijn beecsken cleen t'onsuyveren verschromen,
T'Prij-liefd ghebroedt der Raven daelt oock niet
Op Meersch-ghebloemt, gelijck met vlijtich siet
Seemsoecsche Bye die daer comt Nectar suygen:
[p. 74]
Voorts acht ick niet Minervens Vyandin
T'Giftsuypich dier, dan voor een vuyle spin.[6]
Neemt Israel dits dy mijn dancks betuygen.
Een is noodich.
Aen den hooghgeleerden D.P. Hoogherbeets. Tot Hoorn.
WAt grooter schat en lief cleynood vercreghen
Hebt Hoogerbeets ghy t'enden arbeyts pat?
Al most ghy naeckt met Bias uyt der Stadt,[7]
Ghy draghet al met dy, jae t'aller weghen.
Ghy wel versien ghewapent wel te deghen
Al beter dan met Luycsche stoffe glat:a
Dijn eyghen vaen, hoe waer te wenschen dat
Daer onder ghy te strijden waert gheneghen?
Elck dichter oudt heeft sijn verstandt ghebaert
In tale welck hy sprack met knecht en maert:b
Wat nut waer ons wann't soo van dy geschiede?
T'waer dy licht last, dat mijns ghelijck beswaert.
Dy Heer en vriendt, die my soo jonstich waert,
Den goeden will' en dit voor danck ick biede.
Een is noodich.
Aen den neghen susters gheliefden C. van Campen, tot Amsterdam.
IN goe Poeets ghedicht my niet ghenoeghen
Alleen de fraey verziersels of vertel,
Maer grootsch, jae schoon, en aerdich segghen wel:
By-woorden oock, die verwich lustich voeghen.
Wie dichten sal voor hy heeft gaen doorploegen
Goe dichters oudt, sijn doen is kinder spel.
Den schilder sal al dicks t'vergrijpc oock snel
Hem onbesocht, hier in te wesen, wroeghen.
[p. 75]
O Musæ dan verweckt vertalers goet
Van oudt ghedicht, tot onser talen spoet:
Onsteeckt met lust ons Heliconsche Lampen.
Met speer en schilt groen-ooghde Pallas vroet,
Helpt onverstandt vernielen onder voet:
Cornelis toont dat ghy oock weet van
Campen.
Een is noodich.
[1]Cornelis van Beresteyn (1517-1595), afkomstig uit
Amsterdam, bracht een gedeelte van zijn jeugd in Spanje door en
vestigde zich na zijn terugkeer in Haarlem, waar hij o.a. met
Coornhert bevriend raakte. Uit het Spaans vertaalde hij Tgulden boeck Van tleven ende Seyndtbrieven van ... Marcus
Aurelius (Antwerpen, 1565, met o.a. een Latijns lofdicht
van Hadrianus Junius) naar het Libro Aureo de Marco
Aurelio van Antonio de Guevara, alook diens Vrundtlicke Ghemeene Sendtbrieven van Don Anthonio de
Guevara (Delft, 1583).
ad.i. in metrische
verzen
[2]Voor
Coornhert zie Tekst 7 en 12; voor Van Ghistele zie Tekst 2 en
3.
aredijte: rijmlettergreep geheel
gelijk aan de corresponderende lettergreep
[3]Gideon Fallet (1544-ca. 1610), notaris en sedert 1587 ook stadssecretaris van
Amsterdam, was lid van de rederijkerskamer De Eglentier. Aan Jacques
Razet (?-1609), notaris en kunstverzamelaar, ‘Secretarius
op de Convoye tot Amstelredam, mijnen besonderen goeden
vriendt’ droeg Van Mander een deel van zijn Schilder-Boeck op; hij bezat een omvangrijke
kunstverzameling. Cornelis Taemszoon (1567-1600), o.a. vertaler van
een spreekwoordenverzameling uit het Frans (Schat des
Deuchts, 1594), schreef een ode op Hoorn die werd opgenomen
in Theodoor Velius' Chronijck van de stadt Hoorn
(1604). De predikant Abraham van der Myl, of Mylius (1558-1637),
auteur van het taalkundige werk Lingua Belgica
(Leiden, 1612), vertaalde o.a. in 1593 Den slag van
Lepanten van koning Jacobus VI van Schotland (later ook
Jacobus I van Engeland), dat door Du Bartas eerder in het Frans was
omgezet; hij leverde ook bijdragen aan Den
Nederduytschen Helicon (1610) en de Zeeusche
Nachtegael (1623). Hendrik Laurensz. Spiegel (1549-1612),
koopman en literator, lid van de Amsterdamse kamer De Eglentier,
staat vooral bekend als de auteur van de Twe-spraack
van de Nederduitsche Letter-kunst (1584) en van de Hert-spiegel (1614). Theodoor Velius (1572-1630),
stadsgeneesheer te Hoorn, schreef de reeds genoemde Chronijk van de stadt Hoorn (1604), dat o.a. een lofdicht
van Israel van der Meersch bevat. Velius bezorgde in 1606 de
nagelaten Latijnse en Nederlandse gedichten van zijn vriend Petrus
Hogerbeets (1542-1599), die net als Velius zelf geneesheer was te
Hoorn. De koopman Cornelis Jacobsz. van Campen (1564-1638), een neef
van Roemer Visscher, was bestuurslid van Amsterdamse kamer De
Eglentier. Interessant is nog dat in het ‘Vreught-eyndich
spel’ van Jacobus Celosse in de Nederduytschen Helicon (1610), waarvoor het aanvankelijke
initiatief van Van Mander stamde, een figuur ‘Naerstich
Ondersoecker’ voorkomt die o.a. Van der Myl, Van der
Meersch en Taemsz onder de moderne dichters vermeldt, tesamen met
tegenwoordig meer bekende namen als Heinsius, Van Mander, Van Hout
en Van Ghistele.
bd.i. op de berg Parnassus
carch: veinzend, huichelachtig
dt'slim: het
verkeerde, kromme, ongave
ad.i. Athena
bd.i. loof uit de vallei van
Tempe, waar Apollo zich reinigde na het doden van de draak
Python
[4]Guillaume de Salluste, Seigneur du
Bartas (1544-1590) werd destijds alom gewaaardeerd voor zijn groots
opgezette Sepmaines. Zie Tekst 15.
ct'voorschick: de
voorbeschikking
ad.i. het vuurwerk aanstak, aan
de gang bracht
bpijp:
fluit
[5]De mythologische verwijzing betreft de wedstrijd tussen de
fluitspeler Marysas en Apollo, die de lier bespeelde; Marsyas
verloor en werd gevild.
aT'Laschwoordigh Griecx: het Grieks dat gemakkelijk
samengestelde woorden vormt
btreken; streken, listen, stokerijen
cCastali born': de
aan Apollo gewijde bron waarin het meisje Castalia zich wierp toen
deze god haar achtervolgde
dprij-lief: dat op
krengen teert
[6]Volgens de mythe daagde het meisje Arachne de godin Minerva, of
Athena, uit tot een wedstrijd in het spinnen. Na afloop veranderde
Minerva haar in een spin.
[7]Bias
was één van de zeven wijze mannen van
Griekenland. Toen zijn geboortestad Priene (in Ionië,
Klein-Azië) werd ingenomen, zou hij de stad zonder zijn
bezittingen mee te nemen hebben verlaten, zeggende: ‘Al
het mijne draag ik bij me.’
aLuycsche stoffe glat: een harnas van Luiks
metaal
bmaert: dienstmeid
ct'vergrijp: de vergissing, het tekort - nl. van niet
vertrouwd (onbesocht) te zijn met de Oude
dichters
