18
Johannes Leonardus Fenacolius (vert.), De Hoochberoemde Historien van C. Cornelius Tacitus [...]. Het Eerste Deel. Vervatende. xvi. Annalen, ofte Jaerboecken der Roomscher gheschiedenissen, van de Doot des Keysers Augusti aen tot op het Ryck van Galba, waer onder begrepen syn de daden van de oude Duytschen, Bataviers ende Vriesen. [...] Getrouwelijck verduytscht, Door Iohannes Leonardus Fenacolius Batav. Delft: Adriaen Gerritsen, 1616. Het tweede stuck [...] genaemt Historien. [...]. item noch Twee [...] boecxkens [...]. Alles [...] overgheset ende verduyts door Ioannes Fenacolius Lenaerts-soon. Leiden: Joris Abrahamsz vander Marsse, 1616

Johannes Leonardus Fenacolius, of Jan Lenaertsz van de Vennecool (1577-1645), studeerde theologie in Leiden, werd conrector te Delft en was vanaf 1608 predikant te Maassluis. Hij speelde een vooraanstaande rol in het openbare leven van deze gemeente. Zijn vertaling van Tacitus was de eerste nagenoeg integrale versie in het Nederlands. Tegelijk met de vertaalde tekst publiceerde hij zijn eigen Historiaelsche Commentarien [...] Tot verclaringhe van vele duysterheden in Tacito ende andere Romeynsche Historischrijvers. Behalve Tacitus vertaalde Fenacolius ook Julius Caesar (1614), Suetonius (1619), Polybius (1640) en Augustinus' Vande Stadt Godts (1621). Het voorbericht ‘Aen den goetwilligen Leser’ voorafgaand aan zijn Tacitus-vertaling biedt een uitvoerige en principiële verdediging van het maatschappelijk nut van het vertalen in de moedertaal. Zie ook Tekst 22. [Exemplaar UB Leuven]

Aen den goetwilligen Leser.

Drie dingen werden my bysonderlicken voorgeworpen van die gene de welcke my van de oversettinghe deses loflicken ende wijdt-beroemden Historischrijvers Taciti hebben willen afschricken. Eerstelick dat het onbehoorlick is, alle het gene yewers inde Griexsche ofte Latijnsche tale heerlic ende voortreffelick is in onse Nederduytsche tale over te setten: ende gheven daer van bysonderlicken dese reden, namentlicken dat het grootelicx hier door te vreesen is, dat eyntlicken alle geleertheyt in cleynachtinge sal comen. Ten tweeden seggen sommige dat ic beter gedaen soude hebben, indien ick de daden van de eerste Keyseren wilde voor den Nederlanders int licht brengen, dat ic Suetonium verduytscht hadde, als de welcke seer volcomentlicken het gantsche leven, begin ende eynde der Roomscher Keyseren is beschrijvende. Ten derden verhaelden oock eenige hoe dat Tacitus een Heydensch Schrijver was, ende een openbaer Lasteraer van de Christelijcke Religie, ende voechden daer by dat ic beter gedaen soude hebben dat ick yet wat by de hant ghenomen hadde tot wechneminghe van dese droevighe hedensdaechsche gheschillen in de Cristelicke Religie. Op dit selfde alles sal ick tegenwoordich soo cort als moghelick is, antwoorden. Eerstelick: Dat sommige segghen, datmen niet en behoore het ghene yewers in andere talen heerlick is in onse Nederduytsche tale over te setten, daer van verwondere ick my grootelicks, ende en can niet redens

ghenoech sien, waerom onse spraecke een ongheluckiger spraecke sal wesen, dan vele andere talen ende spraecken in de welcke dagelijcx alle boecken overgeset werden. want dat sy seggen dat de geleertheyt daer door in cleynachtinge sal comen: sulx en heeft geen schijnbaerheyt altoos: want hoe, hebben niet Plato, Aristoteles, ende alle de Philosophen hare boecken onder den Griecken in Griexsche tale uytghegeven? hebben sulcx oock niet mede de Romeynen ghedaen in haere Romeynsche spraecke? Ende is daerom de gheleertheyt by haer in minder achtinge geweest? voorwaer ick en can niet verstaen hoe dat sy dit haer segghen oyt grondich sullen bewijsen ende staende houden, ofte ten waer saecke dat sy seyden die alleen geleert te zijn, de welcke andere overtreffen in uyterlicke wetenschap van eenige vreemde ende uytheemsche talen. Maer sulcks is een dolinge ende misverstant, de wijle wy die alleen Gheleerden noemen, de welcke andere te boven gaen in hooghe wijsheyt, ende diepe wetenschap van allerley verborghene heerlicke saecken. want om recht uyt te spreecken: De vreemde talen ende met namen de Griecxsche ende Latijnsche en zijn niet de gheleertheyt ende wetenschap selver, maer zijn anders niet dan sleutelen door de welcke de geleertheden ende wetenschappen, die in de selve talen ons die een andere moederlicke tale ghebruycken, verborgen zijn, als gheopent werden, sulcks dat het leeren van vreemde talen als door noot by ghebreck van eyghen boecken, die in onse Vaderlantsche tale ofte beschreven, ofte overgesettet behoorden te zijn, ghenoechsaem gevonden ende opghecomen is. Hier en tusschen de reden ende oorsaecke waerom datter soo weynighe boecken der wijsheyt in onse Duytsche tale tot noch toe gecomen zijn, en is ten eersten daerom niet, overmits onse spraken een al te slechte ende ongeachte tale zy, ende de welcke te gantsch dorre ende onbequaem zy om de hooge verborgentheden der wijsheyt met de selve uyt te spreecken. Neen gheensins: want onse Duytsche spraecke is soodanich een tale de welcke van alle spraecken ter Weerelt die daer teghenwoordich in wesen zijn, de outste ende suyverste is: want Enghelschen, Franschen, Spaengiaerden ende Italianen ende alle andere Volckeren zijn alle ghelijckelijck seer verdorven ende verbastaert in hare spraecken ende deelen, met namen ende bysonderlicken seer veel van onse Duytsche woorden, als zijnde eertijdts ten meestendeel van den Duytschen overheerscht. Hier en teghen onse spraecke alleen is van allen ouden tijden in haer gheheel ghebleven onvermenght ende onverbastaert: want de Duytschen na tghetuyghenisse van Tacitus ende van veel andere Historischrijveren zijn noyt van eenighe vreemde Volckeren gheheelicken overwonnen ende vermeestert. ende dien volghende en zijn noyt in haere spraecke ofte verandert, ofte verbastaert, want de vermenginghe van Volckeren, maeckt altijdt eenighe vermenginghe van spraecken; ghelijckerwijs wy sulcks ten deele in onse Nederlanden ooc seer claerlick bevonden hebben. want door dien wy eertijdts aengehecht zijn geweest aen het Fransche Huys van Bourgognen, soo is stracks oock daer op ghevolcht datmen terstont in de Hoven ende onder den Grooten, vele Fransche woorden in onse Duytsche sprake gemengt heeft, niet by ghebreck ofte uyt nootsaeck (want onse tale is overvloedich ghenoech by sich selven) maer alleen te ghevalle van den Prince ghelijck het ghemeenlicken gheschiet ofte anders door quade navolginghe. Soo dan de schuldt en is noyt gheweest

by eenighe ghebreckelickheydt van onse spraecke dat wy dus langhe soo vele goede Boecken hebben moeten derven: Noch men can oock niet segghen dat de selfde daerom naghelaten zijn, overmidts de rouwicheydt ende woesticheydt onser oudtster Voorouderen, even als ofte sy alleen de oorloghe ende wapenen hadden verhandelt, ende haer gheensins met de oeffeninghen der wijsheydt ende gheleertheyt en hadden ghemoeyt [...]. Maer hier en tusschen soudemen moghen segghen, wat zijn dan de oorsaecken dat wy heden ten daghe gantsch gheene oft immers gantsch weynighe Boecken der wijsheydt in onse eyghen tale ende spraecke hebben? De redenen mijns dunckens zijn bysonderlicken twee. Eerstelicken overmidts onse oudtste Voorouderen soodanighen een ghewoonte hadden, dat sy haere onderwijsinghen alleen by monde deden, sulcks dat sy gantsch gheene Boecken en schreven, noch den nacomeren nae en lieten, ghelijck beyde Cȩsar ende Tacitus zijn betuyghende. Ten tweeden oock daerom, overmidts tot nu toe de Boecken der Wijsen, de welcke in vreemde talen beschreven zijn, in onse eygen sprake seer spaerlicken overgesettet werden. Derhalven het ontbreeckt ons aen Duytsche Boecken, ghelijck oock aen onderwijsinghen in onse eyghen spraecke, sulcks dat onse tegenwoordighe gheleghentheydt niet alleen in de Duytsche, maer selfs oock in de Griecxsche ende Latijnsche Landen gheensins soo gheluckich is als de selfde eertijdts by den Voorouderen plachte te wesen: want eertijdts sooch een yeder als van syns Moeders borsten die spraecke, in de welcke hy de leeringhen der wijsheyt ontfingh, sulcks datmen gheen moeyte en hadde met het leeren van vreemde spraecken, noch oock gheen tijdt noch arbeydt dieshalven en verquistede. want de Duytschen en arbeyden niet om de Griecxsche ofte Latijnsche spraecke, noch de Griecken ende Romeynen wederom niet om de Duytsche, elcx leerde ende oeffende hem in syn eyghen spraecke in de welcke hy ghebooren was, sulcks dat de ware gheleertheydt doenmaels seer gemackelicken was te becomen, ja al spelende was het datmen doenmaels leerde: want de kinderen oeffendemen ten eersten elcx in haere spraecke met eenige soetvloeyende ende vermaeckelicke dichten ende cluchten der Poëten; als allernaest met haer kinderlick verstandt ende nature over een comende: Van daer wierden sy stracx opghetrocken tot soodanighe wetenschappen ende consten: na dat eens yeders lust ende gheneghentheyt was streckende, de sommighe tot de Philosophie, de sommige tot de wijsheyt der Rechten, ende de sommighe tot de const der Medicijnen. Maer helaes! wy nacomeren nu ter tijdt, watte ongheluckighe tijden beleven wy in aensien van die oude vergulde eeuwen. want sullen wy tot eenighe gheleertheydt comen, soo werden wy ghenootsaeckt met groote arbeydt ende moeyte seer suerlicken vreemde ende uytheemsche talen te gaen leeren, ende niet alleen vreemde ende uytheemsche, maer soodanighe de welcke over langhe gheheelicken in de gantsche Weerelt buyten ghebruyck zijn, jae ghenoechsaem doodt ende te niet zijn: want wat noot waere het, indien daer noch heden ten daghe eenighe Stadt ware, ofte eenich Lantschap, in de welcke de Inwoonders ofte de Griecxsche, ofte de Latijnsche spraecke hadden. Voorwaer, wy souden stracx onse kinderen daer nae toe moghen stieren, op dat sy als van kints been aen de selfde spraecken souden moghen leeren ende ghewent worden, ende alsoo haer ten eersten tot die seer groote treffelicke wijsheyt in de Griecxsche ende

Latijnsche Boecken begrepen, souden moghen begheven. Maer wy hier en tusschen, hoe langhe moeten wy blijven steecken in de eerste beginselen der spraecken, midtsgaders in alle de Grammatische splinteringhen ende beuselinghen, wat al arbeydts, wat al waeckens, wat al Meesters hebben wy van noode, eer dat wy een weynichsken Griecx ofte Latijnsch stamelende connen uytbabbelen. Een droevighe saecke voorwaer, datmen om te becomen een cleyn uyterlicke schaduwe van die spraecken, diemen eertijdts van syn Moeders, van syn Soochsters, van het volck op de straten, Sacke-draghers ende Ambachts-lieden plachte te leeren, nu teghenwoordich den halven tijdt syns levens, jae ghenoechsaem het beste deel der selver moet gaen verslijten. Het ghene Lucanus seyt, beclaghende het jammer van de Burgherlicke oorloghe:

Sulcks can mede tot dese saecke toe-ghepast werden. want wy connen mede segghen. Och wat al wijsheydt, ende wat al heerlicke saecken soudemen met dien sueren arbeydt vercrijghen, de welcke men nu teghenwoordich nootwendich moet besteden, tot het leeren van vreemde talen. Ende voorwaer dese reden heeft by vele seer treffelicke lieden soo vele vermoghen, dat sy meynen dat voortaen de Leeraers der wijsheyt een yeghelick in syn eyghen tale haere lessen ende onderwijsinghen behoorden te doen: want soo segghen sy, heeft ghedaen dien wijsen Coninck Salomon, de welcke syn wijsheydt niet uytghesproocken heeft in Griexsche ofte Egyptische, maer in syn eyghen Hebreeusche spraecke: Alsoo hebben oock Democritus, Plato, ende Aristoteles in haer leeren ende schrijven niet ghebruyckt de Hebreeusche ofte Egyptische tale, maer soodanighen de welcke haren Landts-lieden bekent was: Soo hebben oock Cicero ende andere Romeynsche Gheleerden ghedaen, elcx heeft gheschreven in syn eyghen spraecke, ende elcx heeft ghearbeyt, dat syn eyghen tale met heerlicke Schriften ende Boecken mochte verbetert ende verheerlickt werden. Het welck nadien soo is, soo en twijffele ick oock niet, ofte een yeder int ghemeen sal niet alleen toestaen dese oversettinghe Taciti als een gantsch behoorlicke saecke, maer sal daer beneffens oock van herten wenschen, dat alle lessen der wijsheydt in onse eyghen tale mochten ghedaen werden, ende dat alle treffelicke Boecken in onse tale mochten over-ghesettet werden, op dat wy alsoo alle te ghelijck, soo wanneer die seer wreede ende harde schilp van de vreemdicheyt der talen ghebroocken ende wech ghedaen ware, eenmael die soete ende lieflicke kerne van de saecke selfs souden mogen smaken ende eten, ende by maniere van spreken, op dat wy eenmael het rechte mergh ende het binnenste voetsel, nae het breecken van de harde beenen der uytheemscher spraecken souden moghen uyt-suyghen. Maer hier van zy ghenoech. Middelerwijle en can ick my aengaende het tweede niet ghenoech verwonderen, dat sommighe Suetonij in plaetse van Tacitus souden willen verkiesen. Ick en wil niet segghen tot lasteringhe van yemandt, want sulcks strijdt teghens mijne natuer, ende is vreemt van mijne ghewoonten, ende Tacitus is oock soodanighen Schrijver niet dat hy uyt de oneere

van een ander van noode heeft eenighe eere te soecken. Maer tusschen hem ende Suetonium is voorwaer een groot onderscheydt. want van Suetonio betuyghen vele Gheleerden, datmen in hem gheen bysondere wijsheydt, noch welspreeckentheydt, noch eenighe uytnemende gheleertheydt can bespeuren ofte bekennen. Maer in Tacito en weetmen niet welck van alle de deuchden meest is uytsteeckende, sulcx dat alles by hem even groot ende heerlick is: Derhalven hy oock de heerlickste Schrijver gheacht is van synen tijde. [...] Maer eenige werpen my voor hoe dat Tacitus een Heyden zy gheweest, ende een openbaer vyandt van de Christelicke Religie. Het welck ick oock niet en ontkenne. Maer wat hindert ons sulcks in het Christen geloove? ja ick meyne dat vele van syne schriften de waerheyt des Evangeliums niet dan des te meer en verstercken teghens de Libertinen ende andere godloose menschen, de welcke uyt dese Boecken van de waerheyt van vele dingen in den Evangelio begrepen, moeten overtuycht werden, die sy anders als voor verdichtede dinghen zijn houdende. Wijders ghelijck hy een Heyden gheweest is, laet ons hem oock also aensien als een Heyden, ende hem also lesen, gelijck als den H. Paulus ghelesen heeft Epimenidem, Menandrum, Aratum ende andere Heydensche Schrijvers, laet ons het quade schouwen ende mijden, ende het goede alleen behouden ende tot onser leeringe trecken, laet ons hem behoorlicken ghebruycken, ende laet ons oorsaecke nemen van weghen syn Heydensche blintheyt medelijden te hebben over alle die gene die noch buyten de kennisse Iesu Christi onses Heeren zijn, ende alsnoch in dicke duysternisse der Afgoderije sitten, ende boven al, laet ons den Almoghenden Godt ten hoochsten danckbaer zijn, dat hy ons onweerdighe menschen met de kennisse synes H. Evangelij soo ghenadelicken verlichtet heeft. Dit is mijn wensch, ende hier mede eyndighe ick.