Van de Letteren.
In het Neder-duytsch gebruyken wy deze Letteren / als A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z.
+De uyt-sprake der Letteren.
De Letters word aldus uyt-gesproken / A, Be, Ce, De, E, eF, Ge, Ha, I, Je, Ka, eL, eM, eN, O, Pe, Que, eR, eS, Te, U, Ya1), Wa, eX, II, Ze.
+De y en is anders niet / dan eene dobbele I, ende de Z, is by de Latijnen / zo veel als eene dobbele S, doch wy haer eenichsins volgende / gebruyken de Z voor eene sware S.2)
+Onderscheyt der Letteren.3)
De Letteren worden ghescheyden / in Klinkers en Me-klinkers / daer zijn vijf Klinkers of Vocalen / als A, E, I, O, U, de andere Letteren zijn alle Me-klinkers of Consonanten.
De Klinc-letters worden alzo genaemt / om datse in de uyt-sprake / eygentlic4) na haren naem5) klinken / maer de Me-klinkers luyden altijt / na een der Klinc-letteren6) / daerom zy ooc Me-klinkers genaemt worden.
+Wy hebben de I en V twederley / de eene I is eene Vocael / welke gehoort wort / in het uyt-spreken van ic, in yemant7), de j is een Consonant / en wort gehoort in Jan, ja, joc, jonst, jillis (twelc-men Gillis8) plach te schrijven). Het ghebruyc van deze Consonant / wort oock by de Hebreen zeer onderscheydelic gebruykt / als in Jehova, Josua, Joseph, wort ooc van haer jod genaemt.
+De klinkende u hoortmen in ure, uyt, Huys, de Me-klinkende heeft9) in de uytsprake van vrede, vleesch, vyant.
+Het ghebruyc der Consonant v, is mede den Hebreen ghemeyn / welcke die vau namen10) / zeer naer onze uyt-sprake gelijc.
+De Consonanten worden by de Latijnen gedeelt in Stomachtige ende +Smeltende let-(4)teren11) / de Stom-achtige zijn F, L, M, N, R, S12), om dat in de uyt-sprake dezer Letteren de Vocalen voor gaen / gelijc men zien mach / in ef, el, em, en, er, es, ex.
+De Smeltende letteren zijn B, C, D, G, H, I, K, P, Q, T, V, W, Z, deze Letteren uytgesproken zijnde / eyndigen in eene Vocael / gelijc men zien mach in be, ce, de, ge, ha, je, ka, pe, que, te, va, wa, ze.
+Daer valt ooc onderscheyt / in het uyt-spreken der O, welke in het een woort / anders dan in het ander uyt-gesproken wort / merc in kool des velts / en kool des vyers / ooc Rooc, welc is Reuc, en Rooc van brant / alzo ooc ic bood ende boot Scapha, een roc1) Tractus, ende een Roc Tunica, dit onderscheyt zoude-men / met eenich by-teyken onder aen de O konnen aen-wijzen / of ooc wel eene onder-scheydene O nemen / gelijc wy in deze woorden gedaen hebben / zonder merkelicke veranderinge van nieuwicheyt.
+In de uyt-sprake der E valt ooc een merkelic onderscheyt / als in me2), una, en mee kruyt / ze ipsa en zee mare, dit onderscheyt wort gemeynelic met eene enkele of met eene dobbele E geschreven / doch daer blijft noch eenich gebrec der volkomenheyt.
Van de veranderlicke Letteren.3)
+In het Neder-duytsch hebben wy eenige veranderlicke Letteren / als +CH wort ver-(5)andert in G, S wort dic-mael verandert in Z, en T ooc wel in D, F in K4), deze veranderinghen der Letteren / mach men uyt deze woorden afnemen / als /
| Heylich | en | Heylige, | CH | in | G |
| Wijs | en | Wijze, | S | in | Z |
| Woort, | en | Woorden | T | in | D |
| Wijf, | en | Wijven | F | in | V |
| Zaec | en | Zaecken | C | in | K. |
Ooc zo schijnt onder deze veranderlicke Letteren de U te behoren / welke in eenighe woorden in eene W verandert als in /
| Leeu | en | Leewen | of ooc | Leeuen |
| Zeeu | en | Zeewen | Zeeuen | |
| Blaeu | en | Blaewen | Blaeuen | |
| Hieu | en | Hiewen | Hieuen. |
+In het veranderen dezer Letteren volgen wy de Grieken / welke de ξ en ψ veranderen in κ, γ, χ, π, β en φ als in
| ϑώραξ, | ϑώρακος. | ὠψ, | ὠπὸς. |
| ἅρπαξ, | ἅρπαγος. | ἄραψ, | ἄραβος. |
| ϑρὶξ, | ϑρίχὸς. | κατῆλιψ, | κατήλιφος.1) |
+De Geleerde onzer eewe / zijn zeer twistich om dezer Letteren veranderinghen +wille / vele achten datmen alle woorden be-(6)hoorde met de minste veranderingen te schrijven / daerom op het eynde der woorden altijt G in plaetse van CH, ooc D, Z, K in plaetse van T, S, en C stellende / de aenzienlixste Tael-kenders die deze spellinghe voorstaen / zijn Kilianus, Grotius, de Hubert, Ampsingius en Iacob vander Schure.
De Geleerde welke met onze Voor-ouderen en ons over-een-stemmen / zijn byzonderlic Koornhert, Aldegonde, Heynsius, Cats, ende de Bybelsche Overzetters.
+Onze Voor-ouders welke wy in dezen dele nae-volgen / hebben in hare spellinge / de meeste lichticheyt der uytsprake neirstelic waerghenomen / want deze woorden Dach, levendich, Hant, geleert2) vallen in het uytspreken lichter als / Dag, levendig, hand, geleerd, daerom ooc Ampsingius in zijn Tael-bericht toe-staet3) / datmen de woorden na ouder gewoonte behoort te lezen alhoewel hy die anders oordeelt te schrijven / Wy oordelen in het tegendeel / dat wy meerder reden hebben / om volgens onze uytsprake te schrijven / dan dat wy om des gevolgs wille4) / anders zouden schrijven / dan wy behoren te lezen: deze redenen en het loffelic gebruyc der Grieken hout ons aen5) de outheyt / daer-en-boven ooc de verzoetinge onzer menich-voudige swaer-tongige silben.
I. Merc.
Daer valt ooc zomwijlen veranderinge in het uytspreken der Letteren / +alhoewel (7) de Letters zonder veranderinge blijven / want Als eene z achter B, D, F, G, H, K, P, S, T, X komt zo wort die als eene S zachskens uytgesproken / want
| { rad zeggen } | { rad6) seggen | ||
| { af zeggen } | { af seggen | ||
| { och zeggen } | { och seggen | ||
| In plaetse | { ook zeggen } | zeggen | { ook seggen |
| van | { op zeggen } | wy | { op seggen |
| { ons zeggen } | { ons seggen | ||
| { ontzeggen } | { ont seggen. |
En als achter B, D, F, G, H, K, P, S, T en X eene V volcht / zo wort die als eene F uytgesproken / als
| { dood vliegen } | { dood1) fliegen | ||
| In plaetse | { af varen } | zeggen | { af faren |
| van | { rooc vatten } | wy | { rooc fatten |
| { ons vieren } | { ons fieren. |
II. Merc.
Tot verzoetinge der Silben / wort deze verzachtinge der Letteren / zeer dienstelic gebruykt / door welk oog-merc de Hooch-duytschen en de Vriezen / de Z, D, ende de V gemeynelic in S, T en F veranderen / zeggende Sone, Toot, Froom in plaetse van Zone, Doot, Vroom, etc. Welc gebruyc2) zijne nutticheyt heeft / doch zonder gheachte aenzienelikheyt: Van deze verzoetinge3) der uyt-sprake / volgen verscheyde opmerkingen / in het laetste deel dezer Spraec-konst.
+III. Merc.
Daer zijn ooc eenige woorden / welke een geheel onderscheyt maken / door eene T of D op het eynde te schijven / als
| Wand murus | Want chiro theca.4) | Bloot nudum | Blood timidum. |
| Rad glis5) | Rat rota. 5) | Voet pes | Voed nutrio. |
Diergelijke behoren onderscheydelic geschreven te werden / om des onderscheyts wille.
+Van Twee-klanken.6)
Als in eene Silbe meer als eene klink-Letter komt7) / zo wort zulken silbe / een tweeklanc genaemt / als Leeu, vreucht, ziec.
+Alle de Twee-klanken zijn deze / als AE, AE, Ai, of Ay, Au, AEu of AEuw, EE, Ei, of Ey, Eu, EEu, Euy, IEU, of IEuw, OE, OEy, Oy, of Ooy, Ou, uE, Uy of Uu, in dezer Silben kennisse bestaet / wel het voornaemste deel der Spellinge.
+AE ghestelt hebben / schrijvende maar, daar, naar, ende (9) houden de uytsprake van AE als het ἦτα der Grieken zoo dat de woorden Paert, Baer, Haert en diergelijke / zeer volkomelic nae haren aert uytgesproken worden / het welc men met de oude spellinge niet en heeft konnen doen / maer door dien alle niewicheyt / in tgemeyn een groot opzicht heeft1) / en om dat wy in dit tegenwoordich werc / verscheyde niewicheden / als teghens onzen danc2) hebben moeten inbrengen / daerom hebben wy eene veranderinge +aengewezen de Twee-klanc AE aldus AE schrijvende / zo dat de uytsprake van Paert, Baer, haert, etc. zeer bequamelic onderscheyden wort / deze onderscheydinge +wort ooc by Kilianus, en ooc voor hem in de oude Spelen van Gent gebruykt.3)
+Merc.
Ooc om Paert, baer, haert zonder vreemde Letteren te schrijven / kan ten dele uytgebeelt worden aldus / Peirt, beir, heirt, veirdich, etc. de I achter de E stellende.
+De Ai of Ay hoortmen in Haij, Kaij de A kort uytsprekende / doch en valt in geenighe woorden5) voor.
+Maer in Aey hoortmen de A gedurich / als in zaey, maey, draey.
+De Silbe Au, hoortmen in snau, gau, kau.
+Deze uyt-sprake schijnt wat langer te vallen in de Silbe AEu, als mede in blaeu, graeu, raeu, paeu.
+De EE hoortmen in zee, mee (eene aerd-vrucht).
++De Ey hoortmen in Geyt, reyken, reyn.
+De Eu hoortmen in Heur, deur, Neuze.
+De Eeu hoortmen in Leeu, schreeu, sneeu.
+De Euy hoortmen in Leuyheyt, steuyten, Fleuyten, ooc in de Brabantsche uyt-sprake van Uyl, vuyl, luyden, welke woorden men nae de Brabantsche uyt-sprake / zoude aldus moeten spellen Euyl, veuyl, leuyden.
+De ie hoortmen in het geroep der Kiewitten ooc in zie, bie, niet, iemant.6)
+De ieu hoortmen in het uyt-spreken van Hieu, nieu.
+De Oe hoortmen in zoet, bloet, goet.7)
+De Oey hoortmen in Koeyen, bloeyen, roeyen, deze woorden zoude-men wel zo bequamelic aldus mogen schrijven / Koejen, bloejen, roejen, ooc en ware het niet vreemt / datmen schreve Koeijen, bloeijen, roeijen.
+De oy of ooy hoortmen in mooyen1), hoyen, doyen, of aldus hojen, mojen, dojen.
De Ou2) hoortmen in Grou, vrouch, voug, ooc in het ou der Francoysen / ooc in de Vlaemsche uytsprake van Hout, zout, gout.
+De ue3) hoortmen in muer, zuer, huer, buer.
+De uy4) hoortmen in Huys, luyt, muys welke woorden men beter zoude mogen schrijven Huus, luut, muus, maer de veranderinge zoude swaerder schijnen / dan de grootheyt des gebrecx.
Van de overtollige Letteren des gemeynen gebruyx.
++Wt alle de voor-gaende opmerkingen zien wy / dat over al mach een enkele I, in plaetse van eene y gestelt worden / het welc Huyterus en Ampsingius, ooc van der Mijle in zijn Spraec-beschrijvinghe zeer wel waerneemt / desgelijcx ooc Grotius in het Rechtbouc / want als men in plaetse van zaey, maey, reyn, roey, mooy, leuy, heyl, zoude schrijven zaei, maei, rein, roei, moi, leui, heil, hier en zoude niets vande volkomentheyt / dan gewoonte van zien5) ontbreken.
Ooc is by ons overtollich de eene o in ooy.6)
Ooc moghen vele plaetsen / enkele Letteren lijden / in plaetse datter altijt dobbele geschreven worden / als zi, hi, wi, liden, zide, tiden, alzo ooc lezen, voor leezen, leren voor leeren, deze verkortinge der letteren is gehelic in vorige tijden gebruykt / en nu ganschelic vervallen / de oorzake die onze voor-ouderen7) tot veranderinge gehat hebben / is alleenelic / om de woorden met de minste veranderinge8) der letteren te schrijven / als tot exempel / wide, tide, leze, wort volkomelic met eene Vocael geschreven / +welcke Vocael nootsaekelic dobbel moet zijn in wijt, tijt, lees. Doch wy9) hebben ons van de gemeyne order laten overwinnen.
De enkele I vertoont heur zeer cierlic / in vrijicheyt, leuijicheyt, kleijich, etc.
Ooc zo11) is in eene silbe onnodich / dat men ck, in plaetse van eene c of +k alleen stelle want de c wort op het eynde der woorden / altijt voor eene k +gestelt als men nu Ick, lijck, strick, aldus schrijft / zo is het (12) ontrent zoo veel / als of men over al / eene dobbele k stelde / en schreve Ikk, lijkk,
strikk, om dan de weynicheyt der letteren waer te nemen / en om de gewone ogen iet te dienen1) / zoude het wel geradenst schijnen / datmen over al eene enkele c op het eynde der silben behielde / schrijvende Ic, lijc, stric, stoc, etc.2).
Ooc is de C overtollich in alle woorden die wy met CH schrijven / want Heilih, dah, luhtih, shoon, aldus geschreven zijnde / veroorzaekt merkelicke kortheyt / ende zoetvloeyentheyt.3)
Dit hebben wy allenelic van de spellinge willen aenwijzen / wenschende dat de Spellerighe4) / de nutticheyt van het verhaelde waer-neme beneven het gemeyn gebruyc: Die verder lust heeft / van de Spellinge te lezen / die wijzen wy tot de Letterkonst van Pontus Huyterus, ooc van Iacob van der +Schure, ende David Mostaert,5) dewijle wy ooc het gemeynste gebruyc lijdelic6) / en daer-en-boven onveranderlic achten / zo volgen wy de spreuke Quintiliani het onveranderlicke / in zijn geheel7) latende.8)
+Van de Silb-scheydinge.
+Als in eenich woort eene enkele Conso-(13)nant is / zo behoort die Consonant (in het lezen) tot de laetste Silbe / als in wij-ze, vro-me, goe-de, Ro-mey-nen behoren de consonanten z, m, D, M, N tot de laetste silben.
Maer alser eene Letter / in eenich woort verdobbelt wort / dan behoort
de eene letter tot de voorgaende / ende de andere letter tot de volgende Silbe / als wis-sen, snel-le, zin-nen.1)
+Als in een woort twee Consonanten komen die te zamen konnen uytghesproken worden / zo behoren die gemeynelic tot eene Silbe / als be-schaemt, ge-schent, gedwaelt.
Als in eenich woort twee verscheyde Consonanten komen / zo moet (gemeynelic) de eene Consonant / tot de voorgaende / ende de andere Consonant tot de volgende Silbe in het lezen gescheyden worden / als Han-den, hoor-den, aen-zien, eer-baer, lief-de.
Deze Silb-scheydinge zoude gehelic / in gemeyne regelen konnen beschreven worden / maer om kort te zijn / gaen wy zulx voorby.
