[p. 28]
Baeto,
Oft Oórsprong der Hóllanderen.
Treurspel.
Eerste bedrijf
penta
Dus lang onwaardelyck versmaadt, en op het schótst1
Bejeghent met de neck, geterght, getreên, getrótst,2
Door dwang geduldigh, 't leedt verkrópt met ydel pratten,3
Heb ick Vinlandsche vróuw, en koningin der Catten:
5
Oft bromt dat niet genoegh; Ick die voor Pluto stel5
De wetten die 't my lust, vervooghster van den hel.6
Nu schynt de minst des vôlx my over 't hóóft te wassen:7
Maar elx eerbiedigheidt men ziet met aandacht passen,8
(Dies wringt de spyt het hart) op het vervloeckte paar,9
10
Den stiefzoon hatelyck, en hatelycker snaar.10
[p. 29]
En wat ick onderwond tót baat, 't is niet bedeghen:11
Dat argher is, my zelf myn' konsten vielen teghen,12
En stonden nae myn hóóft. Want zó myn kamerling,13
Die van my opghemaackt, had toeghestelt den spring14
15
Waar onder 't was gemeent myn' vijandt te beknellen,15
Gemart had, tót de twe gevangens aan het mellen16
Geraackten door de pyn, en braghten in het licht,
Hoe Baetoos staan nae 't ryck by henlien was verdicht18
Op zyn verzoeck, misschien nu werden ware wóórden19
20
Ten hals' hem uytghereckt, en ick gedreight met kóórden.
't Is euv'ler nóch als 't dient. Elck van my af zich dreit,21
Gluurt over dwers, en swyght: maar dat 's genoegh gezeidt.22
Ick leg te laagh: en vind my (laas!) van alle zijen23
Verlaten en mistróuwt. Wat zal ick dan? my vlijen
Ten eind ick, opghejuckt, een kortswyl schóón verstreck26
Aan d' opgeblazenheidt; neem' aan, met swichten, 't dreighen,27
En alle tróts in danck, en alle schimp met neighen?28
[p. 30]
't Waar best. Op dat, indien ick by myn' man begordt,29
30
Een' wenschelycke vrucht tót mynen schóót uytstort,30
De bloem des adels van twe konincklycke struicken,31
Zich zetten leer' van jongs tót dienen en tót duicken:32
Oft, datmen (sterft myn man, en blyf onvruchtbaar ick)
My fraaije koningin te rug nae Vinlandt schick,34
35
Om, in een' barren hoeck, schier eenzaam, te veróuwen,35
En, zonder inkoomst van den afkoomst, hóf te hóuwen.36
Neen Rycheldin, doen ick u vree verzoecken liet37
Ick had wat in den zin; maar dat en was het niet.38
Ten daagh' aanstaande zal myn' tong de vrundschap sweeren;39
40
Maar 't onbëedight hart zyn opset niet verkeeren.40
Dewyle dat my dan geen dienst te wachten staat41
Van 't menschelyck beleidt, en maar qua toeverlaat;42
Hunn' suffe bystandt viel, slechs hangend' aan 't gelucken:43
Zó zal ick al de list des hels te hulpe rucken,44
45
En ryden zó 't geval ten honck door weghen wis:45
Oft dwingen 't nóódlót óóck, indien 'er nóódlót is.
Daarom is 't dat ick dus in eenigheidt my pyne47
Uyt konincklycke koets opstaande, dees' woestyne48
Te zoecken barrevoets, by ontyd, en by nacht,49
50
Terwyl myn gryze man leidt van den slaap verkracht,50
[p. 31]
Door mankóp in het hóóft, en prevelen in d' óóren.51
Zelf eunjer koom ick hier om eunjers raadt t' aanhóren:52
Want dit onzaligh dal dat is van aller tydt53
Den vijanden des lichts, en ongoôn toeghewydt.54
55
Van alle kanten hier verzamelen de kóllen,55
En voeren slordigh veer by onderaardtsche póllen,56
By 't schemeren der maan', als 't op een' fluistren gaat,
En yeder om een' hoeck van deze bosschen slaat.58
Hier, met ontvlochten hair, omgordt met slangekranssen59
60
Men leidt verkeerde lust, en averechtse danssen.60
Ter daghvaart komtmen hier om in 't gemeen te raên:61
Een yeder heeft zyn' steê; daar Icker boven aan62
Zit reghter van 't beleedt in hóóghverheve stoelen;63
Neemt alle zaken op, en yedereens gevoelen:64
65
Maer doet nae zynen wil. Wie dat hier wordt verdaaght65
Der konstghenóten, ('t zy dat haar het aardtryck draaght,66
Oft dat zy door de lucht, van eenen geest beschreden67
Gevoert wordt over bergh, en dal, en grote steden)
Is 't nódigh dat terstondt den daghenden verschyn:69
[p. 32]
70
Dees' handvest' heeft de plaats van den verboôn Iupyn.70
Doch zulck' en zoeck ick niet, zy zyn my t' onervaren,71
(Het lyf beleeft geen eindt van de leerende jaren)72
Maar zulcke, die besteênd' haar' zinnen en haar vlyt73
In 't gronden van de konst, gescheiden uyt der tydt,74
75
Daar 't lichaam traagh den geest te luttel laat verslimmen,75
Op 't euvelst afgerecht zyn by de bleecke schimmen.76
Dees', en al 's afgrondts heir zyn óóck gebonden met77
Hier te verschynens nóódt, als een' gemeene wet.78
Komt vóórts dan uyt het ryck met neghen vloên besloten,79
80
Geen' eunjers uyt den hóóp van oneêl bloedt gesproten,80
Gelyck 't gezelschap dat om nóóddruft konst verhuurt,81
Wiens namen wyder niet bekent zyn als haar' buurt;
Maar zulcke, die geen' eeuw den gloor haars roems zal lessen,83
En my gelyck van staat, vórstlycke tóveressen.84
85
Zelf Hecate voor al, ryst uyt het helsche graf,85
Met uw' beswalckte króón, en bleecken schepterstaf:86
En ghy, die levend' sworft van d' een tót d' andre stranden,87
Prinsses van Cólchós, en verschrickte liên en landen88
[p. 33]
Met uwe wetenschap: de welck', in moede gram,89
90
Te trótsen óft versmaên, nóit vijandt wel bequam.90
En ghy, die, met het sap van heftighe venynen,91
O dóchter ryck der zonn', in wolven, leeuwen, swynen,92
Eertydts verschepte 't vólck uyt menschelycke stal;93
Kom in de derde plaats, en sluit het hailigh tal.
proserpina
95
Hier koom ick, opgeprest door 't vloecken, van beneênen95
Uyt het swaarmoedigh dal, en kercker onbescheenen96
Van 't helle licht der zonn': uyt den bedroefden kólck97
Alwaar myn Pluto streng het tsaachachtighe vólck98
Doet poplen met zyn' stem, jae braafstgeweze riddren,99
100
Gelyck den popelboom zyn' bladren staan en tsidderen.100
Wat port u, koningin der Catten, onbemindt,101
Om my te steuren in het drockste van 't bewindt
En moeilyckheên des ryx? die bezigh zat met schiften
Der zielen uyt elckaar; die wy daar nae, by driften,104
105
(Alzó tót elcke peen een óórd bezonder is)105
Afvaarden, yeder hóóp nae zyn' verdoemenis.106
penta
Waar blyft Medea?
[p. 34]
En stel my aan het reght der plaatsen onderdaan.109
110
De hemel is 't alleen die zonder wet kan staan.
Maar d' ysselycke vrees, het ongenadigh dwingen,111
De peenen overwreedt, handthaven onze dingen,112
En al den staat der hel. Hier om een yeder past113
Te doen het geen dat wordt van hógherhandt belast.114
penta
115
En Circe?
circe
Hier ben ick, die verleijende de vreemden115
Aan myne kust verzeilt, door buitenweeghsche beemden,116
Nae myn gemarmort hóf, vervult met schat en pracht;
Geduurigh met myn zang deed galmen over nacht118
De wouden droef van groen, en schittren door het blaken119
120
Der tóórtsen zoet van reuck van onder gulde daken.
Indien óit yemandt moght ter wereldt munten uyt
In kennisse der kracht van dróggen en van kruidt,122
Van wortelen, van zaat, van watren, gommen, sappen;
En die te mengen naar hunn' aardt en eighenschappen,
125
Met steenen en met stof, met wóórden en met schrift,125
Met smettend slangebloedt van allerlei vergift:
Ick ben 't. Daarom, is 't dat u yemandt magh gebreken127
In wolf óf beiremuil, óf borstligh swóórt te steken,128
Zó luistert nae myn' raadt, en andre gaat voorby.129
[p. 35]
penta
130
Helaas! 't geluck en is zó dartel niet met my130
Dat het my beuren laat om kortswyl wraack te pleghen:131
Maar, hebbend' al den hóóp van myn' gemeente teghen132
Met stiefzoon ende snaar, is 't daar gekomen toe,133
Dat, als ick my maar wreeck, ick kreun 's my weinigh hoe.134
135
Zó kiesch een honger niet en heeft myn haat onmenschlyck,135
Dan alle middel, die maar wis is, is my wenschlyck,136
Om te verdelghen 't paar, dat op myn' eere gaat,137
medea
Hist op des óuwden mans gemoed om hun te hindren.139
penta
140
De vader is verdwaast, en ziet geen leedt aan kindren.140
proserpina
Het yzer en geweldt uw' vijandt help 'er uyt.141
penta
Maar ope vijandtschap de póórt voor schade sluit.142
circe
Zy slaat haar' meester, en schickt wederzy ter weere.143
[p. 36]
medea
't Verraad, is tróuwer, dat en dient maar eenen heere.144
proserpina
145
Men leg te wercke dan de laghen en de list.
penta
't Is al geschiedt, maar al te schendelyck gemist.146
circe
Zó zal uw vijandt dan gewaarschout zich wel hoeden.
penta
Ick vind my om end' om bezet met quaadt vermoeden.148
medea
Geveinsde vriendtschap voeghe' uw' bittren haat een' slagh.149
penta
150
Dit bróuw ick: en heb dies doen handlen van verdragh.150
proserpina
't Wantróuwen eens verweckt, is swaar in slaap te wieghen.
circe
Wie is 't, dien vleijery en eeden niet bedrieghen?152
medea
Zo die nóch niet bestaan, zet hun schenckaadje by.153
[p. 37]
penta
155
Ick zie 't, de wegh is goedt om in 't gelóóf te raken.155
Maar om my vóórt dit paar behendigh quyt te maken,156
Met Hes hunn' jongen zoon, alzó, dat voor noch nae,157
Hier wacht ick uwen raadt, my zulck een aanslagh schae.158
proserpina
Ghy wist, Medea, met verbloemde valsheidts treken159
160
U op uw' vijandt door zyn' eighen' handt te wreken.
Zo hielpen Pelias zyn' dochters in het graf,161
Die hare deeghlyckheidt uyt liefd' den móórdtsteeck gaf,162
Op ydel toeverlaat van 't deizen zyner jaren.163
circe
In schyn van pais, en als begaan om danck te baren,164
165
Gingt ghy den koning van Corinthen randen aan,165
En 's konings dóchter, zó zy zoud te tróuwen gaan:166
En op een óghenblick hebt haar, bekoort door gaven,167
Gedóódt, gebrandt, en met den val van 't slót begraven.
penta
Dat is, tót daar toe, schóón. Maar, wie 't gedaan had, bleeck.
medea
170
En zoud het niet? dat is myn wit wanneer ick wreeck.170
Dat 's harten leckerny. Geen ding en maackt my blyder
[p. 38]
Als dat, tot spyt en schae myns vijandts, leer' een yeder172
Wie dat Medea zy. Dóch zó met u de stondt173
En de geleghenheidt vereisschen zulck een' vond174
175
Van schelmery, om uw' wraackgierigheidt te koelen,
Dat wel uw vijandt magh, van waar 't hem komt, gevoelen:
Maar vorder niet en blyck uw' onbewysbre schuldt:
Zó luister toe. Uyt my een' treck ghy leeren zult
Van helsche schallickheidt, zó bóós als nóit verzierden179
180
Die in een levend lyf den vórst des afgrondts vierden.180
Maar sint myn' strenge geest 't belemmerende kleedt181
Der aardtsche leden lomp uytschuddende versmeet,182
En ick nóch stadigh, om myn' lust ter konst te slissen,183
Omwroet al wat 'er is van de geheimenissen
185
Der wonderbare leer; is van my óóck doorsnuft185
Die onderwindalgeest, dat werckelyck vernuft186
Van hem, wiens lever door den graghen gier verslonden,187
Stóf levert tót zyn' pyn, en aanheelt tót zyn' wonden,188
Prometheus zeg ick. Dees' heeft my geleert een vuur189
190
Zó te bereiden, dat het in een kleedt, ter uur
Toe die men 't stellen wil, onzighbaar zich verberghe:190-91
Dan blaack', en slae door vleesch en been tot in den merghe,192
Op eenen óghenblick. Stelt ghy schenckaadjen toe193
Voortreffelyck in 't óógh. En, daarmen 't minst vermoe,194
195
Laat zitten deze pest behendelyck gedoken.195
[p. 39]
Vóórts om u buiten 's scheuts en t' houden onbesproken,196
Dus zult ghy 't legghen aan. Zó ras als het verdragh197
Geraamt magh wezen, doe verzoecken zekren dagh198
Om 't zelve voor 't autaar te vestighen met eeden.199
200
Dan past met eenen vloeck uw' vijandt voor te treden,200
Vry roepend' op uw' hóóft helsch vuur en hemelsch aan,201
Indien ghy valschlyck swoert. Hetzelve zy gedaan
Van uwe haters óóck: op dat zy, nae verslaghen203
Van onvoorzienen brandt, verraders name draghen,
205
Als door der goden wraack op valsheidt achterhaalt.205
penta
Geen' wegh zó duister, o Medea, daar ghy dwaalt.206
De dagh is al gestelt. Zó ras de blancke mórghen207
Versteurt het ryck der rust, en opreght 't ryck der zórghen,208
Is het bestemt te gaan met onderlingen mondt,209
210
In 't aangezight der Goôn, bekrachtighen 't verbondt
Der nieuwe vrundschap. Nu schort my alleen' te leeren211
't Bereiden van het vuur, en gaven te stóffeeren
Myns vijandts daar door in bekoring werd gebróght.214
proserpina
215
De giften staan u licht, daar aan en zal niet letten.215
circe
Maar 't is Medea' uw beurt de konst haar by te zetten.216
[p. 40]
Dus de verborghentheên ontsluit, en ons bediedt217
Te recht van als.
medea
Die zaack is zó geringe niet:217-18
Nócht my hier by der handt voorzien haar toebehóren.219
220
De gróótste Razery in haar' geterghden tóren,220
Wanneer zy wraack, en móórdt, en woede wreedtheidt brult,221
De blicken openspalckt, de lippen ommekrult,
Zó doet met knarssen 't vuur zy uyt haar' tanden springen,223
Zórgvuldigh queecktmen dat in doecken die 't ontfingen;224
225
In doecken eens gebrandt, en tonder van het kleedt,225
Besmet met hydraes gift; waar mee dat ghy verdeedt
O Dejanira' uw' man. Nóch moetmen hebben voncken226-27
Uyt Sisyphs keizelsteen, met Plutoos staf gekloncken:228
En uyt Cocyt geruckt steenkalleck ongeslist:229
230
En swavel uyt het diepst des jammerpoels gevist:230
En van Megeraes tóórts in Styx gedóófde kolen.231
Al vuur dat veinzen kan, en houden zich verholen.232
Dit moetmen roeren, en vermengen op zyn' maat;233
En lerpen met een' windt die snel en scherrep slaat;234
[p. 41]
235
En jaghen vlam door vlam, tot dat zy t' zamen helen,235
Door toghtigh swoeghen van kortaamde slangekelen.236
In voorraadt heb ick dit vergadert al by een.237
Dus laat het op my staan: 't en schort maar aan 't bereên.238
Eer dat de zonne komt het middaghpunt te naken
240
Zal ick 't u schicken toe, door eenen myner draken.240
Maar op wat uure wilt ghy dat zich 't vuur verbree?
penta
De koning is gezint den ingang van de vreê242
Te vieren met bancket: om, door het heughlyck woelen,243
Het overschót des haats uyt de gemoên te spoelen,244
245
Nae gissing die hy maackt. Beginnen zal die feest245
Wanneer zó dat de zon aan 't dalen zy geweest246
Vier uuren over drien. Dus dunckt my niet te wachten247
Met het ontspringen van het vuurwerck over achten.248
En zó 't ons dan geluckt, te lichter zal geschiên,
250
Dat het werd voor een straf der Goden aangezien;250
Om teghens hunne faam al 's werelds haat te stercken.251
medea
Dat neemt ghy wel. Ick zal dan op acht uuren wercken.252
proserpina
Zyt ghy voldaan?
penta
Ick ben 't.
[p. 42]
circe
't Is tydt dan ons t' ontslaan.
medea
Zó trecken wy ons' weeghs te zaam.
penta
Ick laat u gaan.
rei van joffren
255
Ten laatsten heeft het edel hóf
Der brave Catten, hóógh van lóf,256
Gezet zyn' moed verbólghen neêr.257
De vader ziet den zoon niet meer
Met achterdóchtighe' óghen door.258-59
260
De zoon en ducht niet langer voor
Des vaders dreighend' ongenae.
't Is tydt eens dat de neve gae,262
En smeeckend gróótvaêrs zórghen red.263
Help Goôn! wat brengt het twede bed264
265
Al onrusts en al scheurings in,
Daar een voortreflyck huisgezin266
Zich vlijen moet als onderdaan267
Van heersheidt nieuw? gemeenlyck staan268
Den kindren óóck goe stiefmoêrs duur.
270
Maar als zy, met een grimmend vuur,270
Door fórssen nydt aan 't woên gebraght,271
Ontsteken op haars mans geslaght:272
Wen leeuw óft tyger leedt geschiedt,273
[p. 43]
En zyn zy zó verbólghen niet.
275
Dus quam te hoof, aan tween gesplitst,275
In swang te gaan de sware twist,276
Die yeder zyde kiezen dee:277
En afkeer nemen van de vree278
De best' en de gemeene liên.279
280
De moeders gosten om te zien280
Met deernis en versleghenheidt,
Nae 't wit van haar' geneghenheidt.282
Een yeder zagh nu komen aan
Inlandschen krygh, bron aller quaên:284
285
Buur teghens buur; bloedt teghens bloedt;285
Verraadt, verrassing, arremoedt,286
Smaadt, ballingschap, aan allen óórdt,
Verwoesting, vangenis, en móórdt.288
Wat zouden menigh wees en weeuw
290
O goôn! bedroeven onze eeuw,290
Hing over 't menschlyck zaat onvroedt291
Uw hart niet bet, als 't eighen doet?291-92
Ons' levens tydt spoeit hare baan,293
En suckelt t' geenen herbergh aan.294
295
Zy, die wel breedt zich open doet295
Wanneer men haar ziet in 't gemoet,
Is, alsmen haar van achtren ziet,297
[p. 44]
Een' stip, een óghenblick, een niet.298
Nóch pyntmen zich (o blinde keur!)299
300
En 't moet 'er af dat het ons beur,300
In plaats van zoete' aanminnigheidt,301
Te zoecken, met scherpsinnigheidt,302
Tót eighe quelling, 's anders quaadt.
Men voert met statigh opset haat.304
305
't Lust, om zyn' vijand eens te slaan,305
Met onlust staagh geplaaght te gaan.306
O dwaasheidt, zegt my dóch, wanneer
Is 't in een wrytend hart mói weêr?308
De geest, bewerpend' anders kruis309
310
Vol donders is, vol haghelbuis.310
Zyn' stórmen zonder pózen zyn.
Zyn' nevels breeckt geen' zonneschyn.
Nóch korten wy, met zulck verdriet,313
Dees' stip, dit óghenblick, dit niet.
315
Gaat heen, en vry uw' wreecklust boet315
Met stópen van vergoten bloedt:316
Indien geen zang uw óren vleit,317
Zó zeer als klaght en jammerheidt:318
Indien uw neus den amber ryck319
320
Verfoeit by reuck van vijands lyck:
[p. 45]
Indien uw' óghen steeckt de walgh321
Van als, behalven rad en galgh;322
En nemmermeer uw' aêr en swelt,323
Als daarmen stróópt 't gedóste veldt,324
325
Wen 't in zyn volle ryckdom staat;
En met hoefyzers maalt het zaat:326
Oft, daarmen vóssen t' zamen bindt:327
Oft, met een stokert van een windt,328
De vlammen door het kóren ‘jaaght;
Verdroncken in een zee van brandt
Zoud' leggen al het platte landt:332
Zó bruist het vuur 'er door, en stróómt
Ten laatsten over 't hóógh gebóómt;
335
En weidt, met eenen veegh, te maal335
't Gewest van dórp en daken kaal.
Hebt in dees' helsheidt uw vermaack:
Maar, vroegh oft laat, wacht wederwraack.338
Oft nu fórtuin de wapens neemt339
340
Partydigh in uw' eedt: 't is vreemdt340
Zó eerlóós als zy overlóópt;341
En licht uw' eighen' benden slóópt:342
En doet u zuchten nae de zoen.343
De leeuw die kryght de muis van doen.344
[p. 46]
345
Wat schepsel heeft zó kleen gewaldt,345
Dien quaadt doen gróte moeite valt,346
Wanneer 't gesteken is van spyt?347
Een worrem neemt tót zyn ontbyt348
Het harte van een' gróót' tyran.348-49
350
Een' Spaansche vliegh vermóórdt een' man.350
Swight yeder nu voor uw geslaght,351
't Word eens verneert, en uytgelacht.
En maghmen dan zyn' haat verhit353
Wel laten niet, van lidt tot lidt,354
355
Als heerlyck goedt ten errefdeel?355
Oft hóuden een' gehuurde keel,
Die staagh, uw leed ophalend, gaap;357
En steur der wrevelheidt haar' slaap,358
Zó ras maar als zy óghe luickt?356-59
360
Ick prys den vórst die zeghe bruickt
Tót nóódweer; en met zulck een' maat,361
Dat hy by vijandt danck begaat:362
Die alle toegedreven leidt,363
En tróts, en wederwaardigheidt,364
365
Kan rustigh stellen aan een' zy,365
Ter liefde van zyn' burghery.
Met eenen prins zó wel geleert367
Heeft nu de hemel ons vereert:
[p. 47]
En 't hart van onze koningin
370
Bestort met vredelycker zin.370
Ach! moeder, zonder 't hart, genaamt371
Te wezen, zich te leelyck schaamt.372
Maar wie zich quyt in stiefmoers staat,373
En niemand onvernoeght en laat,374
375
Met eenen zet zy opwaarts streeft375
Tót lóf, die weenigh weergaas heeft.
'k Weet nauw, die heirkracht leiden’ weids,377
Oft z' hoeven meer bescheidenheidts.378
1Dus lang: tot zo lang; onwaardelyck versmaadt: schandelijk met smaad overladen; op het schótst: op het allerergst (schots: verkeerd, vreemd).
2bejeghent met de neck: met de nek aangekeken; getrótst: getrotseerd, tegengewerkt.
3't leedt verkrópt: te verbinden met heb ick; ydel pratten: nutteloos wrokken (pratten: pruilen, mokken).
5bromt: pronkt, dus: klinkt dat niet weids genoeg. Pluto: god van de onderwereld.
6vervooghster: gebiedster, heerseres; den hel: vgl. vs. 44 des hels, veranderd in de uitg. van 1636 in der hel, vgl. vs. 113 der hel. In het Mnl. was het woord vrouw., maar in het Hollands van de zeventiende eeuw leefde het verschil tussen mnl. en vr. genus niet meer, de Twe-spraack had gepleit voor des bij vanouds vr. woorden.
7de minst des vôlx: de geringste uit het volk.
8elx eerbiedigheidt: ieder die eerbied verschuldigd is; met aandacht passen op: met onderscheiding behandelen.
9dies: ten gevolgde waarvan; spyt: de wrok.
10hatelyck: gehate (door mij); snaar: schoondochter.
11onderwond: ondernam; tót baat: tot verbetering (nl. van mijn toestand); bedeghen van bediën: geslaagd.
12het pronomen dat wijst vooruit naar de inhoud van de volgende zin; my zelf myn' konsten vielen teghen: mijn kunstgrepen richtten zich tegen mij zelf.
13stonden nae: hadden het gemunt op; zó: indien, komt zelden met plqpf (vs. 16 gemart had) voor; kamerling: kamerheer.
14opghemaackt: opgestookt, opgezet; had toeghestelt den spring: de klem had gereedgemaakt.
15't was gemeent: de bedoeling was.
16gemart had: getalmd, getreuzeld had; gevangens: gevangenen; mellen door assimilatie uit melden: verklappen, doorslaan.
18staan nae 't ryck: streven naar de macht; by: door; verdicht: verzonnen.
19zyn, vs. 20 hem wijzen terug naar kamerling; misschien nu: is het mogelijk dat nu (vgl. deze zeventiende-eeuwse constructie met: misschien wie, misschien wanneer).
21euv'ler: slechter; als 't dient: als redelijkerwijs te verwachten was.
22gluurt over dwers: kijkt mij scheef (met wantrouwen) aan.
23ick leg (=lig) te laagh: ik ben te zwak, ik beteken te weinig (Ned. Wdb. VIII, 843); laas: helaas.
24-25my vlijen tót duicken: mij schikken in onderwerping.
25hangends hóófts: oude absolute constr.: met hangend hoofd.
26opghejuckt: onder het juk gebracht; een kortswyl schóón: een mooi tijdverdrijf (ironisch).
27opgeblazenheidt: zelfgenoegzame trots, verwatenheid; ten eind ick: ... te verbinden met: neem' aan...
28in danck: dankbaar; met neighen: in onderworpenheid.
29begordt by: zwanger, bezwangerd door.
30wenschelycke: gewenste.
31struicken: stammen.
32zich zetten leer': zich zou leren voegen.
34fraaije: ironisch vgl. vs. 1061 fraaigediende; schick: zou zenden.
35hoeck: oord; schier: bijkans, spoedig.
36zonder inkoomst van den afkoomst hóf te hóuwen: zonder inkomsten te leven van mijn vorstelijke rang.
37doen: toen.
38maar dat en was het niet: d.w.z. de vree had ik niet op het oog.
39Ten daagh' aanstaande: morgen.
40't onbëedight hart: het hart dat niet onder ede staat; zyn opset niet verkeeren: niet van plan veranderen.
41dewyle dat: daar; dan: in dit geval.
42en maar qua toeverlaat: slechts onbetrouwbare hulp.
43causale tussenzin; suffe: slappe; viel: liep op niets uit; slechs hangend' aan 't gelucken: daar hij afhankelijk was van toevallig slagen.
44des hels: vgl. vs. 6.
47in eenigheidt my pyne: in eenzaamheid mij bevlijtig.
48koets: legerstede; woestyne: eenzaam, afgelegen oord.
49zoecken: bezoeken; ontyd: tijd waarin het donker is en gevaar kan dreigen.
50verkracht: overweldigd.
51mankóp: jongere vorm van maankop, slaapmiddel; prevelen: uitspreken van toverspreuken.
52eunjer: tovenares, wellicht uit Unger: Hongaar: zigeuner.
53onzaligh dal: dal des verderfs; van aller tydt, dativus na van.
54ongoôn: goden van de onderwereld, met pejoratief on, vgl. ontyd vs. 49.
55verzamelen: vergaderen; kóllen: toverkollen.
56voeren slordigh veer: zich zedeloos gedragen, elders bij Hooft een veer van leven en de samenstelling veervoeren; onderaardtsche póllen: minnaars uit de hel.
58om een' hoeck slaat: een hoek omslaat (om een verborgen plek te zoeken).
59omgordt met slangekranssen: met slingers van slangen als een gordel om het middel.
61daghvaart: oorspr. dagreis, de voor een gerechtelijke of plechtige handeling bepaalde dag of termijn, hier: samenkomst; om in 't gemeen te raen: om gemeenschappelijk te beraadslagen.
62zyn' steê: zijn vaste plaats; Icker uit nicker: boze geest, hier opperste duivel.
63zit reghter van 't beleedt: spreekt het beslissend oordeel in het overleg, in de aanhangige zaken.
64neemt alle zaken op: neemt de zaken in behandeling.
65verdaaght: gedaagd, opgeroepen.
66konstghenóten: nl. in de toverkunst.
67van eenen geest beschreden: bereden door een duivel, die de toverkollen naar deze plaats voert.
69is 't nódigh: (voor haar) is het noodzakelijk.
71zulck': nl. nog levende tovenaressen.
72het lichaam beleeft niet dat (door de dood) een eind aan de leerjaren komt d.w.z. de leerjaren eindigen niet met dit leven.
73besteênd': bestedende.
74gronden: doorgronden; uyt der tydt: uit deze wereld.
75daar... is verbonden met het antecedent tydt: waar het trage lichaam de geest te weinig gelegenheid biedt in boosheid toe te nemen.
76op 't euvelst afgerecht: op het ergste kwaad afgericht; het subj. bij afgerecht zyn is zulcke, die vs. 73.
77's afgrondts heir: helse leger, de demonen.
78hier te verschynens nóódt: de verplichting om hier te verschijnen; gemeene: algemeen geldige.
80uyt den hóóp: uit de grote hoop.
81om nóóddruft: om de kost te verdienen.
83die: is een dativus; eeuw: tijd; gloor: glans; lessen: blussen, verdoven.
84staat: stand.
86beswalckte: glansloos door damp; bleecken: vale.
87levend': tijdens uw leven.
88prinsses van Cólchós: Medea, dochter van Aëtes, koning van Colchos, de vermaardste tovenares in de Oudheid.
89wetenschap: Medea bedreef de toverkunst als zodanig; in moede gram: in vertoornde stemming (vgl. in grammen moede).
90trótsen: trotseren; versmaên: veronachtzamen.
91heftighe: krachtig werkende.
92dóchter ryck der zonn': veelvermogende dochter van Helios, Circe, bekend uit de Odyssee.
93verschepte: herschiep; stal: gestalte.
95opgeprest door 't vloecken: met geweld omhoog gedreven door de bezweringen; beneênen<benedenen. Vgl. van bovenen: analogie naar: achteren, onderen.
96swaarmoedigh: somber.
97bedroefden kólck: duistere diepte.
98tsaachachtighe: vreesachtige.
99poplen: sidderen; braafstgeweze: eertijds de dapperste.
100staan en tsidderen: staan te sidderen.
101port: drijft, noopt.
104driften: troepen.
105peen: straf, Lat. poena; een óórd bezonder: een afzonderlijke strafplaats.
106afvaarden: wegzenden; nae zyn' verdoemenis: naar de voor hem bestemde strafplaats.
108dichten: toverspreuken.
109stel my onderdaan: onderwerp mij.
111het ongenadigh dwingen: de onmeedogende dwang.
112de peenen overwreedt: de zeer wrede straffen.
113past: draagt er zorg voor.
114belast: bevolen, gelast.
115verleijende...: deze participiale groep is hier finaal.
116buitenweeghsche beemden: afgelegen velden.
118galmen: weerklinken; over nacht: gedurende de nacht.
119droef van groen: donker, somber door het gebladerte.
122dróggen: kruiden (Fr. drogue).
125met wóórden en met schrift: met gesproken en geschreven toverformules.
127ick ben 't: dan ben ik het; is 't dat; cond.: indien; u mach gebreken: gij behoefte mocht hebben, voor u nodig mocht zijn, u wenselijk mocht voorkomen.
128borstligh swóórt: varkenshuid.
129andre: nl. raadgevingen.
130't geluck: de fortuin, het lot; dartel met my: gesteld, verzot op mij.
131beuren laat: ten deel laat vallen; om kortswyl: uit scherts, zo maar.
132al den hóóp van myn' gemeente: mijn gehele volk.
133snaar: schoondochter.
134ick kreun 's my weinigh hoe: ik bekommer mij er weinig om hoe, de genit. afhankelijk van kreunen.
135kiesch: kieskeurig.
136dan: maar; wenschlyck: overeenkomstig mijn wens, welkom.
137dat op myn' eere gaat: dat het op mijn eer gemunt heeft.
1De editie 1626 heeft hier staa, het hs. staet.
138draaibóómt: verspert, sluit af; moghenheidt: macht.
139hist: hitst (in het 17de-eeuws krijgt de geb. wijs enkelv. dikwijls een t); hindren: tegenwerken.
140verdwaast: niet wijs; leedt: kwaad, verkeerds.
141het yzer en geweldt: geweld van wapenen; 'er uyt: eufemistisch voor: uit het leven.
142vgl. Seneca, Medea vs. 154; professa perdunt odia vindictae locum. In Hoofts gedeeltelijke vertaling