[p. 69]
[Emblemata Amatoria. Afbeeldinghen van Minne. Emblemes d'Amovr.]
[p. 71]
Voorreden tot de Ievcht
- Op laestverleen Maydagh, Maydagh, die is vercooren 1
- Wt al de daghen soet des Lentes nieughebooren,
- Van 't Minnedraghers gildt, om met danckbaren sin, 3
- Iaer-offer uyt te reen, swanck Venus de Godin 4
- 5
- Haer lieve lachend' oogh eens over heen de scharen
- Die yvrich tot haer dienst, en overgheven, waren 6
- Ter aerden neergheknielt, om offerand te doen
- Met Wieroock suyver-breyn, en versche Roosenhoen; 8
- En in 't aenschouwen van soo veel, die op haer wachten, 9
- 10
- Gheneucht rees in haer borst; en lust in haer ghedachten, 10
- Om styghen t'halver lucht, van waer zy te ghelijck 11
- Sach op en nederwaerts haer wijtverbreyde rijck.
- Zy oversloech 't gheslacht der sterffelijcke dieren 13
- En liet haer snel ghesicht door's Hemels oorden swieren, 14
- 15
- Die zy beseten vant met onghemeten Goon. 15
- Saturnus met zijn star in 't hoochst; die haer gheboon, 16
- Stockoudt, noch volghen moest en Phillyra gaen vryen. 17
- Daer aen Juppijn berucht met soo veel snoeperyen, 18
- Als meenichvouwde vondt wel van hem wordt vertelt, 19
|
1 laestverleen: jongste; Maydagh: eerste dag van mei.
3 Van: Door; Minnedraghers: zij die de minne in zich dragen; gildt: gilde; sin: gemoed.
4 Iaer-offer: jaarlijks offer; uyt te reen: gereed te maken; swanck: liet gaan.
6 overgheven: met overgave genegen.
8 suyver-breyn: breinzuiverende (kwaliteit aan de wierook toegeschreven); Roosenhoen: rozenhoeden, rozenkransen.
9 op haer wachten: haar dienden, vereerden.
10 Gheneucht rees: rees vreugde; lust: zin, verlangen.
11 Om: om te; t'halver lucht: halverwege de lucht; in de kosmos bevindt de kring van Venus zich onder die van Saturnus, Jupiter, Mars en de Zon, en boven die van Mercurius en de Maan, dus ongeveer halfweg.
13 oversloech: overzag; dieren: wezens.
15 beseten: bewoond; met: door; onghemeten: talloze.
16 in 't hoochst: in de hoogste kring.
17 Phillyra: bij de nimf Philyra verwekte Saturnus, in de gestalte van een hengst, de centaur Chiron (Metam., VI, 126, waar de nimf evenwel niet wordt genoemd).
18 Daer aen: Vervolgens; met: om; soo: even; snoeperyen: minnarijen.
19 meenichvouwde vondt: menigvoudige list.
|
[p. 72]
-
- 20
- Nu swan, nu starcke stier, nu weer becoorlijck geldt. 20
- Daer nae den strengen Mars, dien zy zijn croese sinnen, 21
- In't branden van den strijdt, en dulle lust van 't winnen, 22
- In't jaghen van 't ghescheurt en overrompelt heyr, 23
- Alsoo te' ontlaten weet, dat toom en gladde speyr 24
- 25
- Door't walen van zijn moed, hem uyt zijn handen druypen, 25
- Als zy hem gheeft een wenck om tot haer in te sluypen. 26
- En daer nae Phoebus schoon, die dickwijl heeft gesmaeckt 27
- Haer lieffelijcke cracht; die, in zijn hart gheraeckt
- Heeft uyt den Hemel hooch ter aerden moeten dalen,
- 30
- En't hulsel Conincklijck van zyne gouden stralen 30
- Verworpen, om een staf van een Olyven tack
- Te grypen in zijn handt, en cleen een harders pack. 32
- Den cluchtighen Mercur zijn soeten val in't praten, 33
- Noch schallickheyt doortrapt en hadden moghen baten, 34
- 35
- Doe zy met Herses min ontstelde zynen gheest; 35
- Hy had al mede van dat evel sieck gheweest. 36
- De slaperighe Maen haer waterighe sinnen 37
- Ontgingen daerom niet den heeten brandt van minnen;
- Wanneer zy's middernachts te dalen neder plach,
- 40
- En custe'Endimion daer hy in slape lach. 40
- In't cort, zy vandt de Goon van minste tot den meesten,
- En 't middelbaer gheslacht der langlevende gheesten, 42
- Haer en haers Soons ghevaen; aen yder zy vernam 43
- Littekens van zijn pijl, brandttekens van haer vlam;
|
20 swan, stier, geldt: in de gestalte van een zwaan bedroog Jupiter Leda, in die van een stier Europa en in de gedaante van een gouden regen (geld) Danaë.
21 croese sinnen: wilde aard.
22 dulle: dolle; van 't: om te.
24 ontlaten: verzachten; speyr: speer.
25 walen: verflauwen; druypen: vallen.
26 om tot haer in te sluypen: m.n. om met Venus de liefde te bedrijven.
27 Phoebus: Apollo, de zonnegod.
30 't hulsel Coninclijck: het koninklijk gewaad.
32 cleen ... pack: zich te kleden in een herderspak. Bedoeld is Apollo's vrijage met Isse (Metam., VI, 124).
33 cluchtighen: pientere; Mercur: Mercurius; soeten ... praten: aangename praatkunst.
34 schallickheyt: schalksheid; en hadden: had niet.
35 Doe: Toen; zy: (Venus); met Herses min: met liefde tot Herses. Zie Metam. II, 722-751.
36 had: was; al mede: ook al; evel: kwaal.
37 Maen: de maangodin Selene; waterighe sinnen: waterige aard (in tegenstelling tot heeten brandt). De vruchtbare maan schonk volgens de toenmalige opvattingen ‘vochtigheyt ... aen de boomen, planten en wortelen, die boven de aerde uitbotten, en aen die onder de aerde zijn’: Ripa (1644), 270-71.
40 Endimion: verliefd op de eeuwig slapende jongeling Endymion kwam de maangodin die iedere nacht kussen; daer: terwijl.
42 m.n. het geslacht van de halfgoden die zich in rang tussen goden en mensen bevinden (middelbaer).
43 ghevaen: gevangenen; vernam: zag, onderkende.
|
[p. 73]
-
- 45
- D'onentlijckheyt haers rijcx sach zy haer openbaren. 45
- Doe spranck haer't hart van vreucht en reesen al haer aren. 46
- Doe gaf de roem haer borst menighen soeten prick; 47
- Des zy de vlugghe Min toe sprack: mijn Soon, dien ick 48
- Alleen voor al mijn cracht en groot vermoghen houwe,
- 50
- Als ick den omvang woest van's werelds ront aenschouwe, 50
- Wat Godheyt ken het Hof des Hemels ons ghelijck 51
- In breedtheyt onbepaelt van eeuwich streckend rijck? 52
- Of in waerdye van de gheen die voor ons knielen? 53
- Of in het schencken mildt van wellust aen de sielen?
- 55
- Want weldoen meest de Goon van schepsels onderscheyt. 55
- Het Smeeckertjen de Min heeft hier op dus gheseyt, 56
- Wel machmen, Moeder Lief, ghetuyghen sonder looghen, 57
- Dat gheene Goon by ons houden of halen moghen, 58
- Maer is den spijt des niet te grooter, datter zy 59
- 60
- Op aerden 't laechste rondt, soo snooden kettery 60
- Dat zy ons niet alleen en weyghert Eer, maer lastert
- V voor oncuys, my voor een aterlingschen bastert. 62
- Van ons comt, segghen zy, den menschen gansch geen goedt;
- Ghy hebt my afgherecht van joncx en opghevoedt 64
- 65
- Op alle guytery; ons moghen zy het dancken 65
- Dat reuckeloosheyt slof en ontrouw by haer bancken. 66
- Onnutte sorghen swaer worden van ons ghebroedt; 67
- En sorgheloosheyt weer, daer sorghe wesen moet. 68
- Versuym, en quisting sot, verwartheyt en beslommering, 69
- 70
- Ghebreck, armoed, ellend, en knaghende becommering.
- En twist, en quaet vermoen, jae scheuring, oproer, crijch, 71
- En duysendt plaghen meer, die ick om kortheyt swijch,
|
45 rijcx: heerschappij; haer: zich.
46 spranck: sprong; reesen: zwollen; aren: aderen.
48 Des: Daarom; dien ... houwe: Aeneis, I, 664.
50 woest: wijd; 's werelds ront: van de kosmos, het heelal.
51 Wat: Welke; ken: kent; ons: aan ons.
52 In grenzeloze uitgebreidheid van eeuwigdurende heerschappij.
56 Smeeckertjen: vleiertje; dus: als volgt.
57 machmen: kan men; looghen: leugen.
58 houden: het houden, standhouden; moghen: kunnen.
59 spijt: belediging; zy: is.
60 't laechste rondt: de laagste planeet vanuit de hemel gezien; snooden: gemene, verderfelijke.
62 aterlingschen bastert: bastaard van onechte geboorte (pleonasme). Vooral gebruikt voor Cupido als smadelijk epitheton.
64 afgherecht: afgericht.
65 Op: tot; guytery: schelmerij; moghen: mogen.
66 reuckeloosheyt slof: lakse onbezonnenheid; bancken; vertoeven.
67 van: door; ghebroedt: beraamd, voortgebracht.
69 quisting: verkwisting; verwartheyt: wanorde.
71 quaet vermoen: achterdocht.
|
[p. 74]
-
- Waermede dat wy't al verwoesten en verwilderen. 73
- Dus leelijck wetense' ons by yder af te schilderen, 74
- 75
- Om rooyen uyt onse'Eer en aensien, t'aller uyr: 75
- En mochten zy begaen, zy geltten de natuyr: 76
- Soo dat, indien wy haer niet schrickelijck en straffen, 77
- 'Tsal worden een ghewoont op onsen naem te blaffen,
- Met goddeloose tong. En wie sal echter dan
- 80
- De schoone Venus met de Minne bidden an, 80
- Of legghen offerand ootmoedich op d'Altaren?
- Hier op sey Venus, soet van harten. Laet dat varen;
- Gheweldt tegen gheweldt, mijn Soone, dat's bescheyt: 83
- Maer reden moeten zijn met reden wederleyt. 84
- 85
- Indien ghy ginckt de saeck, met strafheyt streng beginnen, 85
- Ghy soudt alleen't ghelaet en niet het harte winnen. 86
- De vreese veynsers maeckt: d'eerbiedicheyt in 't hart,
- Door de weldadicheyt alleen, vercreghen wert. 88
- Gheveynsde'eerbiedicheyt can gheenen God vernoeghen, 89
- 90
- En licht wint ghy met reen, die sich tot reen wil voeghen. 90
- Des die gheen reden acht, ist niet te pyne waert 91
- Dat ghy tot veynsen dwingt, en met de straf vervaert: 92
- Noch heeft de strafheyt dit; dat als men wil behoeden 93
- Met haer, zijn reden goedt, soo gheeft het een vermoeden, 94
- 95
- Dat elders soecktmen hulp, en swack de reden zy. 95
- Dus is het nut noch recht te straffen kettery. 96
- Maer soeckt met onderwijs van reden haer te winnen. 97
- Vrouw Moeder, sey de Min, hoe soud'ick dat beginnen?
- Ick ben mijn kintsheyt nauw ten eynden, die ghy weet 99
- 100
- Ick meer in leeren doen, als praten heb besteedt.
- Mijn handt meer als mijn tong bekent is allen oorden, 101
|
73 verwilderen: wild maken.
75 rooyen uyt: uit te roeien, vernietigen.
76 En... begaen: En konden zij hun gang gaan; geltten: zouden castreren (om zich tegen Venus en haar zoon te beveiligen).
85 met strafheyt beginnen: met hardheid aanpakken.
86 't ghelaet: het uiterlijke.
88 weldadicheyt: mildheid; wert: wordt.
89 vernoeghen: tevreden stellen, genoegen doen.
90 licht: gemakkelijk; met reen: met woorden, argumenten; wil voeghen: vatbaar is.
91 die...acht: wie de redelijkheid niet in acht neemt; te pyne: de moeite.
92 vervaert: vrees inboezemt.
94 zijn reden goedt: zijn goed gelijk.
95 reden: gelijk, argumentatie.
96 nut: nuttig; recht: juist, billijk.
97 met onderwijs van reden: met voorlegging van bewijzen, met argumenteren; haer: hen.
99 nauw: nauwelijks; ghy: (zoals) gij.
101 allen oorden: overal.
|
[p. 75]
-
- De wercken zijn my veel ghereeder als de woorden. 102
- Maer oudt de ketters meest en wel ter tael altoos. 103
- Doe Venus: Ghy daerom en zijt niet tongheloos, 104
- 105
- Of schoon de daden cloeck, boven uw uytspraeck pralen. 105
- Derhalven volcht mijn raedt; en gaet henlie verhalen 106
- Als Onderrechter, datmen niet misbruycken dan 107
- De goede dinghen, en oock meest de beste can.
- Dat wy gheen oorsaeck zijn van de ghemelde quaden,
- 110
- Maer dat zy lieden, die, selve' op haer halsen laden,
- Door dien s'ons bruycken vaeck heel sonder onderscheydt 111
- Van rechte maet, en tijdt, en van gheleghentheydt. 112
- Is lieffelijckers yets op aerden vroech of spade 113
- Als Libers, uwes ooms, verheughende ghenade? 114
- 115
- Nochtans d'onmaticheyt die weetse te besteen 115
- Tot stichting van misval en duysendt swaricheen. 116
- Wilt soo de lusten van der Minnen brandt ghebruycken 117
- Dat z'uyt uw kintsch gebeent het merrech niet en suycken 118
- Noch dats' u drooghen uyt den Ouderdoom ghecromt.
- 120
- En port de Minne niet eer hy van selve comt. 120
- En legt uw Minne daer ghy vaylich moocht ghenieten: 121
- Of immers daer't ghenot is waerdich de verdrieten. 122
- Wie dese les betracht die weet ons beyden danck.
- Laet dese reden, Soon, op Aertrijck, gheven clanck, 124
- 125
- Met welbereede tong, en onderrecht de dwasen; 125
- Of blaestse' een Minnaer in, om voor u uyt te blasen. 126
- 'Twas wel van zynen sin. Des seyd hy: Ick weet raet 127
|
102 ghereeder: gemakkelijker in de hand.
103 oudt: hier tegenover de jeugd van Cupido (v. 99).
104 Doe Venus: Toen zei Venus.
107 Onderrechter: onderrichter, onderwijzer; datmen ... can: dat men slechts de goede dingen kan misbruiken en de beste dingen ook het meest.
111 Door... dien: doordat; bruycken: gebruiken.
112 rechte: juiste; gheleghentheydt: omstandigheid.
114 Libers: van Liber of Bacchus, de wijngod; verheughende ghenade: vreugdeverwekkende gunst, gave.
115 weetse: weet ze (die gunst).
116 stichting: veroorzaking; misval: ongeluk; swaricheen: moeilijkheden.
117 Wilt: Venus richt zich nu in de directe rede tot het mensengeslacht of zegt voor wat Cupido moet zeggen.
118 merrech: merg; suycken: zuigen; drooghen uyt, uitdrogen (causatief).
120 port: por aan, wek op.
122 immers: althans; waerdich: waard; verdrieten: mv. van verdriet.
125 welbereede: welbespraakte.
126 Of fluister ze een minnaar in, om (ze) in uw plaats verder te verkondigen.
|
[p. 76]
-
- En sonder meer quam my verschynen in den staet, 128
- Waer in hy wort ghesien van 't eeuwich hof vol weelden.
- 130
- En laste my: ick souw dit schryven voor de Beelden 130
- Die van gheleerder handt hier nae gheteeckent staen, 131
- Op dat de gheene die somtijds sal [v]inden aen
- Het Minnen quelling vast, hem daer af niet verleyden ‘laet, 133
- En gheef de Min gheen schult, maer 'sMinnaers onbescheyden’ raet 134 .
|
128 staet: toestand (naakt, met pijl en boog).
131 van gheleerder handt: door een ervaren hand.
133 vast: verbonden; af: van; verleyden: afleiden, afbrengen.
134 onbescheyden raet: domme raad, onverstandige raadgevingen.
|
|
|
