|
|
|
| |
| | | | | |
Geeraerdt van Velsen
Trevrspel
Eerste bedrijf+
Machtelt van Velsen
Wie soud ghelooven, dat de gloory overvloedich
1
Des heugelijcken Sons; wie, dat den schencker goedich
2
Van 't aenghename licht ter wereld, ('t welck ghewis
De soetste suster des ghewilden levens is)
4
5
Wie, dat de schoonste der gheschaepene verveelde
5
Een schepsel, daer oft siel oft siels ghelijck in speelde?
6
Ghekomen ist soo ver, (helaes!) met my, wien (in
7
Het bloeyen van mijn jeuchdt, en 't weder, dat mijn min
Soo minnelijck toeloech, al hadd het min ghedraghen)
9
10
De blixem schielijck heeft en onvoorsiens gheslaghen,
Versengt, verdort, en neerghesmeeten in het slick,
Tot een uytveechsel snoodt, op eenen ooghenblick!
12
Sinckt gouden Sonne, sinckt; en gaet u lang vergheeten
13
By 't gruwelijcke wildt, en dieren onghemeeten,
14
15
Die daer gheschoolt, soo wijd en t'zijd te weyde gaen,
15
Onder de golven vanden graeuwen Oceaen.
16
| | | |
En is uw fakel schuw van boosheyts leelijckheden,
17
Ghy sult in dat vertreck uw marren bet besteden,
Dan oft uw hemelsch ooch voortvarende', alle daech,
19
20
Der menschen goddeloos gheslachte' in 't aensicht saech.
18-20
Sinckt gouden Son, en wendt vrij elders heen uw brallen:
21
Noch veel te helder my de duysternissen vallen,
22
En tintelt'er een Star, die repp' haer hooft ghekruyft,
23
My dunckt s' een nevel neer tot op mijn harte schuyft:
25
Soo naer vind ick het licht en soo seer ist my
teghen.
Och oft den Hemel droef afstorte een dichten reghen
26
Van nachten, uyt de lucht; dan dunckt my droeve Vrouw,
Dat het benauwt ghemoedt lichtenis voelen souw:
28
Oft waer dit levend' lijck ghemetst, met dicke muyren
29
30
In onderaerdtsche tomb' om d'ongheluckighe' uyren
30
Te brenghen aen een eyndt, en d'overmaet van tijdt,
31
Die 't straffe noodtlodt my weyghert te schelden quijt.
32
Nu kan ick niet alleen aenschouwt te zijn niet dooghen;
33
Maer ben, 'k en weet niet hoe, schuw voor mijn eyghen
ooghen.
35
En elck ghesicht vernuwt, waer 't op my valt, ghering,
35
Mijn eerlijcke' huwelijcx schandlijcke' ontheyliging.
36
| | | |
Neen, neen, ick weet het wel: wie dat my komt t'aenschouwen,
Dien schiedt voort in 't ghedacht: dit 's eene van de
vrouwen
Die 's Roomschen Konincx soon. o smart! o droefheyt! ach!
39
40
Graef Floris, dat nu, op, de Koning Willem sach!
40
Hartsweer vol schaemte soud een vloedt van traenen dringhen
41
Uyt zijn ghenaedich ooch, en dese woorden wringhen
Uyt zijn oprechte tong: Hoe ondiep schiet in 't bloedt
43
De Deuchd haer wortel! Soon, gheen soone nae 't ghemoedt;
44
45
Maer die my na den vleesch alleen bestaet, niet naeder,
45
En in het beste deel verloochent uwen Vaeder;
Ick hield een andren wech, doen 't vlieghende gherucht
47
Mijn loffelijcken naem uytbromde door de lucht,
48
Soo dat daer mee bekoort de grootste vander aerden
50
My riepen om den Staf van 't Roomsche Rijck
t'anvaerden.
Gheeft seecker 't jeuchlijck bloedt, en 't hoochste luck wat
toe;
51
Men besicht inde ploech gheen Spaensch ghenet; maer hoe?
52
Vercrachten? een ghehuwde? een welghebooren vrouwe?
53
Een dochter van zijn vriendt? een lief van zijn ghetrouwe?
54
55
Uyt minnes dulheyt niet, maer om de raeuwe smaeck
55
Van een gulhartich woordt? en dat een boel te wraeck?
56
| | | |
Hoe souwt, ghy Graef, hier op uw vaeder antwoordt bieden?
Hoe anders als met van zijn aenghesicht te vlieden?
Ghelijck ghy seecker souwdt, ten zij ghy onberaen,
59
60
En eer en schaemt ghelijck ten aerden hebt ghedaen,
60
Op de' ongheluckighe' uyr, die bitter te vernuwen
61
Den grondt leyde' om al mijn ellenden op te stuwen.
62
Wat is het sterffelijck gheslachte swack en broos?
O Godt, hoe licht vergrijpt een uyr, door 't radeloos
64
65
Bestaen van moedwil slincx, 't gheen eeuwicheyts
verlenghen
65
Met alle 's wijsheyts Raedt niet weer te recht kan brenghen!
En die een schakel trock, uyt myner daghen reecx
67
Omse' uyt te spoelen in 't nat des verghetelbeecx;
68
Dat haeres heuchde vriend nocht vyand, nocht my selven;
69
70
Wat soud hy arghernis en ramps den wech op delven?
70
Nu is 'er niemandt van mijn Maeghen, noch mijn Man
Die 's lasters heughenis, helaes! af leeren kan:
72
Maer gramschap siedend' brouwt den schendere, met wrocken,
73
'T bederf, al soud' mer sich en al de zyne' in brocken.
74
| | | |
75
Dier sal, Hollandsche Vorst, u uwen hoomoed staen;
75
En voorbood is my 't hart van schrickelijcke quaên:
75, 76
76
Maer men beveeltse my diep in mijn borst bedooven
77
Te sluyten: Ja de rouw, die alsoo qualijck hooven
78
En passen haren gang kan na gheveynstheyts ry,
79
80
Te dwinghen binnewaerts; om na te bootsen 'tbly
Ghelaet, met dit aenschijn 'twelck door verdriet en vreesen,
81
In treurens kreucken nu al moest bestorven wesen.
82
Maer waer ick steelsghewijs van 't selschap wend mijn tredt.
Dan ist, dat eensaemheyt de sluysen open set
85
Voor mynen vollen moedt; dan komt met grooter krachten
85
De droefheyt barsten uyt aen troosteloose klachten
86
Aen suchten al te diep, aen tranen siedend heet
87
Dan sijgh ick t'eenemael, en smelt ick in mijn leedt.
88
Men laet niet toe dat ick aflegghe de cieraden
90
Des weelds, om aen te doen soo treurighe ghewaeden
Als mijn rampsalicheyt wel passen; en men lijdt
Niet, dat ick, mids in druck en kommers noodt, versmijt
92
Sorghen, en sinlijckheên, daer voorspoedt bly van wanghen
93
En groene frissicheyt des jeuchds mee zijn behanghen:
95
Maer o myn Bruydegoom, myn uytverkooren schat,
Myn uytverkooren Heer, hoe seere ducht ick, dat
| | | |
Ghy 't weeuwelijcke kleedt verbiedt in uwen daeghen,
96-97
97
Op dat ick t' korteling hebb' om uw doodt te draeghen!
98
Dat ick verwachtende' hier, op 't Huys te Muyden bleef
100
'T welck in bewaering heeft, van Aemstel mynen Neef,
Was u bevel: maer in wat schijn ick sal aenschouwen
101
Uw wederkoomst, dat heeft verhoolen my ghehouwen
Den Hemel, die den mensch soo weynich uytsichts laet
103
In saecken daer de tijdt noch eerst mee swangher gaet.
105
Ghy weet het rijcke Godt, wiens ooghen 't al
ontsluyten
Wat dicht is voor de Son; die, daer zijn straelen stuyten,
Passeeren sonder moeyt; ooghen die t'gheenen keer
107
En wemelen van vaeck; ooghen die nimmermeer
108
Beswalcken vande nacht; ooghen die t'gheenen vlaeghen,
109
110
En scheemeren van 't licht der schitterighe daeghen.
Och slaetse, slaetse doch met een beweeghen teer,
111
O Vader goedt, nu eens ten langhen laetsten neer,
Op dese' ellendighe gheschende' onteerde vrouwe,
Die t'eenemael, helaes! ghedompelt leydt in rouwe,
115
Dien ramp volcht als haer schim, dien aenhangt eenen
klis
115
Van swaericheên, daer gheen doorredden aen en is.
En naedemael't niet is uw goddelijcke wille
117
Dat ick van desen val erryse', oft opwaerts tille
118
Het overlaeden hoofdt, en beure' het door mijn quael;
119
120
Soo gundt my dat de doodt het voorts heel onderhael,
120
| | | |
En met haer killende' handt dees weenende' ooghen luycke;
121
En graeve' in d'aerd' een wech waer lancx dat ick ontduycke
Des levens leyde licht van alte stercken dach,
123
En al den druck, daer ick niet teghens op en mach.
124
125
Doch, is de doodt, dien de gheluckighe vervloecken,
Te waerden gast, om my verfoeyde te besoecken?
126
Soo zijt ghy welkoom my in mynen banghen noot,
O sorchsachtende slaep naemaeghe vande doodt;
Die stillen kundt alleen het knaeghen van mijn smarten;
130
Die u ontfarmen laet der afghepijnder harten;
130
En noodicht 't lichaem mat en 't treurighe ghemoedt
Nu tot vergheetelheyts volschoncken beecker soet.
Och oft de tooghen soo mijn harsenen bevinghen,
133
Dat 's lichaems rust den gheest beschutte, voor 't
bespringhen
135
Der beelden ijsselijck, voetstappen diep gheplant
135
Van 's daechs verloopen anxt in 't weeckelijck verstandt.
136
Hier, opghedondert uyt het voorburch vander Helle,
137
Ben ick scheursiecke Twist: dien ghy met moeden felle,
138
| | | |
Hollandsche Vorsten, hebt beswooren, om den kop,
139
140
Teghen den Hemel vol van spijt, te steecken op.
140
En wordt hy noch niet paersch? beswalcken noch de starren
141
Niet van mijns adems gift? sal noch de Maene marren
142
Met saluw worden, van het gruwel dat zy siet?
143
En sweet van grooten anxt de banghe nacht noch niet?
145
Zy doen 't ghewisselijck. 't vergifticht aerdtrijck
mede
Ghevoelt dat ick'er ben: en waer ick het betrede,
Daer gheven haeren gheest de bloemen frisch, en 't kruydt;
En wat mijn voetstap deckt, daer smoort de wortel uyt.
148
De toorens schudden van het hooghe Huys te Muyden,
150
Niet anders oft de windt van teghen over 't Zuyden
150
In 's aertrijcks hollicheydt benauwt met onghemack
151
Om aemtocht woelde', en al zijn vinnen van hem stack.
152
Soo schrickt haer 't oopen doen van dese grijns: soo anghen
153
Met giftich blaesen haer dese ghekrulde slanghen.
154
155
Aerselen sie ick hier de Zuyder Zee vervaert;
155
En uyt verbaestheyt vliên zijn golven achterwaert,
156
Beghevende de strandt, al waer ick ben verresen.
157
Oft soud mijn achtbaerheyt dacht ick verwelleckt wesen?
158
| | | |
En ghy verkeert Bedroch, en moedwillich Gheweldt
159
160
Een eersleep die my staech met siel en sin verseldt,
160
En nu kort volghen moest, soo ghy my oyt verselden.
161
| |
Gheweldt. Twist
Wacht u voor verlaeter my te schelden.
162
Verwijt my slappen moet nocht traecheyts ongherucht.
163
Uyt boosheyts lendenen is noyt ghesproten vrucht
164
165
Die soo veel harde moeyt', en arbeyds heeft verswolghen,
165
Nocht ander soon soo fors, soo dapper, soo verbolghen.
In 't Oorloch treede' ick staech aen Mars zijn rechter zy
167
En nerghens houdt hy 't lijf verseeckert sonder my.
168
'Kheb niet vergheefs ghedoocht dat my de God der voncken
169
170
In 't ruwe stael van hooft tot voeten heeft
bekloncken;
En naghelvast aen 't lijf dit knarssende gheseet
171
Met kraft ghedwonghen, dat van riem noch gesp en weet:
Maer om dat ick my t'ontwapenen t'gheenen tyen
Gheswooren heb by d'Heylicheên der Raseryen.
174
175
Dus gae, dus stae, dus waeck, dus slaep ick, nimmer
uyt
Het yser bars, en bruyck het Harnas als mijn huyt.
176
| | | |
Dit swaerdt is m'inde vuyst ghesmeedt; naektarmde reusen
Op aenbeeldt, souden 't met gheen logghe mookers kneusen.
Mijn suster volcht met vlijt; en kan niet wesen veer.
179
180
Bedroch komt voor den dach.
| |
Twist. Bedroch. Gheweldt
Gheen ding en haet ick meer.
180
In dicke duysternis en wordt gheen Eer verkreghen.
| | | |
In't duyster tiertse best.
S'is aldergrootst by daech.
185
Met weynich proncx en is het licht soo niet te mompen.
185
Uw voorschoot is soo schoon.
186
Dat net is voor de plompen.
Blancketselkorst beveynst u aensicht om end' om.
187
Blancketsel liecht te blaeuw, want dat ick my vermom.
188
Mijn Sluyer, en het kap noch wat verschickt zijn moesten.
189
190
Onsalighe Goddin, wat neemdy te verwoesten
190
Voor bloeyend rijck, 't welck sloopt vermast van weeld' en
schat?
191
Oft uyt te royen voor vermoghen groote stadt?
192
| | | |
Oft voor Doorluchtich Huys en stamme te vernielen?
Werwaerts hebdy 't gemunt?
195
Myn sinnen zyn, o al t'onderbrenghende Twist,
Ghescharpt tot uwen dienst op duysentderley list,
En valsheyt wayfelooch; al wat 'er in 't vermoghen
197
Van blinde laeghen is, en van verbloemde loghen,
198
Van arghe schallickheyt, van dubbeltongsheyt stouwt,
199
200
Van haetlyck vainsen, van deurtraptheyt
meenichvouwt,
Van nydighe' achterklap; al wat, met slimme treecken,
201
Verradery vervloeckt is machtich te besteecken;
202
Wat met meyneedicheyt die Godt vergheeten pry
203
Is door te dryven; laet dat komen aen op my.
204
205
En zyt gherust, heb ick de Griecken konnen leeren,
205
De Goôn te roepen om een dackschaer, met haer sweeren;
206
Te leyden om den tuyn, de kindren door het spel,
De mannen door den eedt; en met het vossevel
Behendich aenghenaeyt, te stoppen en vervanghen
210
Al waer de leeuwenhuyt niet toe en mochte langhen:
208b-210
| | | |
Heb ick het Roomsche volck, nasaeten van dat vry,
211
Oprecht en preusch gheslacht ('t welck tot verradery
212
Te vroom, nauw anders streed als onder vliênde vlagghen)
213
Doen keeren tot vergif, en tot bedeckte dagghen:
214
215
Heb ick den Helschen Jood bewaerder van de bus,
215
Zyn Meester en zyn Godt doen levren door een kus:
Ick sal wel strecken nu een dochter van de boosheyt.
217
Aen werck ick helpen sal u vernuftighe loosheyt:
En u schendsiecken arm aen oeff'ning te ghelyck.
220
'T zy ghy ghegrepen aen wilt hebben 't Fransche
ryck;
Tusschen Garrone' en Loyr de borgherschap ontuyen;
221
De Seyne krom van loop, teghen de Rosne' opruyen;
223
Oft witte' en roode Roos verhitten in 't gheschil,
En stoppen toe, den Tems, met lycken zynen kil;
224
225
Oft Duytslandt schudden, dat de Vorsten haer versetten
225
Teghen de Steden op haer vryheit trots; oft wetten
| | | |
Den Portugeeschen haet teghen den Castiljaen;
227
Oft in het averouwdt Italien klaeuwen slaen,
228
En ryten het van een, door't doodelijck krackeelen
230
Van Guelf, en Gibelin de schaedelijcke deelen:
230
Oft dat u lust den Turck teghen den Tartar rap;
231
Teghen den Mameluck der Persen ridderschap;
232
Den geelen Indiaen teghen het rijck van Chine;
233
Den schenstraet Arabees teghen den Abissine;
234
235
Teghen den Christen kloeck des Moors verbolghen
krop;
Strandt teghen Strandt, Zee teghen Zee te maecken op;
236
De Koninghen vol prachts, Hertoghen grof van haven,
237
Te doen in haer bederf, met arren moede draven;
238
't Aertrijck in vier en vlam te stellen; en in roer
239
240
Weerspannich overeyndt 's ontsetten werelts vloer:
240
Mijn handt en wederstaen noch waepenen, noch wallen;
241
S'is reedt, gheeft als ghy wilt teecken om aen te vallen.
242
Ick van grooten yver swoech.
| | | |
Ghy zijt voor dees tijd ver genoech.
245
Legt krachten ghy te kost, ghy konst en listicheden,
245
Aen 't plaeghen van dit Volck, op Aedel, Graef, en Steden
246
Uw raeserye veldt, gaet haer, met loose grondt
247
En gladde stricken aen; en brengt met helsche vondt
248
De voorsichtichste by, bedreyt haer de ghedachten;
249
250
Dat zij niet weeten waer vertrouwen, waer haer
wachten,
Door al te scheeven gang verbijstert in het spoor.
Houwt mijn voetstappen warm, ick treed' u moedich voor.
Thans sullen haer oock bykoomen de Krijch moordaedich,
253
De leedtkauwende wraeck, de wreetheyt onghenadich,
254
255
De rouwe roodooch, en den honger slytevlees
255
Met haeren quaeden raedt, de verweloose vrees
256
Met archvermoên haer naeste bloedt, den armoe smaelijck,
257
De kortademde moeyt, de doodt van opsicht laelijck.
258
Elck schricklijker om sien als ander, met een swerm
259
260
Van sorghen knaeghende' en te machtich alle scherm.
260
| | | |
Scheuren en schenden sullen zij, rooven en rucken
Vellen, en villen elck om strijdt, scheeren en plucken
262
'Tbetoverde gheslacht.
263
Voochdesse treedt voorheen.
Wy volghen onvermoeyt met evenwyde schreên.
Rey van Aemstellandsche Jofferen
265
Wie sal in Prinssen dienst voortaen
265
Sich quyten vroom, oprecht, en heylich?
266
De beste 't booste loon ontfaên,
267
En nerghens is de trouwe veylich.
Den Heere van Velsen in vreemden landt
269
270
Lach onder onbekende daecken,
270
Als nyver, en nechtich, en trouw ghesant;
271
En dreef des Graefs van Hollandt saecken.
272
Om 't voordeel zijns Landtsheeren, liet
Hy 't soete slaepen alle nachten;
275
Zijn nieuwe bruydt en had hy'er niet,
275
Die hem zijn sorghen kon versachten.
| | | |
Hoe luttel vermoed hy, dat ouwden haet
Hem had soo verre doen versenden,
En middeler tijdt, met oevelen raedt,
279
280
De Graef zijn eere socht te schenden?
280
O saet des Roomschen Konincx waerdt,
281
Wat oorsaeck had uw onbesweecken
En moedich hart van eelder aerdt,
283
Met soo verwoeden brandt ontsteecken?
284
285
Dat was een antwoort alte straf
285
En qualijck op zijn hoofs behouwen,
286
Dat d'altevrijpostighe ridder gaf,
287
Doen ghy hem verchd' uw boel te trouwen.
288
Dat ick (Godt lyd het nimmermeer)
290
Zy teghen die schand opghewassen;
Sprack Geeraert van Velsen tot zyn Landtsheer,
Uw slete schoen myn voet niet passen.
292
De Graef verbeet zyn leedt, tot dat
293
Men d'adelycke Maechdt van Woerden,
295
In staetlyck selschap, uyt haer stadt,
Voor Vrouw op 't Huys te Velsen voerden.
| | | |
Doen raeckte, door verspeeten smart,
297
De Vorstelycke Boel aen 't rasen;
En heeft het smoockend vier, in 't hart,
300
Weer door zyn ooren, opgheblasen.
Hoe selden sal, in Minnes gloedt,
Smeeckende mondt haer bede missen?
302
En ghy Hovaerd, en Overmoedt,
303
Hoe kundy 's menschen bloedt ophissen?
305
De Grave reed na 't Slotelijn
Dat in 't gheboomt verschuylt zyn kruynen;
Daer Hollandt op zyn smalst mach zijn,
En krimpt voor 't stuyven vande Duynen.
De Duynen die by verwaeyt onweêr,
309
310
Met grondt met al de vruchten snoepen,
310
Als de Noordzee en Wijckermeer
Elck met oneven keel beroepen.
312
Vrouw Machtelt staeckte' haer naeldwerck knap,
313
Als zy de tyding heeft vernomen,
315
En daelde vande wenteltrap,
Om haer Landtsheer te moet te komen.
Nieuws van uw Man, myn Nicht, seyd hy
Niet lang ghy spaenen sult uw Minne;
318
Leydt my daer 't is om spreecken vry.
319
320
Zy gaet, hy volcht ter kamer inne.
| | | |
Mits dat de grendel gaf een kras,
321
Hoe seer ontsetten al haer leden?
322
De Graeve werd ghewaer wel ras,
Dat woorden daer gheen proef en deden.
324
325
Zy riep soo luyd kracht, en gheweldt;
325
Wat maeckt ghy mijn edele Landesheere?
326
Waer daer een man op my ghestelt,
Ghy soudt hem met uw swaerdt afkeeren.
327-328
Hoe zy meer riep, en kermd', en badt,
330
Hoe dat hy dwong en drieschte grover;
330
Tot dat de' Heylloose lust was sat,
En gaf zyn hart den wroeghinghe' over.
332
Nu, ducht ick, brouwt de wraeck versteurt
Den gantschen Lande quaedt met hoopen:
334
335
O Godt wat d'Overheydt verbeurt
335
|
2heugelijck, vriendelijk,
blijde:
goedich, mild.
4soetste, liefste;
suster, gezellin;
ghewild, begeerd, gewenst,
aangenaam.
5der gheschaepene, van alle
schepselen, van al het geschapene.
6siels ghelijck, wat op een ziel
gelijkt.
9al hadd het min ghedraghen, alsof
het zelf liefde koesterde, verliefd was.
12snoodt, nietswaardig;
op
éénen ooghenblick, plotseling.
13gaet u lang vergheeten, houdt u
lang op.
14't wildt, de wilde dieren;
onghemeeten, oneindig vele.
15gheschoolt, denk aan: een school
vissen;
te weyde gaen, metafoor, denk aan: het grazen van
koeien.
17fakel, fakkel;
boosheyts
leelijckheden, de slechte daden der verdorvenheid.
18-20Gij zult beter doen met in die
ruimte te blijven dralen dan u voort te spoeden en de goddeloze mensen te
aanschouwen.
21brallen, pralen,
glans.
23repp' beweegt;
ghekruyft, gekuifd. Het uitstralend licht der ster wordt hier met een
kuif vergeleken.
26och oft, geeft een wens
aan.
28lichtenis,
verlichting.
29oft, geeft ook een wens aan,
maar de betekenis van oft = of in een tweede geval begint ook
tegelijk door te breken.
gemetst, gemetseld.
31d'overmaet van tijdt, de mij nog
resterende levensdagen.
33dooghen, dulden,
verdragen.
35ghesicht, blik;
ghering, aanstonds, terstond.
39's Roomschen Konincx soon,
Floris V, zoon van de Rooms-koning Willem II. Machteld kan deze zin door
verbijstering niet meer voltooien, Veenstra 34, Inleiding 1.1.
40dat mu, op, de Koning Willem
sach, mocht. koning Willem nu eens opzien.
45Zie Veenstra 35 v., 24 v. (er bestaan
drie soorten edelen).
47doen, toen;
't
vlieghende gherucht, de faam.
48uytbromde,
uitbazuinde.
55minnes dulheyt, dolzinnige
hartstocht der liefde.
de raeuwe smaeck van een gulhartich woordt,
omdat gij verbitterd was door een al te openhartig woord. Floris had een
minnares, die hij aan G. v. Velsen wilde overdoen, waarop deze zei: ‘uw
versleten schoenen wil ik niet.’ (zie vs. 292).
56een boel te wraeck, om een boel
te wreken.
59souwdt nl. vlieden; ten
zij, behalve in het geval dat.
60eer en schaemt, zie Veenstra 71
v.v., Inleiding 1.1.;
ten aerden hebt ghedaen, begraven hebt,
afgelegd hebt.
61bitter te vernuwen, bitter is 't
het weer in herinnering te brengen.
62op te stuwen, op te
stapelen.
64vergrijpt, misdoet;
door
't radeloos bestaen van moedwil slincx, door een onberaden daad van een
verkeerde baldadigheid.
65't gheen enz. (vergrijpt een uyr
datgene) wat een eindeloos verlengen met alle wijze raad niet meer recht kan
zetten.
67die, hoort bij hy
(70).
68verghetelbeecx, de Lethe, een
stroom in de onderwereld, waaruit de schimmen dronken om het verleden te
vergeten.
69zodat vriend noch vijand zich noch ik
zelf me haar (n.l. de schakel zou herinneren.
70wat zou hij aan ergerlijke daden en
rampen de weg versperren door ophoping van aarde (barrikade), zie
opdelven in: A. Oudemans, Taalkundig woordenboek op Hooft enz., Leiden
1868.
72die de herinnering aan de smaad, ons
aangedaan, kan vergeten; ed. 1636, afkeeren; zie Veenstra 87.
73met wrocken, al
wrokkend.
74't bederf, 't verderf, al zou
men zich zelf en al de zijnen er bij opofferen;
mer, men
er.
75uwen hoomoed, uw gewelddaad, uw
vergrijp;
dier - staen, duur te staan komen.
77bedooven, gedompeld,
verborgen.
78rouw, smart, die zo moeilijk te
ontveinzen is;
alsoo, zo;
hooven, zich aan het hof
bewegen.
79en passen, enz.: eig. zijn gang
kan afmeten naar de maat der geveinsdheid.
81ghelaet, voorkomen;
aenschijn, gelaat.
85moedt, gemoed;
met
grooter krachten, met groot geweld.
86komt barsten uyt aen, barst uit
in.
88sijgh ick 't eenemael, zink ik
geheel en al ineen.
92mids in, te midden
van.
93sorghen en sinlyckheên,
bezigheden en lusten.
97in uwen daeghen, tijdens uw
leven.
98op dat, omdat;
korteling, weldra.
103uytsicht laet, een blik gunt in
de toekomst.
107t'gheenen keer,
nooit.
108wemelen, telkens
knippen.
109beswalcken, verduisterd
worden;
t'gheenen vlaeghen, nooit.
111een beweeghen teer, teder
medelijden, deernis.
115dien die, wie;
schim, schaduw;
eenen klis, een klis,
(onderwerp).
119quael, hartzeer,
smart.
120heel, geheel en al;
onderhael, volgens Oudemans o.c.: achterhale; als dat goed mocht zijn,
het hier hoogstwaarschijnlijk ook de dubbelebodembetekenis van: omlaag hale,
vgl. vs. 119: en beure' het door mijn quael.
121killende, koud makende,
verstijvende.
123leyde, onaangename,
hatelijke;
dach, daglicht.
126te waerden, een te waarde,
hoge.
130die u ontfermt over de door verdriet
uitgeputte harten.
135beelden, droombeelden,
visioenen;
voetstappen, indrukken. Nu komen de figuren uit
Machtelts benauwde dromen op het toneel, Veenstra 53.
136's daechs verloopen anxt, de
angst, die men des daags geleden heeft.
137Worp wijst in zijn De invloed van
Seneca's treurspelen, 1896, blz. 104, op de overeenkomst tussen het
verschijnen van Twist, Bedroch en Gheweldt met het begin van Seneca's
Agamemnon en Thyestes. G. Kalff voegt daaraan toe dat in het
begin van Garnier's Porcie Megera uit de hel opstijgt, gevolgd door
Tisiphone en Alecto (Hooft's verplichtingen aan Fransche en Italiaansche
dichters, Ts. voor Ned. taal- en letterkunde 35, 1916, blz. 316). De
afhankelijkheid van Garnier is praktisch zeker, maar sluit die van Seneca niet
uit. Voor vs. 137-140, zie Cornelissen, blz. 63; zie ook Inleiding 1.2.2.; voor
vs. 137-264, zie inleiding 1.4.;
opghedondert, te voorschijn
gekomen;
voorburch, de hel wordt hier als een kasteel
voorgesteld.
138met moeden felle, in felle
overmoed.
139beswooren, door bezweringen
opgeroepen.
141beswalcken, dof, bezoedeld
worden.
143saluw, bleek, zonder glans
(vgl. ang. sallow);
't gruwel, deze afschuwelijke
gedaante.
148smoort - uyt,
verstikt.
150de windt van teghen over 't
Zuyden, de noordenwind.
151benauwt met onghemack, met
pijnlijke benauwdheid.
152om aemtocht woelde, naar adem
snakte;
vinnen, leden; zich geducht roerde.
153't oopen doen van dese grijns,
het verschijnen van deze monstergestalte;
anghen, beangstigen
( haer slaat op alle verschrokken dingen vanaf vs. 140).
155aerselen,
terugdeinzen.
156verbaestheyt,
ontsteltenis.
158achtbaerheyt,
reputatie.
159verkeert, vals;
moedwillich, onbeschaamd, vermetel.
160eersleep, gevolg;
met
siel en sin, met hart en ziel.
161kort, kort achter mij;
soo, zoals;
oyt, altijd.
162verlaeter, iemand die zich
verlaat, talmt, treuzelt.
163traecheyts ongherucht,
traagheid, die tot schande strekt.
164lendenen, beschouwd als de
zetel der vruchtbaarheid. Uit iemands lendenen voortkomen is een
bijbelse uitdrukking.
165harde moeyt', pijnlijke
inspanning.
167Mars, de god van de
oorlog.
169de God der voncken, Vulcanus,
de god van 't ijzersmeden en koperslaan, als zodanig ook wel Mulciber
geheten.
171gheseet, gewaad,
harnas.
174Raseryen, furiën,
wraakgodinnen, Tisiphone, Alecto en Megera, voorgesteld met een afschuwelijk
gelaat, adderenhaar, bloedige ogen en gewapend met fakkels en
slangen.
179met vlijt, spoedig,
haastig;
veer, ver.
180gheen ding en haet ick meer,
nl. dan de dag, het licht.
182dats my teghen, daar heb ik een
afkeer van.
183daer ist, dat is het
juist;
komt even graech, kom dan even graag, toch, maar, voor de
dag.
186voorschoot, uiterlijk
voorkomen?
dat net enz., met dat nette (voorkomen) kan men domme
mensen vangen, bedriegen.
187beveynst, bedekt,
vermomt.
188liecht te blaeuw, liegt niet
voldoende.
189het kap, het
kapsel(?).
190onsalighe, verderfelijke;
wat neemdy enz., wat voor bloeiend rijk zijt gij van plan te
verwoesten.
191sloopt, te niet gaat;
vermast, vetgemest; volgens Lipsius zijn de oorzaken voor binnenlandse
krijg: het Fatum, Gods raadsbesluit en weelde, zie Veenstra, Invloeden, blz.
207.
197wayfelooch, die iemand niet
flink durft aanzien, gluiperig.
199arghe schallickheyt, gemene,
lage sluwheid;
dubbeltongsheyt stouwt, brutale
dubbelhartigheid.
202vervloekt verraad heimelijk kan klaar
krijgen.
203pry, kreng, gemeen
wijf.
204door te dryven, gedaan te
krijgen.
205heb ick, als ik enz.
(voorwaarde).
206te roepen om een dackschaer,
voor de gek te houden; eig. om iets dat zij toch niet kunnen geven; een
dakschaar bestaat niet;
sweeren, eden.
208b-210en met het vossevel enz.,
en waar kracht niet toereikend was, die door list aan te vullen en te
vervangen; Veenstra, Invloeden, blz. 76, waar hij van Montaigne aanhaalt:
où la peau du lion ne peut suffire, il y faut coudre un lopin de celle
du renard. Op blz. 222 citeert hij een door Lipsius uit Plutarchus vertaald
gezegde van een Spartaanse koning: Ubi Leonina pellis non pertingit, oportet
Vulpinam assuere. De beelden van leeuw en vos horen bij de staatsmanskunst van
Machiavelli, zie Veenstra blz. 54-56 en Inleiding 1.1.
212vrij, oprecht en preusch, edel,
rechtschapen en grootmoedig, zie vs. 430.
213nauw, nauwelijks;
vliênde vlagghen, vliegende vaandels.
215den Helschen Jood, Judas;
bewaerder van de bus, van de beurs (vgl. Joh. 12, 6; 13, 29).
217strecken, zijn, dienen
als.
221ontuyen, in rep en roer
brengen. Hooft denkt hier waarschijnlijk aan de honderdjarige successie-oorlog
(1339-1453) en aan de boerenkrijg, de Jacquerie (1358).
224kil, bedding. De vermelding van
de strijd tussen het huis Lancaster, de roode roos, en dat van York,
de witte roos (1455-1485) is natuurlijk ook een anachronisme.
225Men denke aan de grote stedenoorlog
(1388), die in Zuid-Duitsland van het meer van Konstanz tot aan de Main gevoerd
werd.
227In de 14e en 15e eeuw leest men
herhaaldelijk van strijd tussen Portugezen en Castilianen; vooral de
overwinning van Jan de Onechte (1385-1433) bij Aljubarota is bekend.
230schaedelijcke, kwetsbare; de
sch. deelen, bijstelling.
231Hier kan worden gedacht aan de strijd
tussen Bajazeth en Timurlank, het hoofd der Tartaren of Mongolen, die in 1402
de Turken bij Angora versloeg.
232Selim I (1512-1520) verovert
Egypte.
233de geele Indiaen, het Mongoolse
ras. In 1218 werd China door de Mongolen onder Temudsjin veroverd.
234schenstraet, straatschender,
rover;
Arabees, Arabier.
236te maeken op, op te
zetten.
237grof van haven,
rijke.
238bederf, verderf;
met
arren moede, doldriftig.
239te stellen, hoort ook bij de
rest van 239 en bij 240.
240's ontsetten werelts vloer, de
‘vloer’ van de uit haar voegen gerukte wereld.
241Na het geheel van 220-240 volgt nu de
hoofdzin.
245legt krachten ghy te kost,
bezigt gij geweld.
246plaeghen, leed berokkenen,
kwellen.
247raeserye, woede;
veldt, doet neerkomen;
gaet haer, valt enz. hen aan met
valse redeneringen en legt hun slimme lagen.
248brengt de voorsichtichste by,
enz. misleidt de schrandersten met helse middelen.
249bedreyt, verwar, verstrik,
bedrieg.
253t'hans, straks;
haer by
koomen, hen overvallen.
254leedtkauwende, de belediging,
het onrecht, niet vergetende; wrokkende;
onghenadigh,
wrede.
255roodooch, met ogen, rood door
het wenen;
slytevlees, die het lichaam doet vermageren.
256raedt, raadsman;
verweloose, bleke.
257archvermoên,
achterdocht;
den armoe smaelijck, de verachte armoede.
258moeyt, arbeid;
opsicht
laelijck, die er afschuwelijk uitziet.
259de een nog schrikkelijker om aan te
zien dan de ander.
260te machtig alle scherm, alle
bescherming, tegenweer te machtig.
262scheeren, roven;
plucken, beroven.
263betoverde, verstrikte,
verwarde;
voochdesse, gebiedster;
voorheen,
vooruit.
265Prinssen, van de
vorst.
267't booste, het
slechtste.
269te Bergen in Henegouwen.
271nechtich, nauwlettend,
ijverig.
275zijn nieuwe bruydt, zijn
jonggehuwde vrouw.
280De allerzwaarste hoon is
vrouwenverkrachting, zegt Hugo de Groot (zie Veenstra, 76), zie vs.
370.
281o saet, enz., o zoon van de
edele Roomse Koning, Willem II.
284brandt, gramschap;
ontsteecken, ontstoken.
287altevrypostighe, al te ronde,
te rondborstige.
292slete, versleten,
afgedankte.
297verspeeten smart, smart die
verbittering was geworden.
302smeeckende, vleiende;
haer bede missen, haar bede niet vervuld zien.
309verwaeyt onweêr,
stormweer; ed. 1636;
Duynen die.
310met grondt met al enz., met
grond en al de vruchten wegnemen.
312elck met oneven keel beroepen,
elkander beroepen met ongelijk geluid, stem.
318ghy spaenen sult uw Minne, zult
gij uw geliefde missen.
319daer 't is om spreecken vrij,
waar wij vrij, zonder gehoord te worden, kunnen spreken.
321mits dat, tegelijk dat;
de grendel (die de graaf namelijk van binnen toeschoof).
322ontsetten, door schrik
verbijsterd worden.
324gheen proef en deden, niets
baatten, vermochten.
325kracht, hetzelfde als
geweld; zij riep dat men haar kracht en geweld aandeed (vgl.
verkrachten).
327-328indien een man mijn tegenstander
was, mij aanviel, behoorde gij hem te bestrijden (en thans doet gij zelf mij
geweld aan).
330dwong, des te sterker legde hij
haar zijn wil op;
drieschte, dreigde.
332ed. 1636: der
wroeging.
336onnoosele',
onschuldigen.
|
|
vorige
