P.C. Hooft, Geeraerdt van Velsen

Geeraerdt van Velsen

auteur: P.C. Hooft

editeur: A.J.J. de Witte en F.A. Stoett

bron: P.C. Hooft, Geeraerdt van Velsen (ed. A.J.J. de Witte). W.J. Thieme & Cie, Zutphen 1976 (tweede druk)

verantwoording

inhoudsopgave

doorzoek de hele tekst

downloads

DBNL vignet




[p. 120]
Vijfde bedrijf + Graeve Floris. Rey van Naerders Graeve Floris Ach! mijn ghetrouwe, set; en draecht my verder niet: Mijn swackheyt is te groot. Een beeck van bloede vliet 1290 My door de wonden af, en verwet al de cleeden. 1290 En bleeckghedaene flaeuwt becruypt mijn laffe leeden. 1291 Ick heb volleeft, en ben ten eynde mynen pat. Van dese wereldt heb ick wel mijn deel ghehadt: Gheboortens hoocheyt, lichaems frischeyt, macht van staeten, 1294 1295 Ontsich by vreemdelinghen, gunst by ondersaeten. 1295 Gheluckich, och! al te gheluckich, soo my maer In 't hooft de dampe niet des lucx ghesteghen waer: 1296b-1297 Oft had ick noyt aenschouwt het vrouwenbeeld aenminnich. 1298 Waer onder school vermomt lichtvaerdicheyt crancksinnich! 1299 1300 U lieden danck ick, voor den dienst, en trouwe groot, Die ghy bewesen hebt my, in mijn laetsten noodt: En moeyt my, dat ick 't niet nae wensche kan beloonen. 1302 Maer wie mijn naesaet zy, Vorst zijnde, sal hy toonen 1303 Dat hem der Vorsten val, met mededooghen, sny; 1304 1305 En weygheren gheensins dees laetste beede my: Dat is, dat hy alhier ter plecke' een kercke bouwe, 1306 Waer by, d'aencomende' eeuw my in ghedachten houwe,
[p. 121]
En mijn danckwillicheyt. Het jaerelijcksche geldt 1308 Tot noodich onderhouwt dat zy daer by bestelt. 1309 1310 Maer langher nu en heb ick cracht in gheen ghewrichte. 1310 De leden slappen aen ten slaepe', en het ghesichte 1311 Wort van een ysren vaeck verovert. Het gheluydt 1312 Ontsinckt my t'elcken maele', en kan ten keel nauw uyt. Ick sijgh, ick sijgh, ick ben ghecomen op het spade. 1314 1315 O Schepper, ick ontschep, ontsluyt my uw ghenaede. 1315
Rey van Naerders Hy is verscheyen. Heft nu aen te schreyen 1317 Jonghers en grysen: 1318 Droefheyt wilt bewysen: 1320 Cleeren verscheuren: 1320 Gheeft u op tot treuren. 1321 d'Hollandsche Graeve Is om hals en have; 1323 Deerlijck verslaeghen. 1325 Deerlijck verslaeghen! Wendt u stem tot claeghen. Traenen laet vlieten: Suchten opwaerts schieten. Siet hem versmooren: 1329 1330 Hem, die was ghebooren,
[p. 122]
Uyt's wijd bekenden Roomsche Conincx lenden. 1332 't Leven is heenen. 't Leven is heenen! 1335 Ach wat eyndt van weenen! 1335 't Hooft sal verrotten Dat de Croon der Schotten Had mooghen draeghen. 1338 O bedroefde daeghen! 1340 Weeslijcke Landen, 1340 Slaet in 't hayr uw handen. O swaer verliesen! O swaer verliesen! Wie sal nu de Vriesen 1345 Echter bedwinghen, 1345 Als zy boudt bespringhen 's Kennemers grensen? 1347 Hard is 't om te pensen. 1348 Hy deed haer tsaeghen, 1349 1350 En het juck verdraeghen. Tijd is 't te kermen.
[p. 123]
Tijd is 't te kermen Wie sal nu beschermen 's Lands innesitter, 1354 1355 Voor den Vlaeming bitter? 1355 Dees keerd' haer vlooten, Van de Zeeusche slooten: 1357 Plach te vernielen, d' Haettelijcke kielen. 1359 1360 Nu is 't verlooren. Nu is 't verlooren! Brenghet rouw te vooren. 1362 T'hans sullen treeden, Inde swarte kleeden, 1365 Burghers en Eelen; Sonder haer juweelen, 1366 Treuren de Paerden; 't Gouwdt moet vande swaerden: 't Lichaem ter aerden.
Machtelt van Velsen. Rey van Aemstellandsche jofferen. Trompetter M. v. Velsen 1370 Trompetter, wel wat is 't dat u te rugghe jaecht? Quae maere speur ick uyt u aenghesicht vertsaecht. 1371 Verclaert u ras. 1372 Trompetter Mijn vrouw quae tyding mach wel schromen
[p. 124]
Van haesten. M. v. Velsen Niet. Zy can al mee te spade comen. 1373 Uw uytvlucht my benauwt, oft is mijn Heer ghevaên? Trompetter 1375 Naeby. Maer zijt ghetroost: hy is het noch ontgaen. 1375 M. v. Velsen Dat set my wat van 't hart. En wat's hem wedervaeren? Trompetter Doen wy aen 't koorenlandt te Berch ghecomen waeren, 1377 Verhief sich uyt de laech een drommel ysre liên. 1378 Myn Heer van Velsen reedt voor aen, om uyt te sien: 1380 Hy hield zyn paerd cort op, en vraechd' haer wat zy sochten. 1380 Haer antwoordt was: den Graef die wy ghevanghen brochten. 1381 Dat mist u, seyde daer de dappre Velsen op; 1382 En wendt, dewyl hy spreeckt, 't gheswinde ros den cop; 1383 En stoot ten Graevewaerts, daer sit hy vanden paerde 1384 1385 En treedt zijn vyandt toe, met uytghetooghen swaerde. Die schrickt: en waende met een sprong t'ontgaen de doodt, Ghebonden op het paerdt, maer snevelt inde sloot. 1387 De strenghe Ridder volcht, en gheeft hem soo veel steecken, 1388 Dat ick hem seecker min niet als voor doodt en reecken. 1389
[p. 125]
1390 Het volck was handtghemeen gheworden mid'ler tydt. Eer Velsen ommesach, was hy zyn paerdt ver quyt: 1391 Des ('t veld viel ons te nauw die schier omringhelt streeden) 1392 Beschrijdt zijn Schildknaeps paerdt; en isser afghereeden. 1393 Wy worpen om; en boôn den vijandt al de rug; 1394 1395 En spreyden elck zijns weechs: vrees maeckt de voeten vlug. 1395 'k En ben's gheen verder tuygh, oft yemand quam in handen, 1396 Oft op de plaetse bleef, oft werwaerts de vyanden 1397 Ghetooghen coomen, is my gantschlijck onbekent. Maer vaylich houd' ick my nocht hier, nocht hier ontrent. 1399 1400 Des bid verlof, dat ick my elders heen mach gheven. 1400 M. v. Velsen Gaet daer ghy seecker meent te wesen, van u leven. Maer waer blijft dese vrouw? waer heenen neemts' haer keer? 1402 Waer soeckt zy vaylicheyt, aen leven oft aen eer? 1403 Waer vindt zy troost? mijn hoop gheleghen inder assche, 1404 1405 Is, dat in 't eedel bloedt d'oneedel' handen wassche, 1405 Het onvermurruwt volck, eer dat den avondt stort. 1406
Rey van Aemstellandsche jofferen Mijn vrouw, ach! rust uw hart: dat vaeck bevonden wort 1407 Meedooghen en bescheydt, in ons ghemeent, wy weten.
[p. 126]
M. v. Velsen Wraeckgiericheydt te seer haer harten heeft doorbeten: 1409 1410 Des ick de doodt het best, dat my ghenaeckt, vermoe. 1410 Doch sterven vrees ick niet: alleene vrees ick hoe. Ach! dat, op dese ruy, gheen woestaert onverstandel, 1412 Uyt vuyle bitterheyt, dit lichaem en mishandel: 1413 Oft spotter, en voltooy, uyt dartelheden snoodt, 1414 1415 Mijn leelijck ongheval, met een mismaeckte doodt! 1415 O Godt, wat knellen 't hart my toeghewronghen schroeven! 1409-1416
Rey van Aemstellandsche jufferen De seeckre ramp is groot: dus wilt u niet bedroeven In 't gheen onseecker is. M. v. Velsen Ick bid's laet my alleen Vertrecken, dat ick my begheve tot ghebeên.
Rey van Aemstellandsche jofferen 1420 O deuchdgeurighe roos, aensienelijckste spruyt 1420 Die 't eedel Woerder huys oyt heeft ghegheven uyt; 1421 Wat hebdy in uw may ghetroffen straffen weêr? 1422 Wat valt'er onghenaed des Hemels op u neêr!
[p. 127]
O claeren spieghel van ghetrouwicheyt en zeên, 1424 1425 Hoe seer beswalcken u des eeuws verdorventheên! 1425 O eere des gheslachts der vrouwen, vol van druck, Hoe eerloos doet by u 't ondeuchdighe gheluck! 1427 O wel ghebooren vrouw, beschreyelijck voorwaer, Voorwaer beclaechlijck zijn soo veel ellenden swaer, 1430 Die uw verwonnen borst met droefheyt opghevuldt Bedrucken altesaem, en gheene tot uw schuldt! 1431 Maer moeten noch veel meer d'ellenden zyn beclaecht Des gheenes, die, tot schuldt, daer mede wort gheplaecht: 1433 Want, als de voorspoedt vliedt, soo comen de misdaên 1435 Die hy verborghen droech, den boose' om 't harte slaen. Waer heenen dan ghewendt? waer heenen dan ghekeert? Van binnen is 't ghemoedt verettert en verseert; 1437 't Voorlachend schellemstuck toont ysselijck ghelaet: 1438 Van buyten, houdt de plaech op lichaem aen, en staet. 1439 1440 De rampsaelighe Graef van Hollandt is, door 't stael, 1440 Verlost onlancx gheleên van dusdaenighen quael. 1441 O Velser Ridder vleyt ghy u met sulcken wraeck! Waer uw doodtvyandt door uyt alle lyden raeck?
[p. 128]
Te vooren vreesd' hy 't klem van uwen strenghen moet; 1444 1445 Te vooren kond de schrick haer prenten in zijn bloedt; 1445 Te vooren vreesd' hy d'hoon des batsen onghevals: 1446 Nu acht hy niemandt, en is schootvry teghen als. 1432-1447 En ghy eenvouwdich volck, wat's dat ghy claechlijck mort 1448 Om 't bloedt oneelder wijs in vanghenis ghestort? 1449 1450 Dat cierlijcker aen 't spits eens hayrs in 's oorlochs brandt 1450 Ghevlooten hebben soud, ten offer 't vaderlandt? Dit's laete rouw. 'T was tijdt te schreyen, doen de Ziel 1452 Van Vorstelijcken lof, oneelder wijs, verviel In laster grondeloos; en storf, aen ontrouw groot, 1454 1455 En aen meyneedicheyt, een schandelijcker doodt. Tijdt is het, tijdt is 't nu, om te beschreyen (laes!) Den jammerlijcken val der Eedelinghen dwaes, Die door wraeckgiericheyt soo verre zijn gheraeckt, Dat zy tot onrecht haer goedt recht hebben ghemaeckt. 1460 Nu is het tijdt, om op u selven 't ooch te slaen, En schouwen u ellend, en eyghen quaelen aen, En te beschreyen, met droef opgheheven klanck, 1462 Uw scheuring, nederlaegh, verwoesting, onderganck. Want Hollandt sie ick heel in 't war, (o droeve schijn!) 1464 1465 De Goeyers, Kennemaers, en buyren vanden Rhijn 1465 In roeren; op de been Westvries, en Waeterlandt; 1466 Het Huys te Velsen plat; en Woerden inden brandt:
[p. 129]
Gheverwet van het bloedt, den Aemstel en de Vecht; Oneens den Adel, het ghemeene volleck slecht 1469 1470 Ghespouwen en ghesplitst: en (dat ick meest beween) 1470 Een yder stuyrt zijns weechs, en niemand weet waer heen. O edel Aemsterlandt, o meenich maegh' en vriendt, Wat komt u over dat ghy niet en hebt verdient! O heylich' Eendracht ghy verlaet ons! en wanneer, 1475 Wanneer welvaerens stut, wanneer sien wy u weer? D'oochscheelen worden swaer, en cracht van vaeck gedoogen: 1420-1476 1476 Het droevich harte stemt met d'uytghewaeckte ooghen. 1477
De Vecht. Rey van Aemstellandsche jofferen De Vecht O harten pynelijck bedooven in uw leydt, 1478 d'Oorsaeck is groot, de welcke' heeft uw weemoedicheydt: 1480 Want ghy onwetend zijt hoedaenich het besluyt is Des Hemels ende waer het noodlodt over uyt is. 1481 Niet schiet'er te vergheefs: veel min gheschiet 'er quaet: 1482 Maer 't soet met suyrheyt souwt de goddelijcke raedt. 1483 In plaets van clachten, zijt ghy grooten dancke schuldich 1485 Den gheenen, die door dees quellaedjen meenichvuldich
[p. 130]
Uws lieven vaederlandts, verr'siende maeckt den baen, 1486 Waer lancx, ter eeren, u naeneeven sullen gaen. En telt 't gheen u verschijnt niet onder ydle droomen: Ick ben de Vecht, de Gheest en Godtheyt vander stroomen 1490 En silververwich nat, daer ghy uyt rysen siet Dees frissche grysicheyt, ghemytert met het riedt. 1491 Waersegghend is mijn tong: dus luystert nae 't verclaeren; 'k Sal die verborgentheyt des noodlots openbaeren; 1493 En spelen voeren 't ooch van uw vervreemd ghedacht, 1494 1495 In schiedenissen, diep verhoolen onder nacht; 1495 Die van de parcken eerst op rocken zijn ghewonnen, 1496 En sullen werden, ter ghesetter tijdt, volsponnen. 1497 Den Aemstelheer gheparst door desen overval 1498 Tot noodtweer van zijn staet, sal d'ouwde burrechwal 1499 1500 Van 't nedrich AMSTERDAM, en de begraven percken 1500 Nae zijn vermooghen eerst omheyndt met eycken wercken, 1501 Voor overrompeling, verheffen, uyt zijn plat, 1502 Met vest en toorens; en voltooyen 't tot een stadt. 1503 1503
[p. 131]
Van deser tijdt af, sal't beginnen, vol van moede 1505 Te beuren op het hooft, en met den teghenspoede Worstlende meenichmael, weêr t'elckens uyt zijn asch, Heerlijcker opstaen, dan het oyt te vooren was: En seer ontsien van zijn ghebuyren, lang, door desen, 1508 Van zijn Landsheeren, lang, met jonst ghetroetelt wesen: 1509 1510 Tot dat het eyndelyck verwerf door diensten mildt. Des Caisars hoochste pracht, tot top van zynen schildt. 1511 Dan andre tyden, dan ghenaecken andre stonden. Een wreecker vanden hooghen Hemel afghesonden, Welhem ghenaemt verschijnt in Hollandt, en herplant 1514 1515 De vryheyt onderdruckt, in haeren ouwden standt. 't Uytheemsch gheweldt wordt uytghedreven t'allen steden; De groote' onmenschlijckheyt, de groote' afgrijslijckheden Des Spaenschen Tyrannijs; die stal had als een post: 1518 d'Iphigeniaes en Polixenaes verlost 1519 1520 Van d'altaers bloedich. Het verworghen, branden, kerven 1520 Gaet af; en echter, gheen begraven voor het sterven. 1521 Dan moocht ghy Amsterdam, en Hollandt alghemeen Wat adems scheppen in uw borst schier toeghetreên. 's Lands Staeten, die ghespaert en hebben bloedt noch schatten, 1525 Nocht sorch, in 's vryheyts dienst, die sullen dan hervatten
[p. 132]
Het aensien en ghesach dat haer van oudts toequam: En stellen eenen Heldt, van Caisarlijcken stam En Nassausch bloedt, (het welckmen siet in desen daeghen 1528 Als 's Christen werelds hooft de Roomsche croone draeghen) 1530 In 't Vorstelijck bestier; die Mauritz zy ghenoemt, Na des verlossers naem van Duytsland hooch beroemt. 1531 Voor wien alle' oorlochsman in zynen tijdt sal wijcken. Teghen de coomst van dees de Spaensche Coninckrijcken, En overbuyren van den trouweloosen Moor, 1534 1535 Op 's aerdtrijcx eynde, nu alreede schricken, door 1535 Waersegghren duydenis: en aen haer Monarchie 1536 En haepert anders niet als dese Prophecie. 1536b, 1537 Soo veel onmaetighe' hoops, ghelucx, beleyds, ghewelds 1538 Stuyt (wil 't den Hemel) op den schildt af eenes Helds. 1540 Dees ist, die wederom vercryghen sal, in hande, 1540 Van Ghelder de voochdy, van Zutphen, en den lande 1541 Van Wtrecht; die berecht te desen daeghe' altsaem 1542 Door zyne maeghen zijn, en den Nassauschen naem:
[p. 133]
Wanneer zy van die stam doorluchtighe rancken 1545 Een wijl zijnd' afghedwaelt haer sullen dies ontdancken: 1545 Dees seven landen vry beschermen te ghelijck: 1546 En tziddren doen van verr Habsburch en Oostenrijck. 1547 Want, als een blixem snel ten slingher uytghedreven 1548 Des yverighen Gods, sal hy ten stryde streeven, 1550 Afwerpende' en vertreênde' al wat zijn spits ontmoedt, 1550 Omheynt met aerdsche goôn, en helden van zijn bloedt: 1551 Met Heynrick dapper, zijn beleyder van de paerden; 1552 Met Welhem Vrieslands heyl; Philips den onvervaerden, 1553 Den vroomen Luydewijck, beyd waerdich andermael 1554 1555 Te leven; en Johan braef als een punt van stael; 1555 Den nemmersuffen Ernst; Nassausche' al met elckander. 1556 Ghelijck des werelds roem de grooten Alexander 1557
[p. 134]
Bestuwt met al de schaer der Vorsten trotsberaên 1558 En Coninghen, die uyt zijn hof zijn opghestaen, 1559 1560 Viel in het Persisch heyr, aenvoerende de Griecken: Elck van zijn vrienden streckte' een slachveer aen zijn wiecken: 1561 De schrandere' Eumenes, de kloecke Ptolomeêus, 1562 Perdicca, Lysimach veroveraer des leeuws. 1563 Oft eer, als een Iuppijn, die (doe vermetel snofte 1564 1565 's Aerds onbesuyst ghebroedt) van boven neder bofte 1565 De lyven dickghespiert der reusen groot en grof; Die lomp en overdwaelsch, 's ouden Saturnus hof, 1567 Met cracht van armen swaer, te meestren haer vermatten; 1568 En schansten berch op berch, aen Hemelhooghe katten: 1569 1570 De Coning stondt in 't mid: de Crijchsgod onvertsaecht, 1570 Latonaes kindrên beyd', en Pallas d'oorloochs maechdt, 1571 Neptuin en Liber hem stijfden aen wederkanten; 1572 Altsaem van zijn gheslacht, altsaem zijn bloedtverwanten. 1573
[p. 135]
Alsoo sal onsen Vorst; en sullen werden zijn 1574 1575 Vyanden hem ghewaer, in soodaenighen schijn. 1575 Dat seg de Tielsche hey van zijn gherit vertreden: 1576 Dat seg de blyde stem der vryghemaeckte steden: Dat seg het yslijck veldt vol uytghestreckte doôn, 1578 Daer zeghes gulde wieck hem toevoer Laurencroon. 1579 1580 Des zyne faem met lof van yder wijd gheblaesen Tot onser wereld uyt sal barsten, en verbaesen 1581 De volcken, dien de Son zijn slinckerzijd toewendt, 1582 Als noch self 't hierlandsch spoock, en gheesten nauw bekent: En 't schittren van zijn swaerdt sal wyder vrees verwecken, 1584 1585 Dan, met haer straelen, som van onse starren strecken. 1585 Hollander ende Zeeuw sullen haer naemen groot Uytbreyden onder hem, over den Aerdenkloot; 1587 En onbepaelden roem ten Hemel hooch verheffen. 1588 Dan sullen zy voorby seylen en overtreffen
[p. 136]
1590 Al wat'er is van volck dat haven heeft oft ree: En bruysen door het blaeuw als Vorsten van de Zee. 1591 Dit sal haer konst, dit haer vermeeten zijn, te dwinghen d'Oploopend' Oceaen naer haeren handt; en wringhen 1593 't Ghebit den winden wederspannich inden mondt; 1595 En 't morren te versmaên der baeren sonder grondt. 1595 O borsten van bedrijf! o moeden onbesneeden! 1596 O harten kloeck! o onverleemde dapperheeden! 1597 Rondom uw vaederlandt, sult ghy ghelijck een vuyr, En uwen hooftman zijn als een metaelen muyr. 1600 Die sal, verlaeden met den roof der Castiljaenen, 1600 De waepens van Leon, en de Bourgoensche vaenen 1601 Besprenckelt van het bloedt, becroosen van het stof, 1602 't Huys voeren seghenrijck, en hanghen op het hof. 1603 Te weten Arragon dorst dencken, en Graenaeden, 1604 1605 Dat zy de Zeeusche jeuchdt met keetens soude laeden; d'Hollandsche Maechden slaen, zijnd' eerst haer eer gherooft. 1606 Toledo val die vloeck, en Saragossa' op 't hooft. 1607
[p. 137]
Ghy volcken van een bloedt, houdt Eendracht met u beyden: 1608 Vertrouwt u Godt, uw saeck, uw Vorst: hy sal beleyden 1609 1610 Uw rotten streng, te veld; uw vlooten trots, ter Zee: 1610 En kneusen 't woest gheweldt; en helpen ons aen vree. 1611 Dat spoedich Amsterdam sal onder hem vermaeren, 1612 En luycken op; ghelijck, aen 't eyndt der kindtsche jaeren, Een eedle maechdt die in haers jeuchdes bloeyen treedt: 1615 't Ghesicht ontfonckt; en 't rypen van 't vernuft ontcleedt 1615 Het vlytige ghelaet van slechtheyt vlack tot schroomen; 1616 De stal des lichaems, hals en heup begint te vroomen; 1617 En maxel crycht het gheen dat haeren bosem sluyt; 1618 Achtbaerheyt voeghlyck blinckt ten schoonen aenschyn uyt: 1619 1620 Dan perlen, goudt, en sleep: zy wort gheviert van veelen! Heymlycke nydt ontfaên haer mindere ghespeelen. 1621 De naemhaftighe stadt verdaedicht door zyn dolck 1622 Sal nemen toe in macht, en menichte van volck, 1623 Meer dan te vooren, in driehondert Sonneringhen, 1624 1625 En wyder uyt, den creyts van haere vesten dringhen. 1625 Want, al, wie tyranny te woedichlyck ontstelt, 1626 Bloedighe wetten, oft vyandelyck gheweldt
[p. 138]
Ellendelyck sal uyt haer vaederlandt verjaeghen, 1628 Met vrouwen, kind'ren jong, en hoop beroyde maeghen, 1630 Door open poorten zy ontfaên sal, naeckt en bloodt; En met meedoogentheyt verquicken in haer schoot. De trouwe burghery haer nyver sal gheneeren 1632 By 't ploeghen vande Zee; by coopen en verteeren; 1633 En spysen landen vreemdt, en Coninckrycken groot, 1634 1635 In diere tyden en vertwyfeld' honghers noodt, 1635 Met lyftocht allerhand, en voorraedt uyt haer schuyren: By 't afval van 't ghenot verovren haer ghebuyren. 1637 Van schepen af, en aen, om waer, om goudt te hael, 1638 Sal 't krielen op het Y, en swart zyn inde Wael. 1639 1640 Al sal't'er besich zyn, al woelen met onlede, 1640 Van voeren, lossen, laên, met waeghen, schuyt, en slede. 1641 't Ghewin ghedijt tot pracht, tot cier de rijckdoom swaer. 1642 Dan boutmen wel seshondert huysen op een jaer. 1643 't Ghetal der kercken wast, daer sietmen sluysen graven; 1644 1645 Een leegher arbeydsliên hier delven aen een haven. 1645
[p. 139]
Daer slaetmen eenen grondt, zeediep, van paelen sterck, 1646 En kroont den Aemstel, met ghewelleft metselwerck onwickbaer door zijn wicht; om boven op te laeden 1648 Weldighe Zuylen 's Beurs voortreffelijcke cieraeden. 1649 1650 Soo besich 's Somerssons, de byen zijn in 't Goy 1650 Daer soete boeckweyt bloeydt; als zy (om inde koy Te seer bevollickt, niet elck ander te verdringhen) Uytleyden haers gheslachts mondighe' anwasselinghen: 1653 Oft als zy vlieghen d'een den andren in 't ghemoedt, 1654 1655 En nemen af den last van 't aenghewonnen goedt: Oft als zy yverich den claeren honich vaeten, 1656 Met soete leckerny opvullende de raeten: Oft als zy keeren uyt, met al haar burghery, 1658 Den bommel een ghediert soo nyver niet als zy: 1659 1660 Het isser drang, en drock en nerghens sietmen luyen: 1660 Den honich geurich ruyckt nae d'uytghesooghen kruyen. O welcke schatten! o welck over grof ghewin Sal komen aengheweydt tot haere paelen in, 1663 En vullen 't landt; wanneer het Y sal doen verflaeuwen 1665 Den Lissebonschen Taach, en neerslaen zijn winckbraeuwen; 1665
[p. 140]
Al hanghen zy, van oudts begruyst, vol gouden sands! 1666 Wat sal 't ghemeene best ghevoelen onderstands, 1667 Als haere jeuchdt den hoop van Portugal sal plucken 1668 In 't Oost; en haelen t'huys den Oest vande Molucken! 1669 1670 't Bestaen sal manlijck zijn, maer wat voor woorden smeên 1670 Sal menschen tong, om yet te segghen vande gheen, Die reysen sullen uyt, waer lancx zy noyt en hoorden Dat yemandt was ghekeert; en soecken, in het Noorden 't Welck nimmermeer ontdoyt, door's pekels korter sway, 1674 1675 Een wech nae 't machtich Chine', en rijcken van Cathay? 1675 Die terghers vande doodt die henen sullen slippen 1676 Door midden 't driftich ijs aen Hemelhooghe klippen; 1677 Daer schors op schorse schuyft, en leydt in 't lang, en 't bree, 1678 Als kercken boven, en als kercken onder Zee: 1680 Die door den haeghel blindt en onghebaende plecken, 1680 Ghelijck ter hellen, vande Son af, sullen trecken Tot daer de maendt een deel is vanden dach, en daer 1682 Een dach en nacht alleen volmaecken 't heele jaer. Die, veele maenden, van de wereld af ghescheyden, 1685 Begraven onder sneeuw haer leven sullen leyden, By 't hongrich huylen van 't ruych onghedierte fel, 1686 In 't Coninckrijck des nachts, ghelijck als inden hel.
[p. 141]
Voorwaer Alcmenaes soon en heeft sich noyt vermeten 1688 Soo onvertsaechden daedt; al heeftmen uytghekreten 1690 Dat hy 't volck onderaertsch deed beven van ontsach, 1690 En sleypte Cerberus gheketent voor den dach. 1691 Nochtans en sal haer roem wijdvluchtich hier niet marren; 1692 Als oft zy aende weet op seylsteen, vaste starren, 1693 Graedbooch, en Astrolaeb, alleen ghebonden was, 1694 1695 En 't waelen vande Naeld aen 't luysternauw Compas. 1695 't Sal Crijchsvolck wesen. Dat wil voelen en beschreyen 1696 De Zee van Hercules: dien (als hy breedt gaet weyen 1697 Den Oceaen te trots, met uytghelaeten vloedt) 1698 Het Amsterdamsch beleydt doen sincken sal zijn moedt: 1699 1700 Soo dat hy golf, op golf, beteutert door 't vervaeren, 1700 Sal slorpen aerseling, ter straet in, met zijn baeren. 1701 Ick sie d'Hollandsche vloot den Andaluz aen boordt: 1702 De roock en vlam van 't schut: de pekel roodt van moordt: 1703
[p. 142]
't Bestorven Gibraltar van vrees om 't hart beneepen: 1705 En al de Westerstrandt gheplondert van haer schepen: 1705 Die baet het niet te zijn als slooten opghebouwt, Nocht dat zy spieghlen doen de dyninghen, van 't goudt. Soo mannen harten, soo, soo moeden van vermoghen. 1708 Dat's in zijn croon, den Vorst des ondergangs ghevlooghen; 1709 1710 En, van 't vermetel hooft, de pracht ghemaeckt tot schandt. 1710 Soo seyndtmen 't oorloch uyt: en haeldmen vreed' in 't landt. 1711 O voorspoed spoedich, des my 't wonder doet verstommen; 1712 Dat ghy soo flucx, o stadt! sult wesen opgheklommen, En hebben u gheset, in sulcken hoochte, daer 1715 Soo meenich, te vergheefs, nae steyghert duysent jaer! Men bidd' de Maeticheyt dan maer, dat zy te vreeden 1716-1741 1716 Zy, u te blyven bij, in uw gheluckicheden, En vestigh' uwen stoel: Want nerghens is soo veyl 1718 Den onverwachten val, als op de toppen steyl; 1720 Soo slibbrich staen, als op den cruyn; soo te bedincken Het gyben, als voorwind, en soo ghereedt het sincken. 1721 1720b-1721a Ghelijck ick sie, uyt wenst tot weelde, te ghemoedt 1722 Al wat verbasterings der ouwde zeeden goedt; 1723 En, om het snood ghewin, in last de goede wetten. 1724 1725 Doch sullen daer de beste' haer voorgang teghen setten, 1725
[p. 143]
Uytblinckende' als in goudt het heldere ghesteent: Soo dat daer schaemroodt door de goedighe ghemeent Sal raecken omtesien, en rouw haer hart te roeren, En volghen op het licht dat d'Overheden voeren. 1727-1729 1730 Oft oock, o groote stadt! u eenich misverstaen, 1730 Tot altenauwen voet, van heerschen socht te raên, 1731 Waer op licht waere, dat weer Tyranny insloope; Niet edel Hoofttack, niet Croondraechster van Europe. 1733 Houdt vry der volcken toom wel staedich inder handt: 1734 1735 Maer voor het uyterst schroom den teughel, met verstandt
[p. 144]
Van wicht, den breydel rept, wat styver oft wat sachter. 1735, 1736 Te ruym dat struyckelt vaeck, en al te cort leydt achter. 1737 In vryheyt ordentlijck uw burghery laet treên, 1738 Recht tusschen dienstbaerheyt en wetteloosheyt heen. 1734-1739 1739 1740 Soo groeydt, soo bloeydt, so wast, o rechterhandt der Staeten, In mooghentheyt, gheluck, en tal van ondersaeten. 1741 En ghy, o vrouwen, wischt uw traenen af en lijdt Gheduldich desen, om den naekomenden tijdt. 1478-1743
Rey van Aemstellandsche jofferen O wat heb ick ghesien met mijn beslooten ooghen! 1744 1745 Wat heeft my inden droom verscheenen, staen vertooghen, 1745 De voorsegghende Vecht daer wonderheyden al! Voorwaer den Hemel weet wel hoe hy 't schicken sal: En seghent dickwils, als hy uyt schijndt op verdelghen. Des laet ons d'onspoedt als gheneesedranck verswelghen, 1749 1750 Die, onvermaecklijck op de tong, den gheest wel smaeckt, 1750 Door hoop van 't smaecklijck goedt, dat lijf en siel vermaeckt. 1751 Eyndt	+Voor de handelingsvoortgang, zie Inleiding 1.4. 1290verwet, verft, kleurt; cleeden, kleren. 1291bleeckgedaene, een bleek voorkomen hebbend, bleek; laffe, zwakke, uitgeputte. 1294frischeyt, gezondheid; staeten, waardigheden. 1295ontsich, eerbiedige vrees; gunst, liefde. 1296b-1297zo mijn verstand maar niet beneveld was door het geluk. 1298vrouwenbeeld, vrouw. 1299lichtvaerdicheyt, lichtzinnigheid, wuftheid. 1302en moeyt, en het spijt mij. 1303naesaet, opvolger. 1304sny, leed doet. 1306Dit is in het begin der 14de eeuw gedaan. 1308danckwillicheyt, goede wil om dank te betonen. 1309bestelt, gegeven, verschaft. 1310ghewrichte, lid. 1311slappen aen, worden al slapper; ghesichte, ogen. 1312ysren vaeck, nl. de doodslaap. 1314op het spade, op het uiterste. 1315ontschep, geef de geest; ontsluyt, openbaar, schenk. 1317heft - aen, begint, vangt aan. 1318jonghers en grysen, jongen en ouden. 1320cleeren verscheuren, tot teken van rouw, zoals de Israëlieten deden (vgl. Gen. XXXVII, vs. 34). 1321gheeft u op tot, geeft u over aan. 1323heeft leven en goed verloren. 1329versmooren, sterven, omkomen. 1332Willem II. Vgl. vs. 39, 40, 164. 1335welk een treurig einde. 1338mooghen, kunnen; de Croon der Schotten. In 1286 was koning Alexander III van Schotland ten gevolge van een val van zijn paard overleden, en toen vier jaar later zijn dochter Margareta, die hem was opgevolgd, stierf, maakten ruim twintig bloedverwanten aanspraak op de Schotse troon. Een van hen was Floris V, die door zijn oud-overgrootmoeder Ada, de gemalin van Floris III, van een vroegere koning van Schotland afstamde. De Schotse edelen, onderling verdeeld, droegen aan de Engelse koning Eduard I op, een keus te doen uit de kroonpretendenten, die nu naar Schotland werden ontboden om er hun recht te bepleiten. Dit deed ook Floris V. Wel verwierf hij de kroon niet, maar hij kreeg een schadeloosstelling in geld. 1340weeslijck, aan wezen gelijk. 1345echter, hierna. 1347In 1287 had Floris V de West-Friezen voor goed onderworpen. 1348het is hard, wanneer men daaraan denkt. 1349tsaeghen, versagen. 1354innesitter, ingezetene. 1355bitter, boos, verbolgen; men denke aan de strijd met Jan v. Vlaanderen. 1357slooten, kastelen. 1359haettelijcke, gehate, vijandige. 1362brenghet te vooren, legt aan de dag. 1366juweelen, versiersels. 1371vertsaecht, moedeloos. 1372Mevrouw, een slechte tijding komt altijd vroeg genoeg. 1373niet, neen. 1375naeby, bijna. 1377Berch, Muiderberg. 1378laech, hinderlaag; een drommel ysre liên, een drom, een troep gewapende lieden. 1380hield cort op, hield dadelijk in. 1381ghevanghen brochten, gevankelijk meevoerden. 1382dat mist u, dat zal u niet gelukken. 1383dewyl, terwijl. 1384stoot, rent; sit van, stijgt af. 1387snevelt, valt. 1388strenghe, onverzettelijke. 1389min niet als, niet anders als. 1391ver, bijw. van graad. 1392viel, was; omringhelt, omringd. 1393isser afghereeden, is weggereden. 1394wy worpen om, wij wendden de teugel en vluchtten; al is hier als versterkend partikel gebruikt. 1395spreyden elck zijns weechs, gingen elk onze weg. 1396'k en ben 's gheen verder tuygh, verder ben ik er geen getuige van geweest. 1397bleef, sneuvelde, omkwam. 1399houd' ick, reken, acht ik; ontrent, in de nabijheid. 1400gheven, begeven. 1402neemts' haer keer, zal zij zich keren, zal zij gaan. 1403aen, voor. 1404gheleghen inder assche, vernietigd. 1405in 't eedelbloedt, in mijn edel bloed. 1406onvermurruwt, onvermurwd, wreed; stort, valt. 1407rust uw hart, bedaar, wees kalm; wij weten dat onder ons volk dikwijls mededogen en redelijkheid worden aangetroffen. 1409w. heeft te zeer ingang in hun hart gevonden. 1410daarom houd ik de dood voor het beste, dat mij te wachten staat. 1412op dese ruy, bij dit oproer; onverstandel, zonder ‘bescheid’. 1413en mishandel, schende. 1414spotter, (vrouwen)schender. 1415leelijck ongheval, smadelijk ongeluk; mismaeckte, schandelijke. 1409-1416Zie Inleiding 1.4. 't hart my, mij het hart. 1420deuchdgeurighe, wier deugden zulk eene lieflijke aandoening opwekken; aensienelijckste, voortreffelijkste. Ed. 1636: o roos volgeurs van deughd. 1421ghegheven uyt, voortgebracht. 1422may, de lente des levens; wat straffen, welk een ongunstig, ruw (adjektief). 1424zeên, goede zeden, eerbaarheid. 1425beswalcken, bezoedelen, besmetten. 1427doet, handelt; 't ondeuchdighe gheluck, het slechte lot. 1431bedrucken, drukken. 1433tot schuldt, door eigen schuld. 1437verseert, gewond (door wroeging). 1438voorlachend, eerst aanlachend. 1439plaech, straf na de misdaad; houdt aen op, vervolgt; staet, waardigheid. 1440Ed. 1636: de vuylgevallen Graef. 1441onlancx, niet lang, kortgeleden; quael, kwelling. 1444't klem van uwen strenghen moet, de kracht van uw onverzettelijke moed. 1445haer, zich. 1446d'hoon des batsen onghevals, de rampen van de norse tegenspoed. 1432-1447Veenstra behandelt in Invloeden blz. 84-86 (met als achtergrond het reeds genoemde artikel van Kluyver over de 4e en 5e Rey) het motief van de wroeging en de wraak. De wroeging van de schuldige en de wraak van de beledigde komen tot een eind, als de beledigde de schuldige doodt. Dat heeft Van Velsen gedaan. Daardoor is Floris verlost (1441) en schootvry teghen als (1447). Vergelijk dit met Montaigne's: et de tuer un homme, c'est le mettre à l'abry de nostre offence. als, alles. 1448eenvouwdich, onnozel; wat's dat, waarom. 1449oneelder wijs, op enedele, niet eervolle wijze; vanghenis, gevangenschap. 1450cierlijcker, eervoller; eens hayrs, eens legers. 1452laete, te late. 1454in laster grondeloos, in de grootste schande. 1462opgheheven, aangeheven. 1464schijn, aanblik. 1465buyren vanden Rhijn, Rijnlanders. 1466in roeren, in beroering, in rep en roer. 1469oneens onenig; het ghemeene volleck slecht, het gewone, eenvoudige volk (in tegenstelling met de adel). 1470ghespouwen, verdeeld; ghesplist, volgens ed. 1622, de druk v. 1613 heeft ghespitst, ed 1636: gespreydt. 1420-1476Zie Inleiding 1.1; 1.2.2; 1.2.3.; 1.4; speciaal nog 1456-1459 (en andere verzen met het aristokratische eerbegrip), 1460-1475 (N.B. O heylich' Eendracht ghy verlaet ons! 1474). 1476De oogleden worden zwaar en voelen zich overweldigd door de slaap. 1477stemt met, stemt overeen met; uytghewaeckte, afgewaakte. 1478pynelyck bedooven, smartelijk gedompeld in, overstelpt door. 1481waer het noodlodt over uyt is, wat het noodlot zoekt tot stand te brengen. 1482niet schiet, enz., niets geschiedt tevergeefs en nog veel minder geschiedt het kwade tevergeefs. 1483souwt, zout (persoonsvorm); de goddelijcke raedt, de wijsheid Gods. 1486verr'siende, enz., in zijne voorzienigheid de weg baant waarlangs uw nakomelingen tot eer en roem zullen geraken. 1491frissche grysicheyt, kloeke grijsaard; ghemytert, bekranst. 1493verborghentheyt, geheimen. 1494en het oog van uw verbijsterde zinnen laten weiden, een blik gunnen. 1495schiedenissen, gebeurtenissen; onder nacht, in duisternis. 1496die door de schikgodinnen (lat. parcae: Clotho, Lachesis, Atropos) op het spinrokken zijn gewonden, zijn opgezet. 1497volsponnen, afgesponnen. 1498gheparst, gedwongen. 1499noodtweer, noodzakelijke verdediging. 1500nedrich, weinig in aanzien, onaanzienlijk; begraven percken, door een gracht omgeven stadswijken. 1501eycken wercken, palissaden van eikehout. 1502uyt zijn plat, uit zijn nederige, lage toestand. 1503v.v. Zie Pontanus, Rerum et urbis Amstellodamensium historia (verschenen in 1611; de samenzwering van 1296 wordt in verband gebracht met de bloei van Amsterdam), zie verder W. van Wel, Hooft's Geeraerdt van Velsen, Nwe Tgids 35; Van Tricht 56; Veenstra 72. 1503vest, muren. De Schreierstoren, de toren Swycht Utrecht, het Rondeel, de Munttoren en de Montelbaenstoren herinneren nog aan deze torens. Men begon hiermee op 't eind der 15e eeuw. 1508door desen, hierdoor. 1509met jonst troetelen, door gunstbewijzen trachten voor zich te winnen. 1511des Caisars hoochste pracht, de kroon door keizer Maximiliaan in 1489 aan het wapen van Amsterdam toegevoegd. 1514Welhem, Willem van Oranje. 1518die stal had als een post, die vaststond als een paal. 1519Iphigenia, dochter van Agamemnon en Clytemnestra, werd door de priester Calchas aangewezen om geofferd te worden, om de toorn van Artemis te verzoenen; Polyxena, de dochter van Priamus en Hecuba, werd na de verwoesting van Troje op de grafheuvel van Achilles door Neoptolemus geofferd; Iphigeniaes en Polixenaes, onschuldige slachtoffers. 1520kerven, onthoofden. 1521gaet - af, houdt op; echter, daarna, na die tijd geen begraven vóór het uur (dat door de natuur is gesteld). 1528het welckmen siet, enz. Adolf van Nassau was keizer van Duitsland (1292-1298). 1531des verlossers, bedoeld is Maurits van Saksen, zijn grootvader, die in 1552 tegen Karel V vocht, waardoor het verdrag van Passau tot stand kwam, dat de keizerlijke macht en het katholicisme zeer verzwakte. 1534de Spanjaarden. 1535's aerdtrijcx eynde, de straat van Gibraltar. 1536duydenis, voorspelling. 1536b, 1537en het enige onzekere wat betreft hun monarchie is deze (angst veroorzakende) profetie (zie Oudemans o.c. haperen). 1538onmaetighe, buitengewoon grote. 1540de oude graven van Gelre en Zutphen zijn niet uit het huis van Nassau; wèl bestond er verwantschap, waarschijnlijk zelfs door herhaalde huwelijken. Jan van Nassau was bisschop van Utrecht tijdens de regering van Floris V. 1541Maurits was na de dood van Adolf van Nieuwenaar en Meurs in 1590 stadhouder geworden van Utrecht en Overijsel, en in 1591 van Gelderland; voochdy, heerschappij. 1542berecht, bestuurd. 1545haer sullen dies ontdancken, zullen ze er berouw over gevoelen. 1546beschermen, verdedigen zich. 1547Habsburch en Oostenrijck, Spanje en Duitsland. In het eerste regeerde het Habsburgse, in het laatste het Habsburgs-Oostenrijkse huis. 1548ten slingher uytghedreven des yverighen Gods, weggeslingerd door de vertoornde God. Denk aan de Griekse God Zeus, de bliksemslingeraar. 1550afwerpende', van het paard werpend; spits, lans, speer. 1551omheynt, omgeven. 1552Heynrick, Frederik Hendrik; beleyder van de paerden, aanvoerder der ruiterij. 1553Welhem, Willem Lodewijk, stadhouder van Friesland; Philips den onvervaerden, de onverschrokken Filips (broer van Willem Lodewijk), die zich bij het beleg van Groningen zeer onderscheidde; in 1595 werd hij bij een aanslag op Grol gewond, tengevolge waarvan hij overleed. 1554den vroomen Luydewijck, de dappere Lodewijk (evenals Filips, een broer van Willem Lodewijk), die zich o.a. heldhaftig gedroeg in de slag bij Nieuwpoort, en in 1604 bij het beleg van Sluis aan een ziekte stierf. 1555Johan, wellicht Johan Ernst, kleinzoon van Jan de Oude, op 20-jarige leeftijd onder Maurits in dienst getreden (1582-1617); braef, uitmuntend, voortreffelijk. 1556den nemmersuffen Ernst, de wakkere Ernst Kasimir, die in 1620 stadhouder van Friesland werd. Hij was ook een broer van Willem Lodewijk. 1557ghelijck….. 1574 alsoo, homerische vergelijking. 1558bestuwt, omstuwd, omgeven; Vorsten trotsberaên, fiere vorsten, trots van inborst. 1559opghestaen, voorgekomen. 1561streckte', was hem. 1562Eumenes, Ptolemaeus, Perdiccas, Lysimachus, veldheren van Alexander de Grote. 1563veroveraer, overwinnaar. Lysimachus, veroordeeld door Alexander om door een leeuw verscheurd te worden, deed deze stikken door zijn met zijn mantel omwonden arm in de bek van het dier te steken. 1564Juppijn, Jupiter; snofte, snoefde; zie verder noot bij 1574. 1565onbesuyst ghebroedt, lelijk, lomp gebroedsel, n.l. de giganten, de reuzen; bofte, stiet. 1567overdwaelsch, overmoedig, verwaten; 's ouden Saturnus hof, de hemel. 1568te meestren haer vermatten, waagden, beproefden te overmeesteren. 1569schansten, stapelden; aen Hemelhooghe katten, aan hemelhoge belegeringswerktuigen (om stenen te slingeren); een kat is een beweegbaar schutdak, waarop de blijde (een werktuig om stenen te slingeren) staat. 1570't mid, het midden; de Crijchsgod, Mars. 1571Latonaes kindren beyd', Apollo en Artemis; Pallas (Athene), Minerva. 1572Liber, Bacchus, hem stijfden, ed. 1636: die had hij. 1573Apollo, Artemis, Bacchus en Mars (of eig. liever Ares) waren kinderen van Zeus; Minerva was geboren uit het hoofd van Zeus; Neptunus was evenals Jupiter (Zeus) een zoon van Saturnus. 1574zó ook zal onze vorst…. Hier is een infinitief weggelaten met een betekenis die dicht moet liggen bij viel in van 1560 en neder bofte van 1565 (overigens hoort neder bofte bij een bijv. bz. bij Iuppijn: er staat: als een Iuppijn, zonder persoonsvorm). Zo opgevat, is deze syntaktische manier van doen een goed voorbeeld van Hoofts gedrag op het terrein van samentrekkingen. Volgens ons kan stondt van 1570 niet als persoonsvorm horen bij als een Iuppijn van 1564. Er bestaat een mogelijkheid dat Hooft niet bedoelt dat achter Alsoo sal onsen Vorst een ingewikkeld samengetrokken infinitief wordt bijgevoegd. Dan moet alsoo het viel in en neder bofte semantisch inkluderen en is sal een zelfst. werkwoord. Verbinding met 1574b en 1575 lijkt ons onmogelijk. 1575schijn, voorkomen. 1576de Tielsche hey, de Thieltse heide bij Turnhout, waar Maurits in 1597 de de Spanjaarden onder Varax in een ruitergevecht versloeg, gherit ruiterij. 1578bij Nieuwpoort. 1579toevoer, bracht; de godin der zege, Victoria, werd met een lauwerkrans of een palmtak en met vleugels voorgesteld. 1581verbaesen, ontzag inboezemen. 1582de volken van het Zuiden, die tot nu toe hier te lande (niet alleen aan de mensen, maar) zelfs aan de spoken en geesten nauwelijks bekend zijn. 1584wyder, verder. 1585som, sommige; strecken, reiken. 1587Aerdenkloot, aardbol. 1588onbepaelden roem, en hun onbegrensde roem. 1591het blaeuw, de zee. 1593oploopend, woedende, onstuimige. 1595't morren, het bulderen; versmaên, niet geven om, verachten; sonder grondt, grondeloos. 1596borsten van bedrijf, ondernemende mannen, mannen van de daad; moeden onbesneeden, ongeknotte, dappere gemoederen. 1597onverleemde onverzwakte. 1600verlaedene zwaar beladen. 1601Bourgoensche, deze naam werd toegepast op alle landen en onderdanen der Bourgondisch-Oostenrijkse vorsten; hier: Spaanse. 1602becroosen, bemorst, door 't slijk gesleurd. 1603't huys voeren, naar huis medevoeren; op het hof, in 's-Gravenhage. 1604te weten (lat. scilicet), en nu durfde Arragon nota bene nog wel denken; Graenaeden, het vroegere Moorse koninkrijk Granada, dat in 1492 door Ferdinand en Isabella was veroverd. 1606slaan, doden. 1607Die vloek moge Toledo en Saragossa op het hoofd vallen. Toledo, de hoofdstad van Castilië; Saragossa, de hoofdstad van Arragon. 1608volcken van een bloedt, Hollanders en Zeeuwen. De Zeeuwen waren het wat betreft het probleem van een souvereiniteitsoverdracht niet eens met de Hollanders. 1609beleyden, leiden, aanvoeren. 1610uw rotten streng, uw kloeke benden, troepen. 1611kneusen, verpletteren. 1612vermaeren, vermaard worden. 1615't ghesicht, het oog; vernuft, verstand. 1616vlytighe, levendige; slechtheyt vlack, kinderlijke eenvoud; de zin is: bij het rijpen van het verstand legt het vrolijke, onbezorgde meisje haar kinderlijke argeloosheid af, die voor maagdelijke schroom plaats maakt. 1617stal, gestalte; te vroomen, sterker te worden, zich te ontwikkelen. 1618maxel, vorm; haeren bosem, haar boezemkleed (onderwerp). 1619achterbaerheyt voeghlyck, gepaste fierheid. 1621ghespeelen, vriendinnen. 1622naemhaftighe, beroemde. 1623menichte van volck, bevolking. 1624sonneringhen, jaren. 1625wyder, verder creyts, kring; vesten, muren. 1626te woedichlyck ontstelt, zeer verwoed en wreed. 1628ellendelyck, als balling. 1632nyver, ijverig, haer gheneeren, de kost verdienen. 1633by 't ploeghen van de Zee, door de zee te klieven, te bevaren; verteeren, verruilen. 1634spysen, van spijs voorzien. 1635diere tyden, duurte, schaarste van levensmiddelen. 1637(zal) de naburen voor zich winnen, hun gunst verwerven door hen te spijzen met de afval van haar (Amsterdams) tafel, d.i. met het overtollige dat zij zelf niet nodig heeft. 1638waer, koopwaer; te hael, te halen. 1639inde Wael, een binnenhaven, begrensd door de tegenwoordige Kromme en Oude Waal en van het open Y afgesloten door een dubbele palengordel. 1640met onlede, bedrijvig. 1641voeren, aanvoeren. 1642cier, weelde, prachtlievendheid. 1643dit is in 1601 gebeurd. 1644't ghetal der kercken wast, dit slaat op de Zuiderkerk, die in 1611 zó ver gereed was, dat zij gebruikt kon worden; sluysen, Hooft denkt aan de in 1601 gegraven St.-Antoniesluis, de Nieuwe Haarlemmersluis en de sluis die bij de Heiligewegspoort lag en ‘Boerenverdriet’ genoemd werd. 1645een haven, de nieuwe Waal, 1610-1621. 1646grondt, fundament, fundering. Bedoeld is de bouw van de Beurs 1608-1613; een gewelf werd over het water geslagen, waar de Amstel onder vijf bogen doorstroomde, waarvan de middelste hoog genoeg was om tot doorvaart te dienen. Het verhoogde plein op deze brug werd bestraat en omgeven aan vier zijden met een rondbogen-gaanderij, rustend op veertig kolommen van blauw arduin. 1648onwickbaer door zijn wicht, onwrikbaar door zijn gewicht. 1649weldighe, forse. 1650's Somerssons, gedurende de zomerwarmte. 1653anwasselinghen, jongen; ed. 1636; bejeughd' aenwasselinghen. 1654d'een den andren in 't ghemoedt, elkander tegemoet. 1656vaeten, als 't ware in het vat doen. 1658keeren uyt, weren (uit de korf). 1659bommel, hommel. 1660drang, vol van gedrang; luyen, luieren. 1663aengheweydt, aangewaaid; paelen, gebied. 1665doen neerslaen zijn winckbraeuwen, beschaamd maken. 1666begruyst, bestoven; vol gouden sands, vol stofgoud, dat veel in de rivier de Taag gevonden werd. 1667wat - ghevoelen onderstands, hoe zich versterkt gevoelen. 1668den hoop van Portugal, waar Portugal op gehoopt had. 1669oest, oogst. 1670't bestaen, het ondernemen, dat te durven. 1674door 's pekels korter sway, langs korter zeeweg. 1675Cathay, het noorden van China; men denke aan de tocht van Barentz en Heemskerk (1596). 1676terghers, trotseerders. 1677door midden 't driftich ijs, midden door het drijvend ijs langs hemelhoge klippen. 1678schors, laag. 1680blindt, die het gezicht belemmert, verblindende. 1682Aan de Noordpool duren dag en nacht ieder een half jaar, zodat de maand een gedeelte is van de dag en deze met de nacht samen één jaar vormt. 1686't ruych onghedierte fel, het wilde, felle, verscheurend gedierte. 1688Alcmenaes soon, Hercules. 1690ontsach, vrees, angst. 1691Cerberus, de helhond, een monster volgens sommigen met 50 of 100, volgens anderen met 3 koppen, met slangen om de hals en de staart van een draak. 1692wijdvluchtich, wijdvliegend, zich ver uitbreidend; marren, toeven, blijven. 1693de weet op, kennis van, het zien op, bedrevenheid in het gebruiken of waarnemen van; seylsteen, magneet. 1694graedbooch, een houten werktuig om op zee de hoogte van hemellichamen te meten, bestaande uit een stok, waarlangs verschillende dwarshouten met vizieren aan beide kanten, konden geschoven worden; astrolaeb, een ring of rond wiskunstig werktuig om op zee door merken en vizieren de loop en de hoogte van zon en sterren te meten. 1695't waelen, heen en weer bewegen. 1696dat wil, enz., dat zal de zee van Hercules (de straat van Gibraltar) gevoelen en beschreien. 1697dien, wie; breedt gaet weyen, zich groot gaat voordoen, veel vertoning maakt. 1698den Oceaen te trots, ten spijt van de Oceaan; met uytghelaeten vloedt, met hooggaande golven. 1699het Amsterdamsch beleydt, onderwerp; men denke aan Jacob van Heemskerks tocht naar Gibraltar in 1607; moedt, overmoed. 1700beteutert, ontsteld; vervaeren verschrikken. 1701aerseling, achteruit, terug. 1702den Andaluz, de bewoner van Zuid-Spanje; aen boordt, langs het strand (van de Andalusiër). 1703schut, geschut; pekel, zee. 1705gheplondert, beroofd. Heemskerk viel de schepen voor Lissabon aan en vernielde deze. 1708soo, flink zo, zo moet gij handelen; moeden van vermoghen, krachtige gemoederen. 1709den Vorst des ondergangs, de vorst van 't Westen, van Spanje. 1710pracht, trots. 1711seyndt, zendt. 1712spoedich, snel; des, enz., waarvan het wonder mij doet verstommen. 1716-1741Zie Inleiding 1.2.3. en 1.4. 1716dat zy te vreeden zy, enz., dat het haar moge behagen u in uw voorspoed bij te blijven. 1718vestigh' bevestige; stoel zetel; veyl, licht te verkrijgen, te vinden. 1721ghereedt, gemakkelijk. 1720b-1721asoo te bedincken het gyben, nooit moet men meer op zijn hoede zijn voor het omslaan van de bezaan, dan bij het voor de wind zeilen. 1722wenst, aanwensel, gewoonte; sie …. te ghemoedt, tegemoet zie. 1723al wat, heel wat. 1724snood ghewin, vuig, laag gewin, uit lage winzucht. 1725voorgang, voorgaan, voorbeeld. 1727-1729zodat daardoor schaamrood de goe gemeente (de burgerij) zal treffen om in te zien, en rouw de g. gem. z. tr. om hun hart te ontroeren en na te volgen het licht enz. (Als men de goedighe ghemeent tot onderwerp maakt, komt men tot een andere zinskonstruktie. Ook is mogelijk: en rouw hun hart zal treffen tot ontroeren, tot ontroering toe en tot het navolgen van het licht enz. Er zijn nog andere mogelijkheden, maar we laten het hierbij. De betekenis van het geheel is in de kontekst duidelijk.) 1730oft oock, indien soms; misverstaên, misverstand, dwaling. 1731tot al te strenge wijze van regeren zou aanraden, waarna het licht zou kunnen gebeuren, dat de tyrannie weer zou insluipen. Hooft denkt hier aan de predikanten, die een strenge regering aanrieden. 1733niet, laat dat niet gebeuren; Croondraechster, die de kroon spant, uitmunt boven anderen. Door dit woord is Vondel hoogstwaarschijnlijk geïnspireerd tot de bekende verzen: Aen d'Aemstel, en aen 't Y, daer doet sich heerlijck ope / Sy die, als Keyserin, de Kroon draeght van Europe (Dit zijn de eerste regels van het gedicht Op Amstelredam volgens de uitgave Poesy 1647 II, 2e druk. In 1631 en de uitgave Verscheide gedichten 1644, blz. 127 staat: Het Y en d'Aemstel voên de hooftstadt van Europe, / Gekroont tot Keizerin; des nabuurs steun, en hope. Deze laatste regels vinden we ook in de WB-uitgave, Amsterdam 1929, dl. III, 35, 918, 919. De tekst van 1647 is veel barokker en weidser dan die van 1631, 1644 en de WB.) 1734wel staedich, wel voortdurend. 1735, 1736maar schroom de teugel al te strak aan te trekken; al naar gelang, naar het gewicht der omstandigheden, moet ge de breidel bewegen, hanteren, hem nu eens wat krachtiger aantrekken dan weer wat vieren; met verstandt van wicht is een uitdrukking ontleend aan het paardrijden. Onder wicht verstaat men eigenlijk de mate waarin het paard meer of minder zwaar op de hand is. 1737struickelt, doet struikelen; al te cort leydt achter, het al te kort intomen heeft ten gevolge dat men achterop raakt met betrekking tot de anderen. 1738in vryheyt ordentlijck, enz., laat de burgerij een ordelijke, gepaste vrijheid genieten. 1734-1739Veenstra (Invloeden 199) zoekt de invloeden voor Hooft's ideeën over wijze gematigdheid in de politiek vooral bij Lipsius en Montaigne, zie Inleiding 1.2.1. (In Lipsius' Politica vinden we veel van Tacitus, zodat minstens via Lipsius hem Tacitus' denkbeelden bekend waren.). Zie ook Inleiding 1.2.3. 1739Zie Brandt, blz. 13, Inleiding 1.2.2. 1741mooghentheyt, macht. 1478-1743Zie Inleiding 1.2.3. en 1.4. 1744beslooten, gesloten. 1745staen vertooghen, vertoond, laten zien. 1749onspoedt, tegenspoed; verswelghen, innemen. 1750onvermaecklijck, onaangenaam. 1751door de hoop op het aangename, het goede, dat uit de tegenspoed voortvloeit, en waardoor lichaam en ziel worden verkwikt.

Geeraerdt van Velsen

Geeraerdt van Velsen

Vijfde bedrijf +