P.C. Hooft, Granida

Granida

auteur: P.C. Hooft

editeur: Lia van Gemert

bron: P.C. Hooft, Granida (ed. Lia van Gemert). Amsterdam University Press, Amsterdam z.j.

verantwoording

inhoudsopgave

doorzoek de hele tekst

downloads

DBNL vignet



[p. 53]

Tweede deel daifilo1 Hoe aengenaem is in een schoon lichaem de deucht! 480 Hoe lieflijck heusheit in de geen die mach gebieden! En ghij die 't goedt doen lust, daer ghij wel quaet doen meucht, Hoe heerlijck is den strael des goetheits2 in uliêden! Hoe veel schoonheden heeft de schoonheit t'saemgeveucht Eer s'haer vernoeghen liet aen 't schoon van een Granide!484 485 O schoone Son, als ghij verscheent in mijn gedacht,485 Doe leerde mij den dach dat ick in duistre nacht,486 Met vliesen overschaeuwt sijnde mijn oogen beyde,487 Bij 't rookrich licht eens lamps mijn dromich leven leyde. Want als begeerlijckheit in eigen lust verblindt,3 490 Die schoonheits lichaem meer als lichaems schoonheit mindt, Mij tot vereeniging van aertsch met aertsch dee póóghen Doen suiverde uwe glans de dickheit van mijn óógen,489-92 Optreckende' haer gesicht tot uwaerts, waer door mijn493 Siel kennende' haer waerdij, poocht met haer een te sijn;493-4 495 Al sou sij, cleene mug, om in glans te verwanderen, Vliend' in de Son met die vereenen door 't veranderen.495-6 4 Maer belcht uw schoone siel haer dat mijn siele cleen497 Altevermetel poocht met u te wesen een,
[p. 54]
Soo sal de wil mijns siels in als met d'uw gemeen,, sijn499 500 Behalven in (dat sij niet can) niet willen een,, sijn.500 Sij wil al willen dat ghy wilt, dat can sij niet, Sonder haer eigen doodt, soo lang ghij 't haer verbiedt:501-2 5 Maer gaefdij haer verlof, en wilde ghij dat mede, Soo maeckten liefd, en weerliefd ons vereende vrede; 505 Dat sou de vrientschap sijn waer nae mijn liefde tracht;6 Dan ving ick dat ick jaegh; doch alhoewel mijn jacht Is sonder hoop van vangst, nochtans mij lust te talen,, van -507 Naebij te volgen 't geen dat ick niet achterhalen,, can. Hoe qualijck vat ick selfs mijn eigen siels beroer!509 510 Ick heb de waerheit, maer ick heb haer aen een snoer, En sij vliecht ommendom met haer snorrende vlerken, Toonende' een ander sijde', eer ick wel d'een can merken.512 7 tisiphernes, daifilo daifilo Houdt, Daifilo, te hooch! Maar siet, hier comt mijn heer.513 Hoe onbekent voor mij was dese naem wel eer!514 515 Maer om aen 't geen dat mij behaecht weer te behagen, Moet ickse leeren, met dienstbaerheit te verdragen.516 Een ander soeckt om winst te dienen, en ick lij Om gaerne dienst te doen ongaerne slavernij.8 Ick soeck geen ander loon van dienst, als dienst; mijn leven 520 Granide, tot uw dienst ick over heb gegeven: Dees Prins te dienen schijnt om daer te raken an521 Het naeste middel, want wort hij uw echte man,522
[p. 55]
Ick word' uw staege slaef, en crijgh mijn hoop door desen;523 En mach ick U niet sijn, ick sal dan d'uwe wesen.524 9 tisiphernes 525 Siet hier de dienaer daer ick mij best op vertrouw. Daifilo', hoort hier. daifilo Mijn heer. tisiphernes Gaet knielen voor mijn vrouw Uit mijnen naem, en meldt, dat ick door 't vyer gedreven527 'T welck staech hoochaerdich climt, en wallecht vanden dael,528 In dese borst ontfonckt van haere schoonheits strael,529 530 Den croon van Persen eisch voor mij, om haer te geven.530 Indien dat sij, dewijl ick eindelijck bescheyt531 Op mijn versoeck verbid, van 's conings mogentheit, Een windeken van jonst liet in haer harte waeyen533 Tot mijwaerts, 't waer een wenck voor 's hemels Goden blij, 535 Waerop sij passende souden 't geluck tot mijn Van duisent aengesichten 't lachenste doen draeyen.534-6 10 Bidt haer ootmoedelijck, dat sij daer 't al aen staet,537 Van mijn vernedert hart haer dit ontsmeken laet. Gaet heen, ick gae ten hoof terstondt den Coning spreecken. daifilo 540 Aen mijn dienstwillicheit, mijn heer, salt niet gebreecken. tisiphernes*11 Mijn ijverighe moedt, door moeyelijcke quel541 Van lang vertoef, is sadt van uitstel op uitstel;542 En mijn gedachten, die ten top van eeren strecken,543 Cunnen uit ydel hoop niet langer voetsel trecken;
[p. 56]
545 Dat dese dach den draedt mijns hoops in stucken cort,12 Of mij vergelde 't bloedt met ruimten uitgestort545-6 In dienste van het rijck; voor soo veel swaricheden, Voor arbeidt, lijfs-gevaer, voor hoogh en laegh geleden, Mij loonende (naer eisch van saken uitgerecht)549 550 Met 's Conings hoochste jonst, en de Prinsses ten echt; Op dat de Persen sien, wie, als des Conings daghen Verloopen sullen sijn, de groote croon sal draghen. De raedt is al vergaert, 't is tijdt om in te treên.553 daifilo Ayme, wat soeticheit vloeyt mij door al mijn leên! 555 Mijn voorbarige siel haer wentelt in 't verheughen,555 Al eer de sinnen haer dat mededeelen meugen,556 En loopt haer boôn voorbij onlijdsaem van vertoef,557 Waer door ick vreuchd geniet al eer dat ickse proef. Hemelsche Venus,13 drijft mijn tong door uwe goedicheit, 560 Dat ick uitdrucken mach het minst van mijn ootmoedicheit,560 Van d'overgevenheit mijns harts tot haer, en van561 D'eerbiedicheit, die niet als haer verwondren can.562 coning, ostrobas, tisiphernes coning Loflijcke Prinssen, tot noch toe heb ick gelaeten Yemandt te noemen, die mijns dochters huwelijck 565 Waerdt sijnd', aenvaerden mocht de breydel van dit rijck,565 En heerschappie van soo veel verscheiden staeten;566 *14 Om d'ingeseten door voorsichtich cloeck beleyt567 Tegen uitheemsch gewelt sorchvuldich te bewaeren,
[p. 57]
En voor mij nae 't verloop van mijn slippende jaeren,569 570 Te stieren met ontsich, en met lieftallicheit.570 D'oorsaack, o Tisiphernes, dat ghij niet en trouden571 Te saemen overlang, naer uw verdienst en wins,572 Is niet dat ick ontken, mijn grootmoedige Prins, Hoeveel dit coninckrijck is in uw deucht gehouden;574 575 Maer 't is dat Ostrobas, van hoochverheven stam, Wiens vroomheits lofgeclanck verdooft al 's werelts canten,576 Dit oock door brief op brief, gesanten op gesanten, Versocht heeft tot nu toe dat hij hier selve quam. Ons deucht-vruchtbaere tijt heeft, schijnt het, willen draegen 580 Twee mannen even groot van achtbaerheit bij mij, Den eenen in verdienst, den andren in waerdij,15 Den welcken even seer ick wensche te behaegen; Maer dat en can niet sijn; nochtans ick boven al Niet meer op d'eene sijd', als d'ander sijd' sal hellen, 585 Maer ick begeer dat ghij, in 't vryen meegesellen,585 Comt overeen wie dat den andren wijcken sal. Een yder doe den andren blijcken sijne reden.587 De bestgegrondste win, de swackste willich wijck, Of dat het lot u schey' sijn uw reên gelijck; 590 Soo blijft binnen het rijck in rust, buiten in vreden. ostrobas Hoe nu? Een onderdaen, een slaef dien de voochdij Van hooger wetten dwingt, gelijcktmen die bij mij? Bij 't bloedt van Arsaces?16 Wiens grootheit hooch geresen De Parthen, 's werelts vrees, alleen ontsien en vresen;593-4 595 De Prins voor wiens gewelt d'opgaende Sonne swicht, En nau sijn vrees ontslaet als hij sijn hielen licht.595-6 Den donder van mijn naem sal Persen die versmaden597 Tot-dat het siet en voelt, de blixem van mijn daden?
[p. 58]
Ick wijcken? Jae, soo wijckt de Nijl wanneer hij vliet599 600 Met onbetoomde loop, noch letsel aen en siet600 Wat hij vindt inde weech, versleept boschage' en dijcken! Puinbergen opgehoopt van uitgeroyde rijcken602 17 Die sullen mij den wech banen tot hoocheits top Daer mijn gemoedt nae staet, en om te climmen op604 605 Den throon van mijn opset, sullen dat sijn de trappen. En of den Hemel viel? Ick salder overstappen,606 Eer sijn getuimels drang mijn strenge moedt verdruck:607 Hij spuw sijn crachten uit, en 't buldrende Geluck608 Clatre vrij met sijn sweep, 't sal mij geen vrees in prenten; 610 Ick trotse sijn gewelt, en puf sijn dreygementen.610 Maer ghij, o tedre Pers, wat stadij nae mijn eisch?611 Die niet een senu taey hebt aen uw weecke vleisch,612 Ghij, halve-vrouw, laet mans d'oefning van't heerschen houwen.613 Maer 't is u om de vrouw: ghij vindt wel ander vrouwen614 615 Waer mee ghij oeffenen de troetel-cunste meucht Daer ghij u op verstaet, en die ghij van uw jeucht616 Met geyle zeden leert, bedampt van wijn en róósen.617 Sardanapalus comt en wil Atlas verpóósen,18 O Goden, wacht uw hals! Gelijck 't oneedel bloedt, 620 Sulck uw hantering is. Maer ick ben opgevoedt619-20 Onder 't gekners van't stael, 't geberst van helm en swaerden, 'T gekrijs van't oorloochs-volck, en 't briesschen van de paerden; De dulle trommel, en d'opstokende trompet623 Sijn mijn dertelste spel; d'hard' aerd', als 't nauwt, mijn bedt.624 625 Aensiet uw swackheit om u selven te verschoonen: Ghij 't rijck van Persen? Hoe? De last van soo veel croonen*19
[p. 59]
Kneusde' u het beckeneel; het pack van sulck gebiedt627 Druckte' u de schouders in, geeft u daer onder niet:628 De voorstandt van soo veel t'samen-gegroeyde landen629 630 Vereischt een cloecker borst, en clem van grover handen. Voorts die sich wil bij mij gelijcken in waerdij Moet daer geen proef van doen door lot of praterij, Maer door de deucht alleen: dat vroomheit in het vechten633 Sich tegens vroomheit stel om ons geschil te slechten, 635 Het rijck en de Prinsses sij des verwinners prijs. Dan ghij sult, mijnen raet volgende, sijdij wijs,20 (Hoewel een onderdaen geen dienst soo menichvuldich Can doen, of hij en blijft noch veel sijn Prinsse schuldich) U laten loons genoech voor uw verdiensten sijn 640 Dat u de Coning hier geleken heeft bij mijn. tisiphernes Wanneer 's moeds buyen dul des redens toom ontslippen,641 Gelijck den storm, dien ghij blaest uit verwaende lippen, Ist onbesuisde windt die vaeck het minste schaedt, Maer scheurt sijn eigen cracht op onbeweechde clippen;644 645 Soo doet uw raserij op Coning, Mij, en Raedt.645 De rij van Prinssen oudt, uit welcker brave saedt Ghij u gesproten roemt, en wort hier niet versmeten;647 Maer dat ghij d'eer van mijn doorluchtich huis versmaedt, Om dat een oppervoocht is boven mij geseten, 650 Ick en dees Persen al uw bittren ondanck weten.650 Want onse Coning valt ons niet soo wreedt en wrang, Noch wij den onsen, als ghij, die trots en vermeten652 Uw verblufte gemeent in slavernije strang653 Ondrachelijck verheert met hart gewelt, en dwang:654 655 Waer door uw moed verheft dat ghij 't met uw braveren655 Den Goden, soo ghij waendt, des hemels, maeckt te bang, Die, (lachens' er niet om) 't u ras sullen verleeren:21 Maer ons bijsonder volck rechtvaerdich wij verheeren,658
[p. 60]
En met bescheidenheit de Coning 't algemeen:659 660 Dees deuchden houden wij op 't alderhoochst in eeren, Die ghij, verkeert, vervreemt van alle recht en reên,661 Soo smaedelijck gewoon met voeten sijt te treên, En moedeloosheit noemt een ondeucht in den helden:663 Waer door ten aensien van uw overdwaelsche zeên664 665 Ghij mij en dese, comt voor halve vrouwen schelden.665 Maer niet meer als uw dulle gramschaps ijl-gewelden,666 Vrees ick sonder belul uw groove lichaems cracht;667 En 't viel licht dat ghij noyt tot uwent nae vertelden De troetelingen van dees halve vrouwen sacht.*22 670 Dan of 't gebeurde, dat ghij mij al ommebracht, Soo souden u nochtans dees Persen cloeck, en moedich Niet kennen voor haer Prins, (ken ick haer) maer verwacht672 Van al het rijck, en elck bijsonder wraeke bloedich: Want sijliên nemmermeer sullen het heerschen woedich, 675 En uw uitheemsche trots lijden in plaets van mij, Noch laten wraeck te doen over een Prinsse goedich,676 Van wiens verdiensten en loflijcke daden, sij Gunstiger oordelaers en kenners sijn als ghij. ostrobas Een lecker trotst mijn cracht, (wat sal mij noch ontmoeten?)679 680 En hij leydt niet vertreên aen mortel van mijn voeten?680 Ostrobas, wat u beurt? Ghij dreicht mij met gevaer681 Van uwe wraeck; ick tart de Persen allegaêr. Daer leydt den handtschoe, d'eerst van soo veel onvervaerden Tast sonder beven aen, en hef hem van der aerden. 685 Soo lang 'er een sal sijn, die mij darf tegenstaen Van allen, en sal ick niet weygeren te slaen. Ghij meucht u vrij met keur van wapenen versorgen.687 tisiphernes Mijn is dan d'eerste beurt. Nu dat dan tegen morgen, Rechtvaerdich Coning, ons een plaetse werd bestelt,689 690 Op dat de bleecke doodt in een besteken veldt,690 Een van ons beyden doe sijn stijf opset vergeten.
[p. 61]
coning Sijn uw gramschappen op elckander soo gebeten, Dat sachter middel niet can einden uw crackeel, Soo laet ten minsten u de roof van 't afgereten 695 Harnas uws vyants, sonder hem te moorden heel,23 Volle verwinning sijn, en slechting van 't verscheel. granida24 Wanneer het aertrijck van des ruwen Winters plagen, En sijn ontijdich coudt omhelsen wort ontslagen,698 Gevoelt sij in haer hart oprekenen de schier699 700 Heel uitgedoofde cracht van haer begraven vier;700 Door dien de Lenten soet, in sijn verliefde weecken, Haer streelt, en ondergaet met minnelijcker treken,702 Wanneer dat hij vernieuwt den outsbekenden brandt; Levende ritseling doorcruipt haer 't ingewant;704 705 Alsoo gevoel ick veel gepeisen in mij wecken Uit haeren diepen slaep, en door mijn leden trecken, Die oorspronck naemen in mijn teer-beweechde geest, Als ick eerst wierd gewaer het schoone, dat mij meest708 Behaechde van al 't geen dat mij oyt is verscheenen; 710 Want nae 't verlies van dien, allensjens sij verdweenen,710 Met de gedaente, die mij in den sinne lach, En nu door dien ick 't eens behaechde schoon hersach712 Met meerder hefticheit sij op een nieuw verrijsen,713 Om mij de schoonheit van een harder aen te prijsen. 715 Maer sacht, Granida', houdt op, houdt op, want waer toe dient Dus hooch te setten een dien ghij tot heer, en vriendt716 Geensins verkiesen meucht? Maer leyden moet uw leven Met, dien u andren keur uit weijnige sal geven.717-8 Wat leyder boodtschap, uit wat aengenaemer mondt719 720 Helas! was, Daifilo, die ick van u verstondt? Ayme! Wat vriendtschap in uw voorhooft stondt geschreven? Helas! Het schijnt dat op de staten hooch-verheven722
[p. 62]
vs. 727-733
[p. 63]
Wij sitten met gebiedt, maer die 't wel ondertast,723 Vindt ons verheert, verdruckt onder haer overlast.724 725 Helas! Meer droefheit vreest mijn hart dan 't hoopt verblijding: Ick gae vernemen doch nae de verlangde tijding.25 rey van jofferen26 Wat stort al gaven groot, Bewoonders vander Aerden, Den Hemel in uw schoot, 730 Als ghijs' ondanckbaer snoodt Niet met de voet en stoot, Maer vorder sorgen doodt,732 Om 't aengeboôn t'aenvaerden. Maen, starren, 's nachts cieraet,27 735 D'eerwaerde Sonnestraelen, 'T Aertrijck met vloedt doorwaedt, Daer cruidt, en boom beblaedt, Bij blije bloemkens staet, 'T schoon menschelijcke saedt 740 Met lust u 't ooch onthaelen.734-40 Het braef of soet gespeel28 Van windt, of tedre snaeren, Het lieffelijck gequeel Van mensch of vogels keel, 745 Spel en sang-menging eel Door 't oor, met lust, geheel Ter sielen innevaeren.
[p. 64]
De Wieroock, diemen met29 De Mirrhe plach te veugen,748-9 750 Musc, Ambre, scharp Civet,750 Groen cruidt, en bloemkens net, Roos, Lelij, Violet Met reuken onbesmet753 Verstercken, en verheugen. 755 Een vollen overvloedt30 Van veele dranck, en spijsen, Des menschen lichaem voedt Als hij met lusten soet Sijn gragen honger boet;759 760 Maer bruickt hij 's meer, daer moet Gebreck, en last uit rijsen.760-1 Van alle 's werelts lust31 Is soete brandt van Minne Voor d'heftichste bewust,763-4 765 Wanneer sij wort geblust Als lief bij lieve rust; Daer aertsche mondt gekust Voldoet voor een Godinne.768 Dees lusten allegaer,32 770 En duisent van gelijcken, Als oefnen, aesmen maer,771 En d'ongetelde schaer Van al ons handtgebaer,773 Voor Liefd' oprecht, en waer, 775 Nochtans in vreuchde wijcken.
[p. 65]
Sij doet dat vreuchd' ontspring,776 33 In twee verbonden harten; En maeckt dat yder ding Dubbele lust in bring, 780 Door haer vereeniging; Jae 't dragen onderling Treckt soetheit uit de smarten. Dees saligende deucht34 Op Aerden can doen smaken 785 Een goddelijcke vreucht, Die luttel liên verheucht, Want meest een yder veucht Sich omme sijn geneucht Van leur, of niet te maken.787-9 790 Och hoe swaer ist te raken35 Aen vrientschap onbevleckt,791 Daer vrienden keur ontbreckt!792 Dien lust tot staet en eeren793 36 Boven de maet verheft, 795 Moet deze lust ontberen795 Die 't alles overtreft. Want onder luttel lieden*37 Daer hij uit kiesen gaet, Can 't swaerelijck geschieden, 800 Dat een hem annestaet.
[p. 66]
vs. 793-796
[p. 67]
Wat vrientschap vol van trouwen38 En van geneuchten blij Can Liefd' en Minne bouwen,801-3 Daer geen behagen sij? 805 De nacht comt opter Aerden39 Gevallen met haer schim, En met haer bruine paerden Berijden onse kim. Morgen 't gevecht sal maken 810 Mijns vrouwen huwlijck claer,810 En in soo grooten sake Kiest het geluck voor haer.812 granida, daifilo*40 granida Ach wat becommeringen Comen mijn siel bespringen! 815 De nacht, die 't al ontlast, Maeckt dat mijn sorghe wast.816 De swaricheit genakende Houdt mijn gedachten wakende: Villicht dat hier voorbij819 820 Coom sang of spel, om mij Wat uit den sin te stellen De sorgen die mij quellen. Maer wie comt gins gegaen Bij 't schijnen van de maen? 825 Wat! Soudt Daifilo sijn, ick sal de venster sluiten, Van binnen can ick sien door 't glas, hij niet van buiten.
[p. 68]
daifilo Kond 't lichaem als de siel vervolgen daer 't nae staet,827 'T was nu bij mijn Godin, en niet hier op straet. Maer 't soeckt, nae sijn vermeugen, 830 Sich, volgende te veugen Daer 't van sijn leitsman 't hart Henen getrocken wert. Ayme, Granida! Doel van mijn genegentheiden, Hoe nood' is Liefde van haer lieve lief verscheiden? 835 Maer wat vertoeve' ick lang? Best ist, dat ick vertreck, Eer yemandt, mij gewaer hier wordende, begeck Mijn lieven als verwaent, en sonder grondt verheven Castelen inde lucht. Dan, ick ben niet gedreven836-8 Door een begeerte van besit gelijck als sij,839 840 Nae dienst is dat ick tracht, en niet naer heerschappij. Juppijn,41 Princesse waerdich, Sij voor u sorrechvaerdich, En 't hayr van 's hemels Goôn843 De wacht van uw Persoon. granida 845 Hoe menich claecht van Liefd' een onbeproefde smarte? Dees openbaertse niet daer hijse voedt in 't harte:846 Maer sij ontdeckt haer selfs, en ongeveinsde vlam847 Wierd noyt verbogen dat sij niet te voorschijn quam. O rechten sonder reên! O wetten sonder weten!42 850 Met recht macht 't opperst recht wel 't opperst onrecht heten:*43 Besit van staet, van landt, van gelts ontelbre som, Dat deilt ghij nae 't geluck, niet nae de reden om,852 Des vaeck, de slechtste crijcht hier van de grootste winste, En die het meeste waert is lijdt hem met het minste:854
[p. 69]
855 Van d'erfgoên die Natuir ons achterliet gemeen,855 Deyldij den eenen veel, den andren ganslijck geen. O rechten sonder reên! Verkeerder menschen lust, en snoode schelmerijen858 Hebben u voortgebracht; want in de gulden tijen,859 860 Doen 'swerelts kintsheit soet niet deed, dan sliep, of loech, Doe niemandt vorder als voor noodruft sorge droech,860-1 En hadder niemandt veel, maer yder had genoech. Doe waerdij onbekent, maer nu, door boosheits woeden, Sijdij een noodich quaet, om quaeder te verhoeden. 865 Doe koosmen Lief nae lust, nu dwingt het onderscheydt Van staten, vaken ons te maken Lief van leydt:866 En d'overvloedt die maeckt den aldermeest van machten Behoeftich van het geen dat aldermeest is t'achten.867-8 Twee eischen mij tot lief, de strijdt sal rechter sijn,869 870 En wie dat wint, helas! 't verlies is altoos mijn. Want wien mij 't blindt geluck*44 van beyden toe sal leggen Het cost mijns leven rust. Soo luttel heeft te seggen Een Coningin, in saeck, die haer soo seer betreft. De spits is hooch, maer eng, daer 't Luck ons op verheft.874	1Daifilo heeft in Granida de platonische Schoonheid herkend. Hij vergelijkt haar met de zon, door wier stralen hij plotseling besefte dat hij tot nu toe in zijn minnevlagen alleen zijn eigenbelang gediend had (voor de overeenkomsten met Plato's grotmythe zie de inleiding). Vanaf nu streeft Daifilo ernaar zijn ziel met die van Granida te verbinden, in een dienende liefde voor haar. De prinses brengt hem tot zelfinzicht (de waerheit, 510) en maakt hem deugdzaam. 2Met de goetheit (482) en schoonheit (483) worden de platonische Ideeën van het absolute Goede en Schone bedoeld; Granida is er de verpersoonlijking van (484). 484Eer... aen: voordat ze tevreden was met 485Son: nl. Granida 486Doe: toen 487Met... beyde: terwijl mijn ogen door een floers bedekt waren 3Want... póóghen (489-491): Verblind door zijn erotische begeerte probeerde Daifilo het aardse met het aardse te verenigen, omdat hij een mooi uiterlijk boven echte schoonheid verkoos. Daifilo hechtte meer waarde aan schoonheits lichaem* (490, het stoffelijk lichaam) dan aan lichaems schoonheit (490, de Idee van het Schone). 489-92Want als [...] Doen: Want toen [...] toen dickheit: troebelheid 493haer gesicht: hun blik (nl. van Daifilo's ogen) 493-4mijn... sijn: mijn ziel, haar evenbeeld herkennend, met die glans één probeert te worden 495-6Al... veranderen: alsof mijn ziel, kleine mug, de zon in vliegend om in glans te veranderen, zich met de zon verenigen zou door het veranderen 4Door Granida's glans herkent Daifilo de waarde van zijn ziel en ook die van de hare, waarmee hij zich wil verenigen. Mogelijk zinspeelt Hooft hier op de twee helften van één ziel. De vergelijking van Daifilo met een insect is een variatie op het, al in de oudheid voorkomende, erotische beeld van de mug die naar de brandende kaars vliegt én, al ronddwalend op zoek naar het licht, omkomt. Al (495) is geïnterpreteerd als een zetfout voor Als. 497belcht [...] haer: maakt [...] zich boos 499in als: in alles 500Behalven... sijn: behalve in uw onwil tot vereniging, want die onwil kan mijn ziel niet opbrengen 501-2Sij... verbiedt: mijn ziel wil alles wat u wilt, maar kan dat niet zonder haar eigen dood te willen, zolang u de vereniging verbiedt 5Vanwege haar maatschappelijke status zou Granida een zielenvereniging af kunnen wijzen. Ook dan zal Daifilo zich naar haar wil richten, behalve naar haar wil niet één te worden, want dat kan hij niet. Zijn ziel zou dus wel alles willen wat zij wil, maar zolang zij een vereniging verbiedt, zou een nastreven van háár wil (nl. niet één worden) zijn eigen dood betekenen. 6Mocht Granida wel in vereniging toestemmen, dan zouden liefde en wederliefde gezamenlijk vrede bewerkstelligen en dat zou de vriendschap zijn waarnaar Daifilo's liefde streeft. Hooft laat de component min* hier uit de redenering weg, waarschijnlijk omdat Daifilo nog slechts aan een geestelijke band durft te denken. 507talen: proberen 509Hoe... beroer!: wat is het moeilijk om de roerselen van mijn ziel te begrijpen! 512eer... merken: voordat ik de ene zijde goed gezien heb 7De confrontatie met Granida heeft voor Daifilo duizelingwekkende consequenties: hij ziet de waarheid, maar zij toont zich van verschillende kanten, afhankelijk van de verschillende opstellingen die Granida in zijn ogen zou kunnen kiezen. Het beeld van de waarheid als een rondvliegend, snorrend insect duidt mogelijk op het kinderspel met een aan een draadje gebonden meikever. 513Houdt... hooch!: stil, Daifilo, houd je in! 514dese naem: deze titel, nl. heer 516se: de naam, nl. het gezag van Daifilo's heer 8heer... slavernij (513-518): Als herder hoefde Daifilo niemands gezag te erkennen, maar nu moet hij dat leren als hij wil beantwoorden aan zijn gevoelens voor Granida. Terwijl anderen dienst nemen om voor zichzelf iets te winnen, kan hij zijn loon - een leven in dienst van Granida - helaas alleen als slaaf van Tisiphernes verwerven. 521Dees Prins: Tisiphernes; daer: de dienst aan Granida 522naeste: beste; wort... man: als hij uw echtgenoot wordt, dan 523uw staege: voor altijd uw trouwe 524En... wesen: en al mag ik niet in u opgaan, dan zal ik toch uw eigendom wezen 9Ick... wesen (519-524): als echter Tisiphernes Granida's echtgenoot wordt, leidt voor Daifilo de dienst aan zijn heer tot het mooist denkbare loon: hij wordt dan ook Granida's slaaf en is dus toch de hare, al kan hij niet met haar één worden. 527vyer: vuur 528wallecht... dael: niet wil weten van neerzinken 529van haere: door Granida's 530Persen: Perzië 531eindelijck: na lang wachten; bescheyt:* antwoord 533Een... jonst: een zuchtje genegenheid 534-6't waer... draeyen: Granida's gunst zou een signaal voor de goden zijn om het meest stralende van de duizend gezichten van het geluk naar mij te wenden 10In Hoofts visie kunnen de goden macht uitoefenen over het lot. De beeldspraak duisent aengesichten* (536) is gebaseerd op de voorstelling van 't geluck (535) als Vrouwe Fortuna. 537daer... staet: van wie alles afhangt 11Nu volgen twee monologen: Tisiphernes blijft achter (541-553), terwijl Daifilo op weg gaat naar de koning (554-562). 541Mijn... moedt: mijn vurig gemoed 542vertoef: wachten 543die... strecken: die streven naar de hoogste eer 12Tisiphernes wil nu eindelijk duidelijkheid. Ofwel zijn hoop zal vruchteloos blijken, ofwel hij zal eindelijk beloond worden voor zijn verdiensten voor Perzië: het vele bloedvergieten en alle andere moeilijkheden, waarbij hij steeds zijn leven riskeerde, zowel voor hoge als voor lage personen. 545-6Dat... uitgestort: Moge deze dag mijn hoop definitief aan stukken slaan, of mij eindelijk belonen voor het vele door mij vergoten bloed 549naer... uitgerecht: zoals mijn daden rechtvaardigen 553De... vergaert: de raadslieden zijn allen bijeengekomen 555Mijn... verheughen: mijn ziel koestert zich al bij voorbaat in het genot 556Al... sinnen: voordat de zintuigen 557En... vertoef: en mijn ziel loopt vooruit op de meldingen van de zintuigen want ze kan niet langer wachten 13Venus: de godin van de liefde. 560het minst: tenminste iets 561haer: Granida 562die... can: die een en al bewondering is 565breydel: teugel 566staeten: gebieden 14Perzië omvat verschillende staten en volken; de koning is dus in feite keizer (zie ook 626, 629). 567d'ingeseten: de ingezetenen; voorsichtich cloeck: bedachtzaam en schrander 569voor... jaeren: in mijn plaats, na mijn dood 570stieren... ontsich: besturen met gezag 571ghij: Tisiphernes en Granida 572wins: wens 574is... gehouden: aan uw deugd verplicht is 576Wiens... canten: wiens dapperheid overal geroemd wordt 15De koning weet niet te kiezen tussen de verdiensten van den eenen, Tisiphernes en de afkomst van den andren, Ostrobas. 585in... meegesellen: concurrerende minnaars 587reden: de argumenten voor aanspraak op de troon 16Arsaces (593): Ostrobas, afstammeling van Arsaces, stichter van het rijk van de Parthen, meent dat de wetten van zijn rijk Tisiphernes tot zijn slaaf maken. De macht van Arsaces (en zijn nakomelingen) is zo groot dat de opgaande zon (in het oosten, 595) voor hem buigt, terwijl hij al even bang is als hij weer ondergaat (in het westen, 596): de hele wereld heeft dus ontzag voor hem. 593-4wiens... vresen: wiens hooggerezen grootheid het enige is waarvoor de overal ter wereld gevreesde Parthen ontzag hebben 595-6De Prins... licht: de vorst waarvoor oost en west bang zijn 597die: nl. mijn beroemde naam 599soo... Nijl: alsof de Nijl zou wijken! 600letsel: beletsel 602uitgeroyde: verwoeste 17Puinbergen... dreygementen (602-610): toespeling op de Griekse mythe over de giganten (de Gigantomachie), waarin de reuzen bergen op elkaar stapelden om de godenberg, de Olympus, te bestormen. Met hulp van Hercules werden de reuzen echter verslagen. De overmoedige Ostrobas voorspelt dat hij de puinhopen van verwoeste rijken tot aan de hemel zal opstapelen. Zelfs de natuurramp van een vallende hemel zal hem niet deren, evenmin als de macht van het lot. Dergelijke doldriestheid is natuurlijk geen goede eigenschap voor een vorst. 604Daer... staet: waar ik naar verlang 606of: als 607strenge: sterke 608Geluck: lot 610gewelt: macht puf:* lach om 611Maer... eisch: Maar jij, verwijfde Tisiphernes, hoe durf je aanspraak te maken op wat ik eis 612senu: spier 613d'oefening... heerschen: de machtsuitoefening 614Maer... vrouw: en als het u om de vrouw te doen is 616Daer... verstaet: waar u verstand van heeft 617bedampt van: bedwelmd door 18Sardanapalus, Atlas (618-620): Ostrobas vergelijkt Tisiphernes minachtend met de verwijfde laatste koning van Assyrië en zichzelf met Atlas, de reus die de wereld op zijn nek torst. De goden zijn hun leven niet zeker als ze zo dom zijn een laaggeplaatste als Tisiphernes de heerschappij te geven. Ostrobas' zelfoverschatting kent geen grenzen. 619-20wacht... is: past op uw leven! U (Tisiphernes) handelt als een laaggeplaatst man 623dulle: dol makende 624als 't nauwt: als de nood het eist 19De Perzische kroon is drievoudig (zie ook 566). 627beckeneel: hersenpan; het... gebiedt: de last van zo'n heerschappij 628geeft: begeef 629voorstandt: bescherming, verdediging 633deucht: krijgsdeugd; vroomheit: dapperheid 20Dan... mijn (636-640): Als Tisipherens verstandig is, volgt hij Ostrobas' raad op en beschouwt hij het als een voldoende beloning dat de koning hem met Ostrobas heeft vergeleken - als Tisiphernes al recht heeft op een beloning: geen onderdaan kan immers zoveel diensten voor zijn vorst verrichten of hij blijft hem er nog altijd meer schuldig. 641Wanneer... ontslippen: als de dolle vlagen van de hartstocht ontsnappen aan de teugel van het verstand 644scheurt: breekt 645Soo doet: zo breekt zich 647versmeten: veracht 650Ick... weten: beschouwen alle Perzen en ik als uw bittere ondankbaarheid 652vermeten: verwaten 653Uw... gemeent: uw murw geworden volk 654verheert: onderdrukt 655Waer... verheft: waardoor u zo overmoedig wordt; braveren:* snoeven 21Waer... verleeren (655-657): Ostrobas denkt wel dat hij de goden bang kan maken (zie 602-610), maar deze zullen hem dat snel afleren, als ze het al niet bij gewoon uitlachen zullen laten. 658bijsonder: speciaal aan onze zorgen toevertrouwd 659En... algemeen: en op verstandige wijze heerst de koning over al zijn volken 661ghij... van: u, ontaard en vervreemd van 663moedeloosheit: gebrek aan vechtlust 664overdwaelsche zeên: buitensporig gedrag 665dese: nl. de raad 666uw... ijl-gewelden: het holle geweld van uw raaskallende boosheid 667Vrees... cracht: vrees ik uw grove lichaamskracht die redelijkheid mist 22En... sacht (668-669): ironisch: en het zou gemakkelijk kunnen gebeuren dat u de ‘vertroetelingen’ van die zachtzinnige halve vrouwen nooit thuis zou navertellen. 672kennen: erkennen haer: hen 676een... goedich: nl. Tisiphernes 679lecker: kwajongen 680vertreên... mortel: tot gruis vertrapt 681wat... beurt?: wat gebeurt je? 687u [...] met [...] versorgen: u voorzien van 689werd bestelt: in gereedheid gebracht wordt 690in... veldt: in een gemarkeerd strijdperk 23De koning wenst dat de overwinnaar tevreden is met het harnas van zijn tegenstander als buit en hem niet zal vermoorden. Zijn hoop zal ijdel blijken. 24In een monoloog overpeinst Granida haar situatie. Zoals zij zelf voor Daifilo deed (479-512), zo riep zijn aanblik bij haar het Schone uit de Ideeënwereld in herinnering (708-710). Ze werd zich oude gevoelens opnieuw bewust, zoals gebeurt met de natuur, die in de lente ontwaakt uit haar winterslaap (697-704). Granida zal echter niet van Daifilo's vriendschap (721) mogen genieten omdat anderen voor haar een partner zullen kiezen. 698ontijdich: heftig 699sij: de aarde; schier: bijna 700begraven: smeulend 702ondergaet: vleit; treken: liefdesbetuigingen 704ritseling: prikkeling; haer: de aarde 708het schoone: nl. van Daifilo 710van dien: nl. het schone 712't eens... schoon: het schone dat mij ooit behaagde 713sij: de gedachten (705) 716een: nl. Daifilo 717-8Maer... geven: terwijl u uw leven moet doorbrengen met iemand die anderen voor u kiezen uit enkele geschikten 719leyder: droevige 722staten: posities 723die... ondertast: wie het nauwkeurig bekijkt 724haer overlast: nl. van de hoge posities 25Granida verwacht nu te zullen horen wie haar partner zal worden; eerst zal echter het duel nog moeten plaatsvinden. 26De hofdames bezingen de gaven van de goden aan de mensen (727-789). Dankzij de vijf zintuigen kan de mens volop van de schepping genieten. Na drie gesproken verzen (790-792) volgt wellicht een tweede lied (793-812). De hofdames verzuchten hoe moeilijk de ware vriendschap, de boven alle lusten gaande vereniging van liefde en min, te verwerven is. Zo zal het lot Granida's partner kiezen. De verzen 727-789 kunnen gezongen worden op de melodie ‘Aenmerct doch mijn geclach’; de muzieknotatie is gebaseerd op S. Theodotus, Het paradys der gheestelycke en kerckelycke lofsangen, Antwerpen 1638, p. 173. 732vorder: verderstrekkende 27Het oog neemt hemel en aarde met hun versieringen waar: maan en sterren - de sieraden van de nacht -; de aanbiddelijke zonnestralen; de met rivieren doorstroomde aarde - waar planten en bebladerde bomen bij blijde bloempjes staan en de schoonheid van de mensen (734-740). 734-40Maen [...] Met lust... onthaelen: Uw oog wordt met lust onthaald op... 28Met het oor hoort men muziek en zang (741-747). 29Via de reuk neemt de mens geurige stoffen, planten en bloemen waar (748-754). 748-9De... veugen: wierook en mirre worden vaak vermengd 750Musc... Civet: [geurige] muskus, amber en scherp [ruikend] civet 753Met... onbesmet: met zuivere geuren 30De smaak stelt de mens in staat van eten en drinken te genieten, iets wat hij met mate moet doen (755-761). 759gragen... boet: gretige honger stilt 760-1Maer... rijsen: maar als hij teveel voedsel neemt, wordt hij ziek 31Dankzij het gevoel, de aangenaamste van alle zintuigen, geniet de mens van de zoete minnebrand (762-768). 763-4Is [...] bewust: staat [...] bekend als 768Voldoet voor: evenveel genot geeft als 32De liefde overtreft echter al deze lusten (769-775). 771Als... maer: als er maar werken en ademen 773handtgebaer: activiteiten 776Sij: nl. de liefde (774) 33Liefde verenigt twee harten en leidt tot dubbele vreugde; ze maakt zelfs smart zoet omdat deze gezamenlijk gedragen wordt (776-782). 34De wederzijdse liefde brengt op aarde een goddelijke vreugde teweeg, maar deze wordt door weinigen gesmaakt omdat de meeste mensen zich verliezen in beuzelarijen (783-789). 787-9Want... maken: want bijna iedereen wil zijn genoegens in beuzelarijen of in helemaal niets zoeken 35Zuivere vriendschap (de vereniging van liefde en min) is moeilijk te verwerven als men zelf geen geschikte partner mag kiezen (790-792). Deze verzen worden gesproken. 791Aen... onbevleckt: aan zuivere vriendschap 792Daer... ontbreckt: waar men geen kans krijgt vrienden te kiezen 793Dien: wie 36Wie naar een hoge positie streeft, moet de liefde - de hoogste lust - missen (793-796). Voor de verzen 793-812 kan de melodie ‘Het daeghet inden Oosten’ gebruikt worden. De muzieknotatie is gebaseerd op Souterliedekens, Antwerpen 1540 (herdruk 1984), ps. 4. 795deze lust: nl. vriendschap 37De kans is namelijk klein dat zich onder de weinigen waar hij uit kan kiezen de juiste partner bevindt (796-800). 38Als er geen wederzijdse sympathie is, gaan min en liefde niet op de juiste wijze samen en zal er dus ook geen vriendschap ontstaan (801-804). 801-3Wat vrientschap [...] can... bouwen: welke vriendschap [...] kan door liefde en min gebouwd worden 39De hofdames passen hun algemene betoog toe op Granida: morgen zal het lot voor haar een huwelijkspartner kiezen; de kans op vriendschap is voor haar dus gering (805-812). Het beeld van de vallende nacht is ontleend aan de klassieke voorstelling van de met zwarte paarden bespannen wagen van de godin van de nacht. Met bruine paerden* (807) wil Hooft mogelijk de avondschemering aanduiden. 810claer: duidelijk 812het geluck: het lot 40Achter een paleisvenster hoort Granida hoe Daifilo buiten zijn hart uitstort. Ook zij betreurt de onrechtvaardige situatie. 816wast: groeit 819Villicht: wellicht 827vervolgen... staet: bereiken waar het naar verlangt 836-8begeck... lucht: mijn verliefdheid spottend bestempelt als dwaze en ongefundeerde luchtkastelen Dan:* maar 839sij: alle anderen aan het hof 41Juppijn: Jupiter, de hoogste god. 843hayr: leger 846Dees: Daifilo; daer:* terwijl 847Maer... selfs: maar de liefde openbaart zichzelf in Daifilo 42O rechten... verheft (849-874): in de klassieke mythologie golden de gulden tijen* (859), het eerste wereldtijdperk, als een idyllische samenleving. De mens leefde naar zijn behoefte en koos in vrijheid een liefdespartner (860-865a). De vredige situatie verdween echter toen bezitsdrang en machtsmisbruik hun intrede deden. Om de conflicten op te lossen, werden wetten en rechtspraak ingesteld (858-859; 863-868). Granida beklaagt zich dat zelfs nu nog onrechtvaardigheid bestaat: volgens de wet moet zij iemand uit haar eigen stand huwen, maar bezit en maatschappelijke status zijn slechts toevallige, door het lot toebedeelde zaken (849-857). De rijksten zijn nu tevens de machtigsten, maar in de allerbelangrijkste zaak (de liefde) staan ze machteloos (867-868). Zo ook Granida. Het lot zal nu voor haar een keuze maken, maar die is altijd onrechtvaardig: ondanks al haar macht kan ze immers niet voor Daifilo kiezen (869-874). Zie ook 954-967. 43Vertaling van een uitspraak van de Romeinse schrijver en staatsman Cicero uit De officiis* (De plichten): ‘ius summum saepe summa iniuria’ (‘het hoogste recht is vaak het hoogste onrecht’). 852Dat... om: dat deelt gij, rechten en wetten, allemaal willekeurig en onberedeneerd uit 854lijdt hem: moet tevreden zijn 855gemeen: als gemeenschappelijk bezit 858Verkeerder... lust: de verlangens van ontaarde mensen 859u: de wetten 860-1Doen... droech: toen de nog jonge, vriendelijke wereld alleen maar sliep en lachte, toen niemand zorg had dan voor het strikte levensonderhoud 866Van staten: van rang en stand; vaken: dikwijls 867-8En... achten: door rijkdom word je wel de machtigste, maar je hebt gebrek aan het allerbelangrijkste 869Twee: Tisiphernes en Ostrobas *44't blindt geluck: het lot werd vaak gepersonifieerd als de geblinddoekte vrouwe Fortuna, die op willekeurige wijze geluk en ongeluk aan de mensen toedeelde. 874't Luck: het lot

Granida

Granida

Tweede deel