[1574]
+MEt den aanvank des jaars vyftienhondert vierentseeventigh, stelde zich de nieuwe Landtvooghdt in standt om den last der dingen t'onderscheppen, en handt aan werk te slaan. Twee hooftstukken, booven andere, waaren, ten afscheidt zyns voorzaats, onvoltrokken blyven hangen: 't beleg van Leyde, en 't ontzet van Middelburgh. Oordeelende +dat de zorgh des bewaarens, zonderling van zoo een stadt, voor moest gaan, dewyl het een en 't ander teffens niet te begaapen was, wendd' hy herwaarts zyn' gedachten, en quam in persoon t'Antwerpen, om, met zyn' jeeghenwoordigheit, +der toerustinge scheut en hitte te geeven. Geen minder zorghvuldigheit dreef den Prins van Oranje, zich in persoon van Delft naa Vlissinge te vervoeghen; daar hy 't meeste vermooghen te waater van Hollandt en Zeelandt by een rukte. Don Louis bezeffende dat eene vloot, hoe geweldigh ook, in de engte der stroomen, met maar maatlyke kraften, te stuiten waar, maakteder twee te gelyk reedt; d'eene, om, van Antwerpen, ter Honte af, d'ander', om, van Berghen op Zoom, ter Scheld' uit, te loopen; en in dier voeghe de maght zyner weederparthye te splitsen. Ende liet hy zich voorstaan, zoo zy beide de ruimte kreeghen, en gezaamentlyk den vyandt onder de ooghen quaamen, dat lichtelyk der eene oft der andre gelukken zoude, tot aan Middelburgh, oft Armuide, 't welk ook noch voor den Konink hield, deur te booren. D'Antwerpsche, ten getaale van dertigh zwaare scheepen, steld' hy onder den burghvooghdt Don Sançio. Aan die van Berghen, bestaande uit tseeventigh smakzeilen, de voorraadtvoerders daaronder begreepen, gaf men, mits Beauvois dat pas in zyn doodbed lagh, den Heer van Glimes tot Ammiraal; meer om welstaans wille, en de Landtzaaten te vlaayen, dan anderzins. Want de klem des bewinds, en 't oorlooghsvolk, was Juliaan Romero bevoolen. 'T zy dat men den Walschen Eedelling, hoewel vermaardt voor eenen braaven krysman, die bequaamheit niet toevertrouwde, oft dat de Spaansche hoomoet geen ooverhooft, dan van haaren landaart, lyden kon. Oover al de hondert scheepen werden drie welgevulde regementen verdeelt: naamelyk dat van Beauvois, van Hierges, en van Romero; 't welk vyftieh vendelen ouwde Spaansche soldaaten uitbraght. In 't laatste van Louwmaandt; en vast op eenen tydt, ging Avila t'zeil, en Don Louis naa Berghen: van waar voort ook Glimes en Romero, den neeghenentwintighsten, afvoeren, met ongelukkig voorspook. Want een van de busschieters, als hy den Landtvooghdt ter eere, vuur gaf, had zich zoo onvoorzightigh, dat het in 't kruidt sloegh, en 't schip te berste. 'T meeste volk, nochtans, staande met den Hopman Francisco de Bovadilla, by geluk, op 't verdek, raakte wel in
+'t waater, doch leevendigh daaruit; hoewel zulx bezeert van den slagh en de splinters, dat nocht hy, nocht zyn vendrigh weeder t'scheepe kon koomen. Romero, met een deel anderen, haastte zich oover wegh, ongeduldigh in de traagheit van Glimes; den welken vaarende met bedachtzaamer zinnen, hy echter moest inwachten, en zetten 't voor Roemerswaal. Louis Boisot, Ammiraal van Zeelandt, doende 's vyands beweeghenis vlytelyk waarneemen, en hier af verkundschapt, zond daatlyk de Hopluiden Joost de Moor, Jacob Stoffelszoon, en Vincent Neuz, met acht van de lichtste scheepen, ter schermutzinge. Midlerwyl hield hy krysraadt, en werd beslooten, dat men, hebbende reeds 't voordeel van een Noordwesten windt, teeghens d'achtereb op zouw streeven, om' met een' voorvloedt, aan den man te koomen; zonder langer vertrek: te meer, naardien vier van de weerbaarste scheepen door den Prins te rug ontbooden waaren, om neevens andere veertigh van den Onderammiraal Cornelis Claaszoon, Don Sançio te weederstaan. By Boisot, alzoo zyn Schipper Hopman Schot de pest gekreeghen, en zich te land begeeven had, was een Vlissinger, met naame Claas Claaszoon, in zyn' plaats aangenoomen. Maar Schot, jookende naa lof en weldoen, zoo haast als hy een' veeder van den mondt blaazen kon, quam, met noch ongeneezen lichaame, weeder t'scheep. Tussen deeze twee, viel geschil van stemmen, noopende d'orde des aanvals. Claas Claaszoon dreef, dat men 't volk beneeden moest houden, tot dat d'eerste vlucht van 't Spaansche schut oover gewaait waar: Schot, daarenteeghen, dat het booven diende, en reedt gestelt op den ooversprong. 'T laatste gevoelen hield: en als de schermutsers afgetooghen waaren, gaf men, met een' scheut, het teeken der ankerlichtinge. De vloot, onder zeil geholpen, scheidde zich aan drie schaaren; d'eerste van zestien groote, en tien middelbaare; d'andre twee, yder van tien groote, en veertien maatlyke scheepen: ende quam alzoo, naa de Spaansche toezetten. Onder deeze rees heftigher twist: houdende de Heer van Glimes staande, dat het teeghens alle reede van waaterkrygh streed, zich, laveerende, en met een naagety, voor den vyandt te werpen: waarteeghens Romero zich bruskelyk inbond, vraaghende, oft het vertsaaghtheit was, die hem zoo zwaarhoofdigh maakte. D'uitkoomst van 't gevecht, zeide d'ander (meer niet) zal 't leeren: ende liet Juliaan zyn' wil hebben. Derhalven, steeken zy, verdeelt aan twee benden, +haast eeven sterk, den Zeeuwen in 't gemoet. By 't Loodyksche gat quaamen ze binnen scheuts. Als Glimes 't volk van den Zeeuwschen Ammiraal zoo kuin op het boevenet zagh staan, wendt hy, eer d'ander 't waande; en lost, nu dichte by zynde, zyn' twee metaale boeghstukken, gelaaden met eenen hoop schroots op de koeghels; voorts ontrent hondert, zoo roers als mosketten; die, onder zoo gepakt een' drom, niet missen moghten van groote neêrlaagh te baaren. Zelf Boisot werd een oogh uitgeschooten; Claas Claaszoon zyn' beenen af ter knie toe; Schot zyn arm: daar zy beide aan storven. Hier op volghde 't boordthechten; en de Spaanschen, hebbende nu dus veel vooruit, wipten oover in Boisots kog; hadde Hopman Adriaan Corneliszoon van Vlissinge, ziende hem alzoo ontreddert, hen ook niet daatelyk, met zyn vlieboot, aangevallen. Ter zelve tydt werden noch neeghen Koninxscheepen aangeklampt: ende meer zouden 't geweest zyn, zonder de naauwte der stroome. Zynde de zaak in deezer wyze tot handtgemeenschap gebraght, het grof geschut meest aan 't zwyghen; quamt'er op het reppen van hals-en zydgeweer aan; waarmeê parthyen elkandere wel vinnighlyk te keer gingen. In 't felste van den strydt, klom Jaspar Leunszoon van Zoetelandt, jonggezel, uit het vlieboot, naa de steng van den Ammiraal Glimes, en trok'er de vlag af: met
+de welke om 't lyf gewonden, hy tot de zynen keerde, te beschenken met een eergewaadt, daar toe gestelt by oopenbaaren uitroep. Romero, des gewaar wordende, doet flux een nieuwe vaan in top van zyn' mast vlieghen, om den zynen te verstendighen, daar waar noch, dien zy te volghen hadden. Jaa hy worp zich aan 't andre boordt van Boisot; die willends wel tot tsestigh man' toe liet inkoomen, en met bussekruidt opblies. Daar onder was de vendrigh van Juliaan; en 's Kornels geluk, dat de brandt niet een ooghenblik laater opging: gemerkt hy zelf gereedt stond om oover te stappen; zoo de ridder Wiljams getuight, die zich toen in zyn gezelschap vond. Zeeker zoo wel in ervaarenheit van waaterkryshandel, en in voorraadt van vuurwerken, die daar maghtigh te staade koomen, als in kloekheit van scheepen, lagh 's Koninx vloot te laagh. Romero derhalven, ziende verscheide koggen toereeden om hem te beklaauwen, en een goedt deel der zyne vluchtveirdigh, sloegh'er de breê fok by; die hem nochtans kleene baat deed, mits de spriet terstondt afgeschooten werd. Aldus gefnuikt, en speurende geen naader, joegh hy 't teeghen den Toolschen oever aan; sprong t'eener buspoort uit; en raakte, neevens 't volk, met het roeiboot, oft zwemmen, te lande. De Landtvooghdt stond, wel kouwdt en nat van den reeghen, op den dyk van Schaakerloo, om 't spel t'aanschouwen. Juliaan by hem koomende, en beducht voor een' graauw oover zyn reukeloos te werk gaan, dreef, zonder die te verwachten, hem onbeschoftelyk genoegh toe, dat hy een krys-, geen bootsman was; en bequaam om alle andre vloot, in een ommezien, te schande te maaken. Zyn verlaaten schip, vlot geworden door 't wassende waater, quamp, met d'andere zeilen op, tot in 't diep dryven; wel te pas om de naajaght der Nassausche te schorsen: mits eenighe der zelve zich daaraan, en voorts andere verwarden; zulx dat'er vyf oft zes, ontrent een halfuur onklaar, en de kil belemmert, bleeven. Midlerwyle liep de dagh om; en de rest der Spaansche scheepen, onder gunst der duisternis, voor +windt; voor ty, naa Berghen; zonder dat d'achterhoede, beleidt by Hopman Osorio de Augulo, zich ooit vorder, dan met schieten, queet. Want, zynde noch zoo wyd niet gekoomen als d'andre, toen zy de stroom teeghen kreegh, had zy des te quaalyker kunnen volghen; ende moght zich spieghelen aan de geene, die reeds op de drooghten zaaten. Welke ramp, naa een wyl vechtens, ook den Ammiraal Glimes weedervaaren was. De zelve desniettemin, en hoewel nu alleen onder den vyandt, verdaadighde zich dapperlyk, tot dat hy, door twee scheuten gevelt werd. Het schip verbrandde, 't zy van eighen, oft zyns vyands vuur; die, (zoo wy den Spaanschen gelooven) nooit voet daarin zetten darde. Onder de Zeeusche vloot vond zich zeeker Amsterdammer, Albert van der Graft genaamt, met een vlieboot tot eighe kosten gewaapent, uit enkel opzet om yemandt by den hals te bekoomen, daar hy zynen neef den Ammiraal en Hopman de Ryk teeghen lossen moghte. En hy kreegh verscheide Spaanschen in zyn geweldt: de welke, gevraaght oft zy de vryheit van den Ammiraal van Kampveer konden te weeghe brengen, ende daar geenen moedt toe hebbende, oover boordt, oft doodt gesmeeten werden; tot dat'er een quam die zoo veel wist, dat hy 't toezeide. Deez' hiette Antonis Gournet; ende in bewaarnis gestelt, werd'er een ruimen tydt gelaaten; te gering by den vyandt, om zyn woordt te doen naakoomen. 'T was echter zoo veel uitstels gewonnen, dat immiddels eenighe burghers van Vlissinge gevangen werden, en hy daaraan gewisselt. Van d'andre Spaansche scheepen, voorts, werden 'er nocht acht veroovert, en al 't volk in 't waater geplompt, met zoo biezend' een' bitterheit, dat haar te lang viel, zich aan plondering, zelfs van goude keetenen, te vergaapen. Dies
+bestond de meeste rykdoom van den roof in geschut. Verscheide lyftoghtvoerders sneuvelden op de ondiepten, oft werden te gronde geschooten. Zoo de Nassauschen getuighen, bleeven'er, van 's Koninx oover de duizent; meer dan tweemaals zoo veel van de zeeghbaare zyde, naar dat de Spaanschen opgeeven, die hunne dooden niet hoogher dan op zeevenhondert begrooten. Immiddels hoewel twee scheepen verlooren hebbende, die op plaaten aan stukken stieten, verscheen Don Sançio tussen ter Neuze en Vlissinge; ende vond zich de Prins in vaar, om de hachlykheit des weederstands: zynde de bloem zyns krysvolx op de Schelde verpandt. Hebbende, naar tyds gestalte, 't oorbaarlykste bezorght, nam hy 't gebedt te baat, en vertrok alleen in zyn' kaamer. Maar korts daarnaa verkundschapt, hoe d'ontdekte vloot voor Breskens was koomen ankeren, streek hem de zwaarigheit van 't hart af, en hy zelf naa 't hooft der havene toe, zien wat'er zyn' eighen' ooghen af zeiden. Merkende den misslagh des vyands, die alzoo 't getyde verlagh, dat reeds begon te waalen, dankte hy Gode voor zyn' genaade, zonder d'ooverhandt van Boisot schier eens in twyfel te stellen. Ook leed het luttel aan, oft de verwinners braghten zelf de tyding daar af; en de bemaghtighde scheepen, ten deel tot Vlissinge, ten deel tot Kampveer in. Avila verwittight door den Landtvooghdt by een' afgeveirdighde sloep, spoeide, uit vreeze van teffens al 't geweldt op den arm te kryghen, zich weeder te rug naa Antwerpen. Hoewel nu de Zeeuwen niet vergaaten, de bevochte zeeghe, met bedryf van oopenbaare blydschap, kundigh te maaken; zoo werd nochtans der zaake tot Middelburgh en Armuide, geen volkoomen geloof gegeeven, maar de waarheit der zelve, in verscheide manieren, verdraait. Echter zagh men zich daar in d'uiterste benaautheit; zulx, den eenen dagh door den anderen meer dan twintigh soldaaten van honger storven; de rest met moutkoeken, lynzaatbroodt, en ander deerlyk voedsel, eeven als tot Haarlem geschiedt was, de doodt verwylde. In welke ellende, en onzeekerheit van ontzet, Mondragon te raade vond, aan den Landtvooghdt te schikken eenen Hopman, Trenchant gebynaamt. Maar deez werd onderschept, en zyn berichtschrift gevischt, mits dat hy 't, gehecht aan een stuk loods, op een zandt, by laagh waater, in zee worp. 'T pit daaraf was; dat men, 's nachts naa den zeevenden in Sprokkelmaandt, en voort vervolghends, van tien tot elf uuren, op den tooren van Middelburgh vuuren zouw, tot bewys dat die stadt en Armuide noch voor den Koning hielden. 'T vuuren achter blyvende; moest men aan geen ontzet peinzen, maar 't gansch eilandt op nieuw te winnen. Ook meld' het den droeven standt, en onlustigheit der krysluyden; en vraaghde hoe men, ten quaadste koomende, met de goederen toe zoude. Want men hadd' een' grooten rykdoom van koopmanschappen in stadt; die den vyandt wel te misgunnen, maar niet, dan met den volke teffens te verderven waaren. Dat de Zeeusche scheepen, schaarselyk voorzien, wantrouwden aan 't stuiten der Spaansche. Met de welke hoe 't geleeghen, en wat hoope van hulp daar voor handen moghte zyn, men hem te verwittighen hadde, by vuurteekens, die hy voorschreef. Genoeghzaam bleek den Prinse de noodt der beleegherden, uit de lesse deezer punten, en den mondt van den brenger; die, naa weinigh daaghen, ontslaakt werd, en tot Armuide gevoert, met de miede van de neêrlaagh +der zynen. Weshalven Mondragon, die nu drie weeken, naa 't verlies en aftoght der vlooten, uitgehardt had; zyner Doorluchtigheit aanbood de twee plaatsen oover te leeveren, mits dat men hem en de soldaaten, met pakkaadje, waapenen, en vlieghende vendels liet uittrekken, en neevens de burghers, die 't begeeren zouden, onbeschaadight aan vrundsboodem op zette. Dit sloegh de Prins af in 't eerst, en hen anders t'ontfangen,
+dan op de Haarlemsche voorwaarden van genaâ oft ongenaâ. Maar Mondragon antwoordde, dat hy en de zynen de stadt eer tot twintigh plaatsen aan brandt zouden steeken; daarnaa, in eenen uitval zich vechtende laaten aan stukken hakken. Dies boogh zyn' Doorluchtigheit, ooverleggende wat'er koomen konde, van zoo een deel oude krysluyden vertwyfelt te maaken; samt dat het te dier gewedt zouw zyn, om den kostelyken buit, daar haare zaaken naa vastten. Ende werd het verdragh, +den achtienden van Sprokkelmaandt, in deeze wyze, getroffen. Mondragon en zyn regement hadden 't eylandt van Walchere te ruimen, meêdraghende vendels, geweer, en al 't hunne; mits laatende vestwerken, oorloghstuigh, scheepen, en andere goederen onbeschaadight. Des zoud' hy, op zyn' trouw belooven, weeder in 's Prinsen handen te keeren, oft binnen twee maanden op vrye voeten te doen stellen Philips van Marnix Heer van sant Aldegonde, Hopman Jacob Simonszoon de Ryk Ammiraal van Kampveer, eenen Italiaanschen Krysbouwmeester gebynaamt Cittadell, den steedehouder van Hopman Willeken van Angeren, en Hopman Jan Petryn. Gelyke uittoght en meedevoer zouw gegunt zyn, aan zoetelaars, busschieters, en andere sleep der oorlooghe: maar aan de geestelykheit, niet dan met haare kleederen, te vertrekken. Ende waare men schuldigh hen altzaamen, in veiligheit, naa den Vlaamschen kant oover te scheepen. Burghermeesters van Middelburgh, alzoo men hun verscheide bezwaarlyke voorwaarden aanverghde, stelden den Prinse 't groot verloop van de zaaken hunner burgherye voor ooghen. Hier op volghde zyn' bewillighing: dat de poorters ooverboodigh zyner Doorluchtigheit van Koninx weeghe hulde te zweeren, lyf, goedt, en vergeetenis der verleedene dingen genieten zouden; mits inneemende, tot bezetting, etlyke burghers van Zierikzee, Vlissinge, en Kampveer. Uit de geenen, die den eedt weigherden, waare den Prinse geoorloft, te kiezen, en in beslagh te houden tien persoonen, ter tydt toe, zy te weeghe gebraght hadden de verlossing van Burghermeesters en burghers tot Haarlem gevangen, ten gelyken getaale. Die van Middelburgh zouden naa deezen, hunne koopmanschap mooghen dryven, genietende de rechten en vrydoomen hunner steede, als voor heen, binnen de grenzen haarder rechtspraake: behoudende zyne Doorluchtigheit aan zich, de drie boovengemelde steeden te begenaadighen, naar reede van haare verdiensten, en oirbaar des gemeenen lands. Ende onaangezien een' somme van driehondert duizent gulden hun afgevordert, werden zy echter gehouden, tot onderstandt der oorlooghe, de penningen op te brengen, die de Prins zoude reedelyk vinden: zonder in dit verdragh te begrypen de landtluiden die den vyandt gunst oft hulpe beweezen hadden, met de welke hy bezonderlinx verstond te doen handelen. Alle goederen, den geestelyken oft uitgeweekenen toebehoorende, stonden getrouwelyk oover te leeveren, zonder yets te verergheren oft achter te houden op lyfstraf. Doch de vluchtelingen, begeerigh tot het hunne te keeren, moghten 't zelve by smeekschrift verzoeken, daar men behoorlyk op letten zouw. Aangaande Paapen en Monnikken, kerkendienst en middelen, samt andere punten by Burghermeesters voorgestelt; naar dien der geestelykheit toegelaaten was, met haar gewaadt te vertrekken, dacht zyn' Doorluchtigheit, op de reste, naa betaamelyke onderrichting, alle billyke orde te stellen. Dit aldus geslooten; vertrok Mondragon, met zyn krysvolk zwart van honger en ongemak, den eenentwintighsten in Sprokkelmaandt, uit de twee plaatzen, en werd ter Neuze aan landt gezet. 'S daaghs daarnaa quaamen'er driehondert burghers van de naaste steeden in: ende op den vyventwintighsten, de persoon des Prinsen. In 't afhandelen der opgeschorste zaaken bewees hy zich
+zeer goedertier en bescheiden; jaa besteedde aan menschen harten twee tonnen schats, hun quyt gescholden van de ge-eischte drie. Maar Mondragon vond geen' gelyke gevoeghzaamheit in den Landtvooghdt; die hem, voor zyn' ooverdappere diensten, niet zoo veel te wille wist, dat hy 't ontlasten zyner trouwe, en de bedonge verlossing der gevangenen liet plaats hebben. Jaa de maare ging, dat zy hoe langer hoe meer benaauwt, en ergher onthaalt werden; voorneemelyk Aldegonde. Waaroover Sonoy schryvende op Uitrecht, Bossu met gelyke siere dreighde. Maar Verdugo, een man van zeer eerlyk en maathoudendt gemoedt, en nu Steêvooghdt van Haarlem, antwoordde hem; zoo men, aan 's Prinsen zyde, voor had, quaalyk met de gevangenen te leeven, men wild' het, aan 's Koninx zyde, niet doen: hoewel 't met beeter recht en tytel geschieden kon. Sonoy zoud' aan hem eenen man ooverschikken; en die, uit Aldegondes eighen mondt, deeze waarheit verstaan mooghen. Dit geschagh, +ende bleek alzoo; belangend' Aldegonde. Dan Hopman de Ryk, zeeker, was in 't eerst zyner gevankenisse naa Antwerpen gebraght, thans op het Slot te Vilvoorde, beruchtight voor een' moortkuil en kerker van ongenaâ. Hier zat hy zes weeken, en zyn' huisvrouw als voor weduwe, met tyding van zyn' doodt. Echter werd hy naa Gent gevoert. Twee onderaardsche hoolen waaren op 't Blokhuis aldaar; het eene de Kaizars, het ander de Koninxstoel genoemt; daar nemmer zon oft maane scheen, en zoo laagh van verdieping, dat'er geen man oovereindt kon staan. In een van deeze stak men hem, en stelde eens voor al t'zyner keure, van wat toespyz en drank hy gedient wilde weezen. Hy koos kalfsvleesch en deelwyn; ende kon seedert geen ander verwerven: maar werd, by lankheit van tyde, met de zaadzaamheit dier kost, gepynight: zulx dat z'hem, al zyn leeven ter keel uit walghde. Daar lagh hy, met tsestigh pond' yzers aan de beenen, een' schildwacht voor 't gat; ende bernde, tot lichtenis der zwaarmoedigheit, nacht en dagh, kaersen, die hem, met haaren damp 't eene oor ongeneeslyk doof maakten. Ten einde van zeeven maanden verght men hem 's Koninx dienst t'aanveirden. Hy weighert den Prinse af te gaan; wordt met der doodt gedreight; op 't schavot gebraght, daar reeds een persoon oft twee onthalst laaghen. Toen ryft 'er onder 't krysvolk van 't Slot (want dit gebeurde daar binnen) een' beroerte, verwekt, zoo men meende, door de huisvrouw van Mondragon, hunnen burghvooghdt: gemerkt hy haar ernstelyk geschreeven had, dat men zaaghe de Ryk te spaaren, als eenen die zyn gevangen was, en de poort, waardoor hy uit Middelburgh gaan moest. +Hy werd dan te rug naa den kerker gebraght. Mits Mondragon nu vuurighlyk aanhield', om zich van zyn' beloften te mooghen quyten, gaf de Landtvooghdt zoo verre toe, dat hy de Ryk uit der hechtenis ontsloegh: maar, wendende nu dit, nu dat voor, draalde met Aldegonde. De Ryk quam in Hollandt. 'T welk vernoomen by den Prins, en dat'er Aldegonde ontbrak; ontbood hy den Hopman, en vertoonende wat aan des anderen persoon, die al de geheimenissen des Lands wist, geleeghen waar, vraaghde; oft hy 't hart had, om weeder naa den vyandt te keeren, en Mondragon tot volle naakoomst zyns handtteekens te verplichten. +De Ryk antwoordde bereidt te weezen, zyner Doorluchtigheit, en den Vaaderlande dien dienst te doen. Wel is waar, dat hy thans, tot naader bezinning koomende, zich onwilligh verklaarde om in een' zeekere doodt te gaan, zonder eerst zyn' huisvrouw en kinderen verzeekert te zien van zesduizent gulden verschooten by hem, tot behoef der gemeene zaake: een' groote som te dier tydt, en voor de welke men hem aanbood een Graafschap in Schotlandt te doen hebben. Hier op vernoeght zynde, aanveirt
+hy de reiz, ende komt Mondragon om zyn' beloften maanen. De welke, in reede en eere staande, endtlyk t'antwoordt gaf, men zouw Aldegonde in vryheit, oft hy zelf zich zulx aan stellen, dat'er 't gansche landt af waaghen wilde. Voor dit onbenoeghen streek de Landtvooghdt, en bewillighde in 't ontslaaken der vyf gevangenen, naa dat hy 't, om Aldegonde, acht maanden, sleepende gehouden had. Geduurende 't benaauwen van Middelburgh, quam 't, met de lyftoght en andere noodtzaakelykheeden, onder de beleggers haast eeven schaars om, als onder de beleegherden: zynde dikwyls op de scheepen, voor honger en dorst, niet +dan peekelhaaring en waater oft zeer dun bier ten beste. Welke armoede hen benoodighde, niet alleen goederen van Italiaanen, hunnen vyandt behulpigh oft toegedaan, maar ook die van verscheidene onpartydighen aan te tasten; tot maghtighe opspraak en laster des Hollandschen en Zeeuwschen naams. Niettemin, om de klad te verduysteren, verbond +men zich aan de beroofden, by brieven van schultkennis; ende heeft zeeker, met der tydt, meest al die schaaden vergoedt. De Prins, nu verre meester ter zee, en van heel Walchere, voorzagh Armuyde met bolwerken, +wallen, poorten, en stads gerechtigheit. De Vorst, te deezer tydt, had schier alle waateren gebrugt: by welke geleeghenheit de Spanjaards van Zeevenberghen en daarontrent, den Ruighenhil oovervielen, met neêrlaagh van etlyke soldaaten en landtluiden. Het eilandt werd jammerlyk geplondert; teeghens verscheide menschen, maghteloos van sexe oft ouderdoom, op 't bitterste gewoedt. Teffens broedden 'er eenighe aanslaaghen oover en weeder; een' der welke; teeghens Antwerpen toegestelt, in +deezer maniere zynen op-, voort-, en ondergang had. Door zeekren Spanjaardt van 't Slot, met naame Jan Alonzo, gevangen op eenen der zeetoghten onder Beauvois, ofte ('t welk beeter te gelooven schynt, mits 't geloof dat de Prins hem gaf) vrywilligh oover gekoomen in onbekende kleederen, was zyner Doorluchtigheit vertoont; hoe zyn' spitsbroeders, twee jaaren tyds, schier zonder eenigh geldt t'ontfangen, voor een stuk daaghelyksch broods gedient hadden; jaa dies dikwyls gebrek, en langer, om nocht aan. Waaroover hun onbenoeghen stond om tot vertwyfeltheit uit te bersten; en een goedt deel niet lievers wenschte, dan dat 'er een Vorst quaam, die, hun betaalende, de burgh daar voor, en hen in zynen eedt, aannaame. En hy maakte zich sterk, door de poort, die naa stadt zagh, een' bestaande troep booven te helpen. Zynde des koops eensch geworden, ter somme van twintighduyzent dukaaten, keerd' hy naa zyn' bezetting. Voorts bewillighde de Prins eener zyner bewindsluiden geheeten Jan de Vos, die goedt Spaansch sprak, zich binnen Antwerpen te begeeven; tot voorbereidingh van 't werk, dat op den vyfden van Lentemaandt aangaan moest. Neevens noch drie oft vier anderen, werd hem bygevoeght Pieter Torqueau een Waal van Doornik, en hun beiden ter handt gestelt oopene brieven van geloove, te vertoonen aan de vertroudste ingezeetenen. Heimelyk in stadt gekoomen; wisselden zy te met van herberghe; ende dreeven, etlyke maanden lang, 't stuk zoo behendelyk, dat zy merkelyk getal burgheren aan hunne koorde kreeghen. Midlerwyle sloopen, op marktdaaghen en andere, tussen de vier en vyf hondert stoute soldaaten ter poorten in, meest wilde Geuzen, uit het woudt van Ypere; zommighe uit Hollandt, Zeelandt, en het gewest van Kleef. Dit volk, onderling kundeloos, droegh zeeker teeken, waar by elk merken moghte, wie van de zynen waare; ende werd binnen Antwerpen gewaapent. Teeghen den tydt des uitvoerens zouden de Zeeuwen gepast hebben, met eenighe scheepen by de werken te weezen. Gaande de zaaken deezen tredt; quam Jan Alonso, te zeekeren daaghe,
+Jan de Vos, in zyn' herberghe, aanzeggen dat hy zyn gast wilde weezen, met noch vier anderen van 't voorneemen, om oover 't beleidt des zelven gezaamentlyk te handelen. Groot omzien kreegh de bewintsman naa zulk een' uitscheut; de welke toe te staan, was niet alleen zyn leeven den Spanjaarden; maar ook, zoo z' hem verrieden, 't gansche geheim aan d'ongenaade van den pynbank vertrouwen. Haast eeven hachelyk scheen 't afslaan. En hem te loozen met antwoordt naa zynen zin, om thans 't gevaar te verloopen, kon min niet, dan op een' storting van den aanslagh uitkoomen, daar reeds zoo veel om gewaaght, en t'zaamengehaalt was. Dies troost hy zich te verwachten wat'er af koomen moghte, en belooft hem des volghenden morghens te verwittighen; waar 't gelagh zouw ten beste zyn. 'T geschiedt, en de Spanjaardts ten bankkette gekoomen in een waardshuis niet wyd van 't Slot, verklaaren, dat zy van tachtentigh, die daarop waaren, dertigh soldaaten beleezen, en 't volbrengen huns toelegs in de handt hadden. Maar, nu genoeghzaam ryp, breekt de bommel uit; en wordt Jan Alonso by den hals gegreepen: 't zy hem zyn' boel beklapt had, oft een soldaat van Valenchien: want op beide viel vermoeden. Neevens hem werd Pedro Maldonado zyn spitsbroeder, en voorts ook Adriaan, waardt in den spieghel, met eenen Jan Vermaas, aangetast. De Vos en Torqueau, des verkundschapt, waarschuwden daatlyk de soldaaten hunner veeme; die, zonder ander geweer, dan de dag, zich, door verscheide poorten, elk zyns weeghs, begaaven, en berghden. Een dappere styfzinnigheit en hardtvochtigheit speurde men aan de gevangenen, zynde door geenerley foltering, tot melding hunner metpleghtighen, uitgezeidt de Vos en Torqueau, te brengen geweest: hoewel 't pynighen Alonsoos leeden zulx gesloopt had, dat hem vier mannen op de Meer, plaats zyner uiterste straffe, draaghen moesten. Daar werden zy alle vier gevierendeelt. Ter zelve stonde raakte Jan de Vos ter Roode poort uit, en voorts behouden in Hollandt. Hoe Pieter Torqueau ontquam, is my niet gebleeken. Ende verdween aldus deeze aanslagh op Antwerpen: staande grootelyx te verwonderen, hoe, onder zulk een' meenighte van luiden, dies wustigh alles, zoo ruim een' tydt, bestopt bleef, zonder +dat erghens yet uitlekte. Ter andere zyde, bestaaken zommighe uitgeweekenen van Ter Goude een vloekverwantschap, om de stadt, daar geen' bezetting in lagh, onder den Landtvooghdt te brengen. De roervinken waaren, Jan Hey, Claas Dirxzoon Verhoef, Dirk Andrieszoon, en meester Cornelis Henrixzoon. Jan Hey hield zich t'Uitrecht, maar verstandt binnen Ter Goude, met zynen schoonzoon Adriaan Pieterszoon; neevens wien noch ontrent twintigh andere Roomsgezinden zich vervorderden aan te spannen. Onder deeze was een Arent Jan Teeuwen, eertyds slootemaaker der stadt; ende had toen noch onder zich de sleutels van 't Vlaminxpoortjen, niet verre van den Doeltooren staande. Dit dacht men te oopenen, om zeshondert uitgeleeze schutten van den vyandt in te laaten, die de kool hunner lonten met kookers moesten bestolpt houden. Zoo dit niet vallen wilde, zouden de vloekverwanten zeeker toegemetst gat in den Doeltooren, daar hunne verzaamplaats was, doorbreeken; en 't krysvolk oover de Graft helpen, by middel van schuiten daar toe gereedt, aan te haalen met lynen, om 't plassen in 't waater te verhoeden. Zynde deeze voorstel aangedient den Heere van Noircarmes, als Stadthouder oover Hollandt en Uitrecht, in plaatse van den gevangen Graave van Bossu, gaf hy, te dier tydt krank leggende, den Heeren van Gognies, Naves, en la Motte, last, om den aanstichteren de handt te bieden; ende hun eenen breeden vergifnisbrief, die strax, naa 't bemaghtighen der stadt, te verkundighen stond, om de burghers gerust te
+stellen. Maar, als nu bestemt was, des nachts naa den vyfden in Sprokkelmaandt, het bedachte ter daadt te brengen, geviel 't den derden, dat Jonker Albrecht van Egmondt, met een vendel van anderhalf hondert Neêrlandsche soldaaten, binnen Ter Goude quam. 'T welk de t'zaamenspanners, duchtende ontdekt te zyn, byster verbaasde. Zy hielden echter stal; en Adriaan Pieterszoon schreef aan zynen schoonvaader, hoe de toeleg haperde. Den zin bewimpeld' hy, met woorden die de krankheit eener nichte meldden, daar een' nieuwe quaal toegeslaaghen waar, zulx haar de beraamde geneesdrank jeeghenwoordelyk geen' baat kon doen. Tot boode bewillighd' hy zeekeren landtman. Deez bedeest, en allenskens bet achterwaarts peinzende, ging eerst een' wyl in de poort staan trantelen; thans naa de stroom toe; ende bleef daar schryelinx schuit en oever bestapt houden, als niet weetende hoe hy wilde: tot dat de waakers, een schalk oogh hierop kryghende, hem aangreepen, +en in 't wachthuis braghten. In 't bezoeken vond men eenighe penningen by hem, en een kluwen gaarens: om 't welke weder te hebben, hy meer, dan om 't geldt begaan scheen. Dit verwekte nieuw bedenken: en de draadt afgewonden zynde, quam de brief te voorschyn. De schryver, behalven zyn' domme keur, van eenen man onverzocht in lyfsgevaar tot zoo hachlyk een bedryf te beezighen, had ook zyn handt luttel oft niet verbootst. Dies werd ze terstondt, bekent; de boer gevangen, en gevraaght, wat hem zoo bedremmelt gemaakt had. Hy antwoordde; dat het waater, schynende, als baar bloedt, teeghens hem op te ryzen, hem in zich zelven, had doen zeggen; Heere Godt, zoud' ik wel een' bloedighe boodschap draaghen? Een bewys van 't vermooghen der inbeeldinge, oover gemoeden van die weekelykheit. Als nu 't gerucht ter stadt, en zelfs ten ooren van Adriaan Pieterszoon insloegh, maakte hy zich uit den weeghe. Hoopende nochtans den grondt der zaake verhoolen te houden, met bekentenis van yet min haatelyx, en 't geen hem misschien vergeeflyk docht, zond hy eenen brief aan de Majestraat, om haar, uit dien aan zynen schoonvaader, te doen spellen, dat'er niet oevels schuilde, nochte wyder gehandelt was, dan tot stads oorbaar; naamelyk om verzeekering van 's Koninx genaade, aan Burghermeesteren en Vroedschap, te doen ooverschikken. Geen van beide de brieven was met eenighen naam onderteekent. Niettemin, gevangen zynde, beleed hy daatelyk 't stuk, en werd neevens den slootemaaker, met zommighe anderen, onthalst en gevierendeelt: de rest, verschoont om hunner jonkheit wil, op twee naa, die 't ontquaamen. Onlanx hier naa, viel met +ontrent drieduizent man', in Waaterlandt, de Baroen van Chevreaux; draaghende vergiffenis in d'eene handt, in d'andre, dreighementen: zonder des te meer uit te rechten. Wel is waar dat hy de dorpen van Krommeny en Wessaanen, 't welk geplondert en verbrandt werd; thans ook Wormer en Jisp inkreegh: doch moest ze, in 't eerst van Lentemaandt, weeder verlaaten; en met een de schansen van Nieuwendam, en d'andere dyken in dien hoek: die, bezet met 's Prinsen volk, seedert, +een' tydt lang rust had. De waarom zyns ruimens was 't genaaken van Graaf Luidewyk, uit Duitslandt, met geen versmaadbaare maght. 'K en weet, oft men den buit van Middelburgh ten deel tot werving der zelve bekeert had; dan oft hy door den Fransois, sint de moordt van Paris, op nieuw met heimelyke hulpe, oft ten minste met eenighe hoope onderstut was. Altoos de Hartogh van Alençon, korts te vooren, toen zyn broeder Henrik naa Poole reisde, om die kroon t'aanveirden, had binnen Nançy, verhoolen mondtgemeenschap met den Graave gehouden. En deez' neevens zynen
+broeder Graaf Henrik, samt Hartogh Christoffel 's Paltsgraaven zoon, Ooverste der ruiterye, was nu den eenentwintighsten van Sprokkelmaandt, op anderhalve myle van Maastricht, aan ginszyde der Maaze koomen leegheren, sterk zesduizent knechten, en drieduizent paarden: doch zonder meer geschuts dan twee oft drie veldtstukken. Maar 't mangel van dit vreezmaakend krystuigh joegh den vyandt te grooter anxt aan, mits hy zich inbeeldde, dat d'ander op gunst eenigher steeden steunde, die hem vrywillighlyk in laaten, en schuts genoegh verschaffen moghten; ende dat hy, zonder dien toeverlaat, zich in dien tydt des jaars niet te veld zouw begeeven hebben. Zeeker, om zyne troepen, in 't wrangste van den winter, onverdrietigh oover wegh te houden, had hy onder haar uitgestrooit, hoe etlyke plaatzen van belang, en t'hemwaarts geneeghen, eer lang zouden oopen staan, en haar met gereede soudye bewelkoomen. Ook brak, ontrent deez' tydt, d'aanslagh op Antwerpen uit: ende schynt hy, in verscheiden' andere, geen onbundigh verstandt gehadt te hebben; zynde by den Spanjaardt gelooft, dat'er yets binnen Niemeeghen, Roermonde, en elders smeulde. Luttel op zyn voordeel, hier teeghen, was dat pas, Don Louis; oft uit armoede van kundschap, oft verschalkt door de behendigheit van Graaf Luidewyx lichting, die, op een bot, tweeduizent ruiters van 't geleide des Koninx van Poole, t'zynen dienste bewillight, en naa zich gestreeken had. Ook quam het zoo krap om van gelde, met den Landtvooghdt, dat reeds een deel volx aan 't muiten was; ende des te min vreemdt, zoo de aanvulling der gedunde benden (laat staan de gemeene versterking) slappelyk behartight werd. Niettemin gewekt door deeze maar, gaf hy last, op 't spoedighste, achtduizent paarden in Duitslandt, vierduyzent man' by de Roomsgezinde Zwitzers; in 't Graafschap van Borgonje, en in Heenegouw tweeënveertigh vendelen te voet, aan te neemen: kraften neevens zyn' andre (zoo hy midlerwyl, by hulpe des onbequaamen weeders, den Graave 't ooverzetten der stroome beletten kon) om thans aan twee heiren verdeelt te mooghen worden, en zyner Genaade, en den Prinse teffens +'t hooft te bieden. Met een ontbood hy veele zyner troepen uit Hollandt opwaarts; zelfs de geene die Leyde beblokt hielden: welx verlossing, voor dat maal, geen' geringe vrucht van Graaf Luidewyx toght was. Jaa hy beval allen leenluiden, op verbeurte hunner leenen, zich ten oorloghe toe te rusten. Voorshands meest met Maastricht bekommert, 't welk, in vreeze voor buiten-, en binnen vyandt, slechts drie vendelen Hooghduitschen onder Francisco Montesdoca bewaarden, gebood hy Don Bernardin de Mendoza de bezetting te styven, en voorts te bezorghen, dat de Graaf aan de Maaze gestuit wierd. Van 't een en 't ander queet zich Mendoza vlytelyk, passende, den zeevenentwintighsten der boovengeroerde maandt, zyne vaan speerruiteren, met die van Curtio Martinengo, +van Pietro Busto, van Fernando en Antonio de Tolede, neevens de schutten te paarde van Mondragon, in die stadt te brengen: voorts de stroom, tot Luik toe, van scheepen en schuiten t'ontleedighen. Graaf Luidewyk bleef stil leggen, terwyl de rest zyner benden, mits d'ongaalykheit der weeghen, in zwakken en gebrooken getaale aanquaamen. Misschien ook, dat hy d'uitkoomst eenigher smuikhandelingen, en den opstandt zyner partylingen erghens, afwachtte; oft het vast toevriezen der Maaze: gemerkt zy reeds met ys belemmert, en de koude zeer streng was. Dan hierentussen rukte Sançio d'Avila driehondert Spaansche busdraaghers by een, en daar meê naa Maastricht toe. Consalvo de Braccamonte volghd' hem, met tweeduizent Spanjaarden, twee kornetten speeren, eene van roers. Don Sançio aangekoomen den derden van Lente-
maandt, +en de zynen, ten deel in stadt, ten deel in Wyk, geleit hebbende, toogh, 's anderendaaghs, met etlyke paarden uit, om kennis van 's Graaven standt te neemen: ende werd van tweehondert ruiters deszelven, moedighlyk jaa, dan met haaprende orde, aangevallen. Waar uit hy bezeffende, dat zy, als nieuwlingen, van lompe forsheit, zonder ooverleg gedreeven werden, oordeelde 't rechte volk voor te hebben, dien, by waarneemen van geleeghenheit, eenighe wisse neep te geeven waar. Dies gaat hy, vier daaghen daarnaa, zeeker gehucht, een' halve myl van der stadt, stoffeeren met een goedt deel schutten, en etlyke ruiters onder 't beleit van Mendoza: wiens steedehouder Alconeta, met ruim dertigh, zoo speeren, als roers te paarde, zich thans voortsdeed, om de schermutsing aan te hechten, en de Nassauschen in de laagh te lokken. Zy eevenwel, oft daar af verwittight, oft niet dom genoegh om zich t'eenen dorpe in te boezemen, zonder te weeten wat 'er schuilen moghte, schorsten by tyds het hielprangen; deizende de paarden, met hun voetvolk ter weederzyden: zulx parthyen met gering, en vast gelyk verlies, ontmengelt werden. Daarnaa quam Graaf Luidewyk zich heinder aan stadt neederslaan, dekkende, met de leegheringen van 't voetvolk, de oorden der ruiterye. Waar door de Spaanschen zich yetwes ingetoomt zaaghen; en zyn' zoetelaars en voederhaalders, seedert veiligher 't veldt gebruikten. Avila, niettemin, liet den Graave geen' rust; dien hy trachtte op zyn weekste te neemen, en somtyds aldaar, tot binnen de beschansingen aantastte. Ook werd hy, om dit getyde, met twee kornetten versterkt. D'eene was van Italiaanen, Ritmeester Mutio Pagano; d'andere van Spanjaarden, onder Antonio d'Avolos; beide uit Borgonje gekeert, van den Hartogh van Alva te beleiden. Met deeze, en d'eerste zes, neevens driehondert Spanjaarden, en gelyk getal Walsche schutten te voete, besloot hy een' hemdetoght te verzoeken; en koos daar toe den nacht voor den achtienden van Lentemaandt. De Nassausche troepen laaghen gespreidt in verscheide dorpen, niet te wyd nochtans, om d'eene der andere, zoo 't noodt deed', spoedigh te hulpe te koomen. 'T heinste aan Maastricht was Bemele, beslaaghen met neeghen vendelen Duitsche knechten, en tweehondert ruiters. Dies muntt' hy 't op deeze; en zoo wel om hun allen bystandt, als de vlucht tot de naasten hunner parthye af te snyden, beval aan Mendoza, zeekeren heuvel ter zyde, met de ruitery, in te neemen. Voorts mat men zulx den tydt, dat de bespringers, in 't +aandoen der plaatse, juiste duisternis t'oover hadden, tot de verrassing en den schrik. De Duitschen, luttel verdacht op zoo een' morghewekking, hadden nochte den oordt omgraaven naar den eisch, nocht eenighe schildwachten te paard' uitgezet om ter yl van 's vyands reppen gewaarschuwt te worden. Zeeker schryver wyt dit hunner verwaande frankheit van harte; als oft zy, met Alexander de Groot, te welgeaardt wilden weezen, om tot nachtbedrogh te nyghen, en, in plaats van rustighe verwinners, voor zeeghedieven te gaan. 'T welk yet gezeit waar, indien men hun alhier 't verfoeyen van diergelyke treeken, en niet het verzuim van zich voor 's vyands list te hoeden, kon toereekenen. Hebbende eenighen der stoutste soldaaten bespiedt, dat de baan klaar was; zoo stoot men toe: ende werpen Johan de Aguillar met zyn vendel Spanjaarden, en 't Walsche van den Hopman Bieure, aan de welke de voorstorm stond, zich, met brandende graatigheit, ter wal in. Voorts daatlyk ingevolght van hunne metgezellen, ooverromplen zy onverziens den zorgheloozen hoop: die, verbaast en verbystert, in een' uur tyds, t'onder gebraght werd, laatende zeevenhondert knechten, etlyke ruiters, en een vendel in de loop. 'T was nu schoon dagh; en de Spaanschen, hebbende maar zeeven man'
+verlooren, stonden op den aftoght. Doch om dien te verzeekeren, en onderweeghe niet oover eenighe hulptroep te struikelen, veirdighden zy een deel hunner vooruit, tot manning van 't gehucht, daar zy, tien daaghen te vooren, de laagh hadden toegestelt. Wel bequam hun die zorghvuldigheit. Want de Nassauschen, te waapen gedaaght by 't vuuren op zeekere hooghte, schooten ylinx te zaamen, tot bet dan duizent ruiters toe, en quaamen, met lossen toom, aanrennen, naa de plaats des gevaars. Der paarden warme aasem gedikt door de koude, en by een gepakt, schiep hun een' wolk booven 't hooft, die weeder den Spaanschen tot een' baak diende. Dies hielden zy 't oogh derwaarts, en zich in 't verbandt. Maar de drom ruiteren, kryghende Mendoza in 't gezight, vond zich alzoo ras begroet, van ettelyke ryen schutten te voete; die, verborghen daar ontrent, ter slinke los bernden. Dit deed ook de Nassauschen met zinnen gaan, duchtende, oft'er meer achter waar; in voeghe, dat'er niet dan een' lichte schermutsing viel tussen zommighe paarden, geslaakt uit d'een' en d'andere schaare. 'T welk tydt aan de Spaanschen gaf om 't gemelde gehucht te behaalen. De Duitsche troep, een' wyl gewacht hebbende naa 't volk van Hartogh Christoffel, die wyder geleeghert was, begaf zich echter in Bemele. Doch men bleef'er niet lang: achtende Graaf Luidewyk raadzaamer, naa Valkenburgh en Gulpen te deizen; daar hy weeder, door Don Sançio, bestookt werd. Want deez vond zich nu merkelyk versterkt: zynde Braccamonte met zyne benden, en Mondragon met zyn regement, neevens de kornet van Schenk, by der handt. Waaroover den Duitschen, ziende den toght niet zoo glad gaan als zy gewaant hadden, ook voedering en toevoer schaars by koomen, het bloedt bekoelde: zulx in steede van aan te groeyen, wel duizent paarden den herdraf heimwaarts naamen. De Graaf, hebbende hier gemart tot den achtsten van Grasmaandt, brak endtlyk op, en wendd' het naa Gelderlandt: 't zy dat hy meerder onlust en afval te gemoet zagh, oft op Roermonde. Want dit, verkoft zynde (zoo tuighen de Spaansgezinden) stond op goên vrydagh te leeveren door een gevallen rak muurs, en vyftien ten deel Duitsche, ten deel Fransche soldaaten, die effen des witten donderdaghs, als hy optrok, ontdekt werden. Dies volghd' hy zynen wegh, in meening, thans den zelven, tussen Maaz en Waal heen, te neemen; om zich met den Prinse zynen broeder te vereenighen, en viellicht gezaamder handt tot Brabandt in te booren; oft Tiel en Niemeeghen aan te tasten, om de Waal, en vervolghends de Rynstroom, tot geryf des Hollandschen +koophandels te oopenen. Dit bezeste de vyandt; mits de Prins nu zesduizent man' in Bommelerwaart vergaadert had, en 't huis te Waardenburgh geslecht: uit het welke (toebehoorende Katharine bastaartdochter +van Kaarel, laatsten Hartogh van Gelder, en bezet door haar met tachtentigh soldaaten) den zynen groote schaade, op de Waal gedaan was. Derhalven, om de gangen des Graaven gaâ te slaan, en, te met eenighen gevangen de tong te schraapen, was de steêhouder Alconeta zyner Genaade staaghs op de hakken; en briefde zyn weedervaaren, van tydt tot tydt aan Don Sançio oover. Deez, voortaan eener veldtkanse getroost, had nu verlof om die te waaghen, van den Landtvooghdt verworven. Want, hoewel 't getal der Spaanschen noch beneeden dat van de Nassauschen was, hy maakte zich sterk, door beleidt, en d'ervaarenheit zyner troepen, booven te staan. Om dan zyner Genaade een' streek in de reehtte te gaan ('t welk hem, als houdende de slinke zyde der Maaze, die daar ter rechte uitbuikt, licht om doen was) schreed hy, met groote daghreizen, gelyk ook Graaf Luidewyk, neederwaarts aan: ende veirdighde, des niettemin, driehondert Spaansche schutten, met een ven-
del +van Chevreaux vooruit, tot versterking der bezetting van Niemeeghen, en bewaarnis van den Waaldyk. Gedaalt tot de stadt Graave toe, sloegh hy aldaar een' schipbrug, voerde 't volk oover; en leegherd' het in Ooveraaselt, en andere dorpen naast aan den Maaskant. Des anderen morghens heel vroegh, braghten eenighe paarden aan, die op miede uit geweest waaren, hoe zich de voorhoede des Graaven geen' myl van daar vond. Waarop Avila eenighe andere van den Ritmeester Antonio d'Avolos voortstoude, om bescheidelyker kundschap te haalen. Deeze werden eensdeels afgemaakt, eensdeels gevangen; en 't luttel dat'er ooverschoot, gejaaght ter plaats toe, daar Don Sançio toefde, met Avolos, en de rest der kornette. Dit deeden hun vierhondert zinkroers, afgestuurt om gelyke boodschap, en gevolght van de voortoght. En de Spaanschen, hebbende den vyandt zoo naa niet gegist, stonden om te kreuken: als den Duitschen, twyfelende oft'er eenighe lyvigher drom ruiteren ontrent moghte schuilen, best docht, den toom in te korten. Hier by bleef het dien dagh. Want Graaf Luidewyk vindende den Spanjaardt voor zich, en noodigh 't heir t'omgraaven, ging neederslaan tot Moowyk. 'T is een dorp van kleene waarde, maar vermaart door den ramp, die der Nassausche partye daar ooverquam. Met den volghenden daagheraadt, veertienden in Grasmaandt, rustte men aan weederzyden ten stryde toe: zich verpynende Don Sançio met alle vlyt, arbeidt, en omzightigheit, te bewyzen, dat hy den last van 't opperbewindt, hem op dien toght toevertrouwt, maghtigh was; ende zoo een' eere niet quaalyk besteedt, aan een' persoon, die hoogher op zyn vroomheit, dan op zyn' afkoomst, treeden moght. Ook konden minder ooverleg en werklykheit niet bestaan, tot de behoudenis der ooverhandt, teeghen talryker weederparty, en zoo wakker eenen hooftman, als Graaf Luidewyk. Op de Mookerheide, goelyk een vierendeel myls van 't dorp, leit een' vlak van maar maatelyke breette, beheint, ten zuide met de Maaz, ten noorde met geberghte. Dit werd tot waalplaats verkooren van Avila, als meest beducht voor 's Graaven ruitery, die hem daar van ter zyde niet, oft luttel deeren kon. De Spanjaardts verdeeld' hy aan vier bossen spietsen, omgort met hunne schutten, 't een achter 't ander, om de smaltte van den grondt; onder 't beleidt van Braccamonte, en Ferdinando de Toledo: en plantte Mondragon, met zyn' zestien vendelen Waalen, aan den waaterkant: alle met het aangezight naa Mook toe. Ter slinke van 't Spaansche voetvolk, steld' hy de ruitery, ook aan vier hoopen, maar bezyden elkandre: op 't naaste Antonio Oliviera, met de benden van Pietro Busto, en Antonio de Toledo: daaraan, Bernardin de Mendoza, hebbende booven de zyne, ook te beleiden die van Curtio Martinengo, en etlyke paarden van Lopes Sapata, die korts van Niemeeghen gekoomen waaren. Neevens deeze stond Jan Babtista del Monte, ende t'zynen beveele zoo wel als zyn' eighene, de kornet van zynen broeder Camillo, en van Frederik de Toledo: beloopende te zaamen styf hondert tsestigh speeren. D'uiterste schaar was van de zinkroerruiteren van Schenk, tweehondert koppen. Ende had dit rosvolk, ter weederzyden een goedt deel Walsche busdraaghers te voet, van den Kornel Alonso Lopes Gallo, die in gedaante van halve maan uittipten, tot heggen en hoornen: zynde de rest van 't regement tot bewaarnis eenigher weeghen verspreidt. Om de schermutsing ter rechte handt aan te hechten, waaren, met een luttel onderscheids, voor de speeren geplaatst drie andere troepkens van schutten te paarde, gevormt uit de vaanen van Mossey, Mondragon, en Antonio d' Avolos: in 't midde der welke Pagano met de zyne beslooten stond. Ende moght de heele ruitery ruim driehondert tachtentigh speeren, en schaars zoo veel schutten; het voet-
volk +niet booven vierduizent man', uitbrengen. Doch alles volschaart zynde; als reeds de trompet, onder 't ander speeltuigh van oorlogh opklonk, quam de Heer van Hierges aan, met de driehondert Spaansche schutten hem te vooren toegeschikt; en de bende van Chevreaux, neevens drie vendelen Spanjaarden van 't regement van Lombardye, die een' wyl gemuit hebbende in 't sticht van Uitrecht, nu scheenen die smette met bewys van vechtveirdigheit te willen afspoelen. Hun altzaamen werd gebooden standt te neemen, onder de strooke busdraaghers, ten noorde van de paarden; welke kant den aanstoot der Duitsche ruiterye meest onderworpen was. Door Hierges verstond men van derdhalfduizent Spanjaarden die zich uit Hollandt, onder Francisco Baldes, oover wegh spoeiden; ook van tien vendelen Duitschen, en drie kornetten: al de welke met den naasten dagh konden daar zyn. Hierop werd in beraadt geleit, oft het ook diende, hen in te wachten; gemerkt men zich zoo veel zwakker in getal kende, en d'uitkoomst des gevechts van maghtigh belang te zyn: staande, zoo 't'er averechts afliepe, veele plaatsen en harten geschaapen, zich Prinsewaarts te keeren. Ende in zulken gevalle zouw hunner trots-en vermeetelheit toegereekent worden, dat zy, met den spiegel van Heiligherleê voor ooghen, daar de zeeghe op gelyke wyze verwaarloost was, de genaakende en hun bewuste hulpe versmaadt hadden. Anderen vertoonden hierteeghen, dat men zich vond op voordeelighen boodem, zonder zorghe van beklemt te worden, door de meenighte des vyands: wiens deughd ook, en verzochtheit in dusdaanigh bedryf, by de hunne niet haalen moght. Hierenbooven was 't niet buiten bedenken, zoo men Graave Luidewyk tydt gaf, dat hy, viellicht, zich bet bevesten zouw; oft het wedt der stroome doen peilen, met eenighe schuiten, die hy (zoo gezeit werd) daar toe met zich voerde; oft de zelve met kraft van knechten mannen, om de brugh voor Graave te breeken. 'T welk hem gelukkende, en oover de Maaz te raaken; zoude men al te laat op zyn, om hem 't vereenighen met Oranje te beletten, die, seedert het uitrooyen van Waardenburgh, eenigh volk in de Langestraat geleeghert had. Dit laaste gevoelen woegh 't eerst' op, ook in 't oordeel van Hierges: en men besloot, de schermutsing, begost met het ryzen der zonne, te vervolghen en te sterken, om de Nassauschen van daar te dryven; die zich in deezer maniere gespitst hadden. Eerstlyk waaren met tien vendelen knechten, meest Fransche, de beschansingen voor 't dorp gestofseert. Tussen 't zelve en eenen heuvel ten Noorde, hield zich de rest des voetvolx, in een dik vierkant van vyventwintigh vendelen. Deezen diende tot borstweer de ruitery, gesplitst aan vier troepen: zynde d'effe grondt te kleen tot bequaamer verdeeling. 'T welk ook de Graaf benoodighde, eenighe paarden, in een eng dal, ter laaghe handt, te laaten. Ende scheen zyn' Genaade, zoo veel de naauwte der plekke leed, haare standen voorzichtelyk gekooren te hebben. Want, zoo de vyandt den minsten hoop haarder knechten zocht' aan te vallen, hy moest teeghen de veldtsnêe op, en gaf zyn' slinke zyde ten beste aan 't gros haars voetvolx: zoo hy dat quam bestooken, zyn' rechte bleef bloot voor die van de beschansing. Haar ruitery te schokken, viel zwaar zich in te beelden; alzoo zy weinigh min dan tweeduizent paarden sterk was. Don Sançio, vechtens zeeker, styfde, +aan den oordt van Mondragon, de schermutsing, met hondert Spanjaarden, en tweehondert Waalen, onder den Hopman Diego de Montesdoca. De welke, toezettende in 't gezelschap van Hopman Haaghen en Jan Rolin Mondragons vendrigh, 't veldt haast dier wyze geveeght had, dat hem 't hart kloek genoegh werd, om den wal te bespringen. En de beschermers (een' vreemde zaak van zoo veele teeghens een', met die heg van zooden voor zich, waaroover zy, rustender handt, met wisse scheuten, op
+den vyandt konden blixemen) tsaaghenden door 't speuren van zulk een onvertsaaghtheit, worpen den rug om, en verliepen hun voordeel; als de groote schaar, in alle yl aantrekkende, hen quam keeren, en doen vast staan. 'T had eevenwel luttel duurs: zeindende Avila, den zynen te hulpe, tweehondert Spaansche schutten onder Benavides en Lorenzana, met tweehondert Walsche spietsen en roers, van elx eeven veel, aangevoert by Octavio Pichechelo, en Françisco Salazar. Waaroover Montesdoca, ververschende zyn' forsheit, met vlammenden moede, weederom teeghens den wal op vloogh. Ende was hy der eersten een, die de kruin bestapten: daar, als op een toonneel, en den top der krysmanlyke gloorie, in 't aanschouwen van vrinden en vyanden, twee koeghels zoo onkreukelyk een' dapperheit, met kortseindende doodt, en langleefbaare faam, beloonden. Uitbundighlyk queeten zich, in deezen aanval, de Waalen, dien d'eere niet ontzeit kon worden, van 't spoor ter volle zeeghe, door 't bemaghtighen der beschansinge, geleit te hebben. De vendrigh Rolin verooverd' 'er een vendel. Een ander vendrigh Penitez genaamt, vechtende binnen den wal, kreegh vyftien scheuten in 't lyf, en behield het echter. In deeze knik van 't geluk der Nassauschen, deed zich de zwaare troep hunner knechten ten tweeden maal voorts: dan ziende terstondt het gros der Spaansche, den voet slaaken, om hun te keer te gaan, kreeghen schrik, en raakten, beslommerder orde, aan 't deizen. 'T welk nochtans den Koninxsoldaat, ervaaren en afgerecht op 't beloop des waapenhandels, niet bekoorde, om plotselyk toe te streeven; maar hy bedwong zyn' schreede, en sloot zich als te vooren, duchtende 't waar een' trek om hem t'ontsnoeren, en met de ruitery op te koomen, die noch in haar geheel stond. Graaf Luidewyk en Hartogh Christoffel, merkende dat hun voetvolk zwichtte, staaken af: en, met een, quam van den heuvel daalen de troep die in 't dal gestelt was. Doch zy lieten daar een lyst van schutten stalhouden, tot verzeekeringh der hertredt, zoo den rosvolke, naa 't lossen, het spoedigh herlaaden belet wierd. Want, teeghens de speeren (gelyk ook de Heer van La Noue, in zyn' schriften, heeft waargenoomen) moghten de Duitsche ruiters quaalyk op; zynde, dat pas, gewoon, in steê van voort te stooten en te mengen, naa 't afschieten ter zyd' om te zwaayen, en aan de staart der troepen, op nieuw, hunne zinkroers te vullen. Op welken afdraf, hun de speeren dikwyls in den rug zaaten, en hen trenden, eer zy t'schrap raakten. Ten aanvang niettemin maakten de looden wisser wonden, dan de yzers: en de zinkroerruiters stelden de deughd van hun gepakt verbandt en meenighte, teeghens 't geweldt van de schok der speeren, die ruime orde en weenigh dwersdraaden vereischen, om dat zy in vollen run hunne kraft baaren; 't welk d'andren op den draf doen. Waardoor, de voorste gezwaaderen der speeren somtyds quaamen schaardigh te worden, en 't hooft te stooten; en de rest den moedt verloor, om de toomwenders te vervolghen. Dit, bezeft by Jan Babtista del Monte, had hem doen ooverleggen, hoe men de speeren in 't begin teeghens 't vuurwaapen der Duitschen verzeekeren moghte, en zich teffens van 't voordeel dienen, dat zy, in 't keeren, hunnen vyandt inruimden. Ende waaren, door zynen raadt, voor d'andre paarden, de drie troepkens busruiters gestelt, die eenen torn op de Duitschen doende, den eersten klink van de zinkroers uit te staan hadden, voorts ter hooghe handt af te slingeren; geevende alzoo schoon spel aan de speeren, om den Nassauschen beid' op borst en de lenden te storten. Graaf Luidewyk, draavende wat vooruit met zyn' troep, vond zich de kornet van Schenk onder de ooghen, en trof met zulk een' verbolghenheit, dat zy, hebbende nauwlyx haare zinkroers afgeschooten, den wegh naa de stadt Graave koos, sneller
+dan op en tredt. 'T welk de maare deed landtloopen, dat de Spaanschen geslaaghen waaren. Maar d'andere schaaren, hebbende de vaagh hunner heevigheit op de busruiters gemat, ende dat niet zonder schade te lyden, kreeghen strax, in de rechtte, Jan Babtista en Don Bernardin op 't lyf; oover dwers twee vlerken, yder van vyventwintigh speeren, die, by de steêhouders der zelfste ooversten, uit hunne troepen getooghen waaren, en aangevoert werden. Ik bevind, dat Pierantonio Perotti van Sassoferrato, mennende d'eene deezer wicken, tsestigh ruiters van 't voorhooft der Nassausche ordening scheurde, ende, met hulp van eenen nieuwen drom paarden, hun 't herzaamen belette, zoo dat'er hiet een leevendigh af quam. Door welk treffen de Duitsch, van zyn verzet geraakt, het ros omrukte. Ende etlyke paarden, t'zyd' uit gespat, sloeghen de heirbaan naa Bemmel in. 'T beste deel, eevenwel, nam zyn' toevlucht tot den heuvel, om op nieuw te laaden en zich te verbinden, onder scherm der Gascoensche en andere schutten; welke, hebbende daar neevens hunne standtplaats, zich ook in zeeker huis gesterkt, d'Italiaanen van Monte, met roer- en musketkoeghels, raauwelyk ontfingen, en de naajaght eenighszins schorsten. Wat midlertydt Graaf Luidewyk maakte, wordt by de schryvers verzweeghen: staande nochtans te vermoeden, dat, naa 't verschooyen van Schenks volk, hy zich by zyn' andere schaaren ging vervoeghen, ziende dat zy 't te quaadt hadden, en Oliviera zich niet roeren met de zyne, die achter gehouden was, als een' troep van toeverlaat, en om op de schielyke toevallen der oorloghe te passen. Doch, 't vlak genoeghzaam klaar zynde, begon ook deeze nu veirt te maaken. Ende geviel ter zelve stonde het aankoomen van Nicolo Basti, Georgio Machuca, en Pedro Tassis, met hunne kornetten speeren. Mendoza en Monte hier door grootelyx gestyft, styghen, gelyker loop, met hun teeghen den heuvel op. Dit toezetten, hoewel de Duitschen 't voordeel der hooghte hadden, klemde diervoeghe, dat zy omgeworpen, paarden, ruiters, schutten, oover hals oover hooft, d'een' op den anderen, van booven needer tuimelden; vloerende 't padt voor den vyandt, tot een' yslyke moordt. Het voetvolk ten platten velde, 't welk, mits 't beweeghen zyner ruiterye, den verdwynenden moedt yetwes te gaader getooghen had, ziende haar gekneust, en ten daale vluchten, bood ook den nek aan 't Spaansche, dat'er daatlyk op aanstoof, de meeste meenight' aan stukken hieuw, oft in meeren en moeren joegh. Ontrent drieduizent knechten en vyfhondert ruiters lieten'er 't leeven; zelfs de persoonen van Graaven Luidewyk en Henrik, en Hartogh Christoffel; zoo men geloofde: hoewel zy onder de lyken niet gespeurt werden. Want de Keurvorst Paltsgraaf, vermoedende dat men zynen zoon in heimelyke vankenis hield, schreef om hem, met uitlooven van een staatlyk ranfoen, zeer vuurighlyk aan den Landtvooghdt Don Louis: maar kreegh hem nooit weeder, noch zeekerheit hoe 't hem gegaan moghte weezen. En eeven luttel bescheids vernamp men van d'andre twee: 't zy dat ze, geweeken tot Moowyk in een huis, met het zelve verbrandt waaren; oft gesmoort in de poelen; oft met hoefyzers te plettre getreeden, voorts van de boeren geplondert, en alzoo gansch onkenbaar geworden. Booven tweehondert dooden kostte de zeeghe den Spanjaardt niet. Den Italiaan Pierantonio Perotti, booven gemeldt, gaat naa, dat hy, hebbende zyn' speer gebrooken, naa 't zydgeweer tastte; ende, vindende 't gevest daar afgeschooten, eenen Duitschen ruiter 't zwaardt uit de vuist wrong; den zelven daarmeê ombraght, en voorts den sterksten drang zyner vyanden te keer ging; zonder, hoewel hem een loodt zwaarlyk in de lenden quetste, op te houden van vechten zoo lang
+als 't geluk leuterde. Thans, genoeghzaam voor doodt, in 't leegher gebraght, genas hy teeghens hoope; en verheerlykte den lof hier behaalt, naamaals der maate onder den Prins van Parma, dat hem, ten opmerke zyner koenheit en kraften, de soldaat in de wandeling den Paladyn van Italië noemde. Dertigh vendels, twee veldtstukken werden veroovert van de Spaanschen. Onder de pakkaadje vonden zy drie standers, en eenigh geldt van Franschen slagh. 'T welk het achterdenken deed groeyen van' s Graaven verstandt met die Majesteit; en 't gerucht waarschynlyk maakte, dat zy door tussengank des Maarschalx van Retz, hem tweehondert duizent kroonen verstrekt had. D'andere buit was van geringe waarde. Het ooverschot der verwonnelingen berghde zich in 't naaste bos, van daar voort op den Kleefschen boodem, en in d'aangegrensde landen, den Spanjaardt niet onderworpen. Eenighen van de Fransoizen ontvlucht uit de beschanssing voor Mook, naamen, op 's Prinsen +naame, het slot te Kerpen in; sterkten 't, en deeden'er veel quaads uit. Thans ransden z'onverziens etlyke Italiaanen en Spanjaardts aan, in 't doortrekken te Sant Vit, en braghten'er oover de hondert gevangens af. Zestien vendels uit Vrankryk, die Graave Luidewyk te hulpe quaamen, verstaande op wegh zyn misval, keerden zich naa 't gewest van Straatsburgh, en verrasten 'er twee regementen, die by Graaf Annibal van Altemps geworven, en noch niet gewaapent waaren. 'T verstrooyen der welke zyn' reiz naa Neederlandt merkelyk verachterde. Geenszins vergaaten de Spanjaards, d'ooverhandt, behouden op de Mookerheide, ten breedste uit te meeten, als oft'er een algemeine opstending door verhoedt waar. Ende lieten zy zich dit voorstaan; oordeelende van de geneeghentheeden der andre landtzaaten, naar't geen zich tot Reenen had toegedraaghen. +Want, op de vroeghmaar van hunnen onderval, gelooft mits 't vlieden van Schenks bende, hadden de burghers, daar gaande geworden, der Hooghduitsche bezettinge de poortsleutels ontnoomen. Welke beroerte nochtans door zeekre Spaansche soldaaten, krankheits halven daar gebleeven, in kort gestilt was, zonder eenigh dreighteeken van meer ongemaks achter te laaten. De schrandere vondt van Jan Babtista del Monte, in 't schikken der ruiterye, en zyn' kloekheit in 't vechten gebleeken, werden voor zulk een benulp tot d'ooverwinning erkent, dat diesweeghe de Koning hem, met vyf hondert kroonen 's jaars tot behoef zyner taafel vereerde. Wel dapper ook verhief zich de voorighe achtbaarheit van Don Sanchio; zynde nu 't gevoelen bekrachtight, dat men, in 't voorzien der veltheerlyke plaatse, aan zoo eenen man, hoewel van nieuwen naame, niet misgetast had. De Neêrlanders, daarentussen, lieten zich niet ontkallen, dat het aanzienlykst der gloorie den Baroen van Hierges toequam. Niet heel onverwacht betrapte de tyding der neêrlaaghe den Prins van Oranje; die, te vooren verwittight van 's Graaven toeleg, jeeghens eenighen zyner vertrouwlingen, gemeldt had; oft schoon de koomst zyns broeders hem lief en aangenaam waar, nochtans wel te mooghen lyden, dat de zelve met het heir, zich, in die geleeghenheit, hondert mylen van daar bevonde. Diep eevenwel kerfde 't verlies; booven al, des persoons van Graave Luidewyk, die, by den vyandt, voor schildt en speer zyns broeders gehouden werd. 'T was, zeeker, een heer van groote bedryventheit, begrips genoegh om +'t gevaar te merken, moeds te veel om het te myden; en een liefhebber van aanslaaghen, daar meer gelux toe behoorde, dan hem gemeenlyk ten deele viel. Waarin hy (anders gelykzinnigh) van zynen broeder verscheelde, die zelden yet wightighs ter bescheidenheit van 't geval stelde. Welspreekenheit, die eenen krysman voeghde, had hy; en door miltheit,
+en aanminnigheit, de harten van den aadel verknocht. Ik zoude geen +gewagh maaken van zeeker spooksel, gespeurt ontrent twee maanden hier te vooren, tot Uitrecht, 't en waar de Wethouders dier stadt der pyne waardt geacht hadden, daar op getuighen te hooren. Vier burghers, dan, verklaarden eendraghtelyk, hoe zy, by straat gaande om nachtwaak te houden, in de lucht gezien hadden twee parthyen krysvolx, deeze uit den Zuidooste, die uit den Noordweste, teeghens elkander' aankoomen; 't voorspel der schermutsingen, thans eenen hechten strydt, met bescheidelyke kennis van 't beweeghen der spietsen, van 't aanleggen en afbernen der handtbussen, van 't lossen der groove stukken, tot drie oft vier toe, by de Noordwesterschen te werke gestelt. Dat de zelve d'ooverhandt kreeghen, en de Zuidoosterschen t'eenenmaal vernielden. Waarnaa, verwinners en verwonnelingen beide verdweenen waaren, en op de plaats van den slagh zich etlyke straalen geopenbaart hadden, die gul bloedt scheenen, en naa een vierendeel uurs, meede wegh smolten. Een vyfde getuigh stemde met d'andere in alles oovereen, uitgezeit, dat hy geen grof geschut vermerkt had. Terwyl de Maaskant in de gloedt der oorlooghe stond, lieten die van Hollandt niet daaraf de vonken te voelen, mits d'ongebondenheit hunner eighe soldaaten, die, 't zweet van den huisman in ooverdaadt verteerende, niet anders toegingen, dan oft zy in verbeurdt goedt gezeeten hadden. Hierteeghen quam +eerst een plakkaat uit, dat het rooven niet alleen, maar ook het koopen van zoodaanigh een buit verbood. Thans werden, by raadslot der Staaten, de Eedelluiden, en Majestraaten gemaghtight, om, geweldigher handt, de plonderaars te bedwingen, en aan den halze te straffen, oft daadtlyk doodt te slaan de geenen, die zich ter weere zouden stellen. +Naa lang vervolgh aan 't hof van Spanje gedaan, werden, in Grasmaants begin, de geestlykheit en stadt van Uitrecht endtlyk van de peene, hun opgeleidt by 't vonnis des Hartoghen van Alva, ontslaaghen: niet zoo volkoomelyk nochtans, oft men hield haar als onder recht staande, en met een' keeten aan 't been, op dat zy daarom haarder slaavernye niet vergaaten. Want, zynde nu Noircarmes ooverleeden, en de Graaf van la Roche daar, in zyn' steede, tot ooverste gestelt, zoo schreef de Landtvooghdt aan deezen, dat hy haar haare gerechtigheeden, en zitplaats ter vergaadering van Staaten, weederom zouw inruimen, by maniere van voorraadt, tot dat de Koning, op naarder bericht van der zaake, 't slotvonnis +hadde uitgeweezen. Maar de Spanjaards, gewoon, naa de zeeghe, gelyk de Duitschen voor 't vechten, om betaaling te roepen, begosten strax in den zelfsten nacht, die den strydt tot Moowyk volghde, t'zaamen te rotten, en eenen aanslagh t'ontwerpen, daar zy drie jaaren solds, die men veelen van hun schuldigh was, uit smeeden moghten. Zich onderlinx verstaan en opgestutst hebbende, verjaaghen z'hunne bevelhebbers, maaken eenen Keurooverste tot het hooghste gebiedt; eenen Sarjant om hen te schaaren, daar 't pas gaave; en rekken hunne daghreizen +dwers door Brabandt op Antwerpen aan. Daar binnen was Steêvooghdt Freederik Perenot van Granvelle, heer van Champaigney, broeder des Kardinaals, met vier Walsche vendelen van 't zyne, en vier Duitsche van Fronsberghs en Fokkers regementen. De stadt lagh oopen teeghens 't slot, en d'ouwde vesten gelascht aan de graften van 't zelve, met een lang eindt wals van enkele aarde, die, door den reeghen, zeer gesmolten en verzeeghen was. Ende had men reede booven dien, om zich uttel te vertrouwen op de Duitschen, en immers zoo weenigh op de soldaaten van den Burgh; zynde zoo wel deez' als die, groot geldt aan den Koning ten achtere; ook krysgebruik, zyn' soldteischende spitsbroeders te laaten
+begaan, op eeven goedt weêrom, in gelyke geleeghenheit. Oover al ditte gaf Champaigney geenszins den moedt op, van de stadt te behoeden, indien maar de Landtvooghdt tot oorbaarlyke orde verstaan wilde. En hy verzuimde niet, den zelven, by boode op boode; aan te maanen; vertoonende, wat 's Koninx dienst daarom zouw te lyden hebben, waar 't dat zoo treflyk eener plaatse, van 't eighe krysvolk zyner Majesteit yet oevels oover quaam. Maar Don Louis, waanende misschien, door d'oopenbaaring van dus een gevaar, 's Lands Staaten te scheutigher van gelde te maaken, verwylde de weering van 't quaadt, en deed'er meer niet toe, dan dat hy onderstond, oft d'oproerighen met woorden te stillen waaren. De welke daar meê schertsende, zich verluiden lieten; zy wisten wel dat hy hunnen arbeidt, en bloedt niet te geef begeerde. Wel is waar, dat Champaigney, die, onder ander, hem ried, de bezetting van 't Slot te verwisselen, daarop last ontfing, den Burghvooghde, om het te verzeekeren, zoo veel volx te bestellen, en van zulken landaardt, als +de zelve begheeren zouw. Dan Don Sanchio weigherd' het. Endtlyk, als de tydt spoedt vorderde, quam Requesens zelf tot Antwerpen met Chiappin Vitelli, zonder yemandt anders van alle 's Koninx raadsluiden, oft eenighen Neêderlander by zich te hebben. Champaigney hield hem echter voor, van den burgh te bemaghtighen: waarop Vitelli in twyfel trok, oft men's Landtvooghds persoon daar zoude willen inlaaten. Met een vernamp men, dat die van zyn hof en huisgezin altzaamen gunstelyk spraaken van den intoght der weederspannighen ter stadt: dat ook de muitery, die te vooren onder de bezettelingen van 't Slot smeulde, hoe langer hoe oopentlyker ontstak. Ende als Champaigney aanwees, hoe men zich, in een ommezien, daarteeghens konde beschansen, met wolzakken en andere, dier hy genoegh wist; antwoordde Don Louis, dat het quaalyk steêvooghde, andren te leeren, hoe men den burgh t'onbruik maaken moghte; Laat, zeid' hy, die zorghe vaaren, en verlaat u op myn' jeeghenwoordigheit: 't ontzich der welke den Spanjaarden nemmermeer deur zal waayen. Des andren daaghs naa zyn' koomste tot Antwerpen verwillighd' hy, traaghlyk genoegh, dat Champaigney de gilden, en vreemdelingen van elken landaardt ter zaamening riepe, om zich in staat van weerbieding te stellen. Doch, alzoo 't Zondagh was, en diep in der nacht schoot, eer zy by een raakten, kon hy luttel verrichten. 'S maandaghs daar aan, zesentwintighsten van Grasmaandt, quam 'er kundschap, dat de muiters vast naaderden, by zich hebbende, Sanchio d'Avila, die van den Landtvooghdt gezonden was, om hen tot eenighe voorwaarden te beweeghen. Waaroover, Perenot op nieuw dreef, dat men zich meester der Burgh maaken moest, 't welk te gemakkelyker toegaan zoude, mits Don Sanchio daar buiten, en zyn steedehouder een man' was, om bet naa reede te luisteren. Dan Don Louis antwoordde, nocht vreeze, nocht, op die van 't Slot, eenigh wantrouwen te willen toonen, waar door d'oproerighen t'onbeschaamder moghten worden. Champaigney had zyn volk stil te houden, en te verzorghen dat geen gevecht van hunner zyde wierd' aangevangen. Op hoope voorts, van de heevighe gemoeden, door gezight van eenigh baar geldt, needer te zetten, verzocht hy de Wethouders, een' leening van tweehondert duizent kroonen, ten minste, te willen vinden. Terwyl men hieroover handelt, vertoonen zich de Spanjaardts, ontrent de elf uuren, voor de lasch, tussen de steêvesten en de burgh; ende bestaan op den aarden wal toe te leggen, t'eener van de laaghste plaatsen, en naast aan de graft van 't Slot, daar die van 't zelve ongewoon waaren 't genaaken der steedsche schildwachten te gedooghen. 'T welk gespeurt by de Waalen; besluiten z' 'er teeghen te zyn: ende waaren
+nu op de been, als 'er een Spanjaardt Poza geheeten, van weeghe des Landtvooghds, komt roepen, dat zy niet schieten zouden. Champaigney, dat pas beezigh op 't Raadthuis, om de Majestraat, tot verschaffen van geldt te bekallen, zoo ras hy dit verstond, spoeide zich derwaarts; ende onaangezien dit verbodt, beval dien van 't wachthuis van Sant Joris, toe te streeven, en aan te vallen; en alomme te waapen te slaan. Voorts schooid hy wakker naa den Landtvooghdt toe, om hem te verwittighen, hoe 't 'er stond. Dien gingen verscheide zorghen aan. Want, liet' hy d'oproerighen beworden, 't was een' quaade krak zyner achtbaarheit; de stadt in gevaar van plondering, ende, zoo 't daartoe quam, 't gansche Landt op de wip gestelt. Nam hy hen met kraft te keeren, 't was voorshands een' scheur in 's Koninx parthye beginnen, en hen bet verbitteren: zonder borgh voor een' goede uitkoomst te hebben. Ook docht hem niet buiten bedenken, dat, terwyl 't krysvolk vechtvast zouw zyn, de burghery moghte t'zaamen spannen, om 't juk van den halze te werpen. Aldus bedraait in 't stuk, vraaghd' hy eenen vaansarjant, die van 't Slot gekoomen was, waaromme men, daaruit, op de muiters geen vuur gegeeven had, dewyl het, met zyn schut, dien toegang bestryken kon. Champaigney, neemende deeze vraagh, daar d'ander op stom bleef, voor verlof tot handdaadigheit, keert in der yl, om de rest van zyn volk voort te veirdighen. Strax volghd' hem de Landtvooghdt, en gekoomen by de lasch, zagh de Waalen vast aantrekken, om de voorbaarighsten der muitelingen te stuiten; die noch te dier tydt, niet booven dertigh, oft veertigh ten hooghste, sterk waaren. Hier zeid' hy met eighen monde, den Waalen en hunnen Hopluiden aan, dat zy, te rug, naa hunne wachthuizen te keeren hadden, en 't ander krysvolk in ruste te houden. Aan Champaigney zond hy gelyken last; ook om de Hooghduitschen aan een' zyde te doen gaan, tot verhoeding van alle beroerte in stadt. Want tot het ontleedighen der zelve, zonder ander ongemak, wist hy de muitelingen wel +te verspreeken. Deeze, naa wat vullens en slechtens van graft en wal, raaken daaroover; vlyen zich in slaghorde op het vlak voor 't Slot; ende, naa 't bezetten der andere toegangen, trekken Sant Joris waarts. Hy gebood hun, niet vorder dan tot aan 't kerkhof te koomen, en gemaghtighden uit te schikken, zoo zy yets te handelen hadden. Maar zy maakende meer werx van hem niet, roepen; geldt, geldt, wegh Waalen, her uit fielen. Toen begint hy zich t'ontstellen; en voor den besten raadt aan te zien, waar van de tydt nu vervlooghen was. Want de zaak scheen te helpen geweest, hadd' hy ten aanvang de bezetting der stadt bet gesterkt, en de soldaaten van 't Slot verwisselt; oft immers deeze, slechts vierhondert mann', door gereede betaaling, beweeght, hunne vrundschap den muitelingen t'ontzeggen, zoo zy voortvoeren. 'T welk groot omzien, oft ten minste eenighe verwyling baaren moest; waarentussen veel gebeuren, oft bezint moght worden, dat de dingen gevoeghlyker plooy deede neemen. Hieroover berooit van hooft, en niet ziende, hoe zynen misslagh t'ontschuldighen, vraaghd' hy den Heer van Champaigney, oft hy wist, hoe de muitelingen ingekoomen waaren. Zoo schoon scheen hem vergeeten wat hy oover een' wyle verstaan, ten deel zelf aangekeeken, en voor bevel meermaals t'hunner gunste gegeeven had. Oover stagh geworpen door den steêvooghdt, met erinnering van 't verbodt der weerbieding, stond hy bedremmelt, en hief aan, zich te beklaaghen van Sanchio d' Avila, die, niet dan reeds aan de vesten zynde, hem ontbooden had, dat men eenigh volk op de burgh schikken moest, om zich daaraf te verzeekeren. Midlertydt hadden d'oproerighen de Meerbrugh ingenoomen, en zich aldaar geschaart, geen ander gelaat toonende, met schieten, trommelen,
+en tieren, dan oft zy der gansche burgherye oover den buik gewildt hadden: der maate, dat zich een goedt deel der zelve ter stadt uit maakte. Waaroover, Champaigney, voor wendende, dat men begon den zynen hunne oorden af te neemen, daar argher uit ryzen moght, naa de nieuwestadt vertrok, en het Oosterschhuis innam. Toen laat hy den Landtvooghdt weeten, zoo 't hem geliefde zich derwaarts te begeeven, hy zoud' 'er een veilighe wyk vinden. Maar Don Louis, hoe langer hoe meer beteutert, antwoordde, ten einde van oordeel te zyn. Champaigney hadde voor zich zelven te zorghen: gemerkt de muitelingen, ten hooghste, op hem verbittert waaren. En zeeker, zy vielen in zyn huis; sloeghen deuren, vensters, glaazen, aan stukken; en plonderden zyn' pakkaadje, die hy, zoo in der haast, niet al had kunnen vervoeren. Welke part men vermoedde hem, door Sanchio d'Avila, gespeelt te zyn, die de muitelingen zoude opgeruidt hebben. Want een' ouwde wrok, uit naaryver van vryaadje, had tussen dit, anders braaf, paar volx, een' tweedraght ontsteeken; die, met onderling dwarsdryven, hun in 't bezonder geen' baat doende, tot verachtering der gemeene zaake gedeegh. Als het nu aan den aavondt ging, verlieten de Spanjaardts, ter vermaaninge van den honger, de Meerbrug; naamen markt en stadthuis in; en quaamen, by tienen, twaalven, oft meerder getal, den borghren op den hals, naar eighen goeddunken, en gissing waar de beste keukens waaren. Daar aan 't brassen en bruizen, vol op doen schaffen, en 't lekkerst van spyz' en drank. Met een lieten zy, uit naame der heeren soldaaten, by tromslagh verkundighen, dat Champaigney, met de Waalen, binnen vierentwintigh uuren, de vesten te ruimen hadde, op peene van met geweldt verdreeven te worden. 'T zelfste deeden z' hem weeten, by afgeveirdighden boode; dien hy tot antwoordt gaf; des van geenen zinne te zyn. Dan, zoo 't hem de Landtvooghdt gebood, hy zoud het in beraadt leggen. Dus verre door de schaamte geboort, schudden zy, met de duisternis, 't ontzigh dat hun +noch ooverschoot, voorts uit; en draaven door de straaten, als raazende dul; doende (booven 't lossen van roers, en roeren van trommels) met schichtigh aanschellen, oft gedruis op de deuren, al tsidderen, wat 'er in stadt was. Onder welke dreighementen, en toegrynzen van oevelwil, de verbaasde burghery zoo bang een' nacht oover broght. 'T gaat vast, dat de zwangerheit van veele vrouwen, door de bysterheit deezer ontsteltenis, op storting oft misdraght uitquam. Etlyke bestorven 't ook. Ende staaken, des andren morghens, weederom verscheide mans, met wyf en kindt, op de vlucht; huis, hof, en haave verloopende. Ten zelven tyde, bood Champaigney, den Landtvooghdt, op nieuw, zynen dienst aan; bybrengende, zoo men de steedelingen liete waapenen, dat hy, met hulp der zelve, en der vloote, die by der handt, en van goeden wille was, de muiters zagh tot reede te brengen, oft hen hunne vermeetelheit, ten dierste te doen bekoopen. Dat hy ook meester, zoo van waater-als landtpoorten was, om oorbiedigh krysvolk genoegh in te laaten. Maar Don Louis sloegh 't af, zwetsende van bloedtbaaden, plondering, brandt, en verwoesting, die, in zulken gevalle, der stadt booven 't hooft hingen, mits de muitelingen rug aan de burgh hadden. Tot driemaals toe, dien uchtent, gelieten zich de Spanjaards, oft zy de Waalen bespringen wilden. Dan deeze, hoewel nu verlaaten van de Duitschen, toonden der wyze de tanden, dat den andren de lust verging, zoo zy'er hadden, om aan te byten. Toen zond hun Keurooverste aan Champaigney, om hem te bidden, en t'ooverreeden, dat hy zyn' volk vertrekken deede. Zynde, hierop, scherpelyk geantwoordt; quam's middaghs, de Markgraaf Vitelli, met een briefken van de handt des Landtvooghds, by 't welke aan Perenot belast
+werd, zyn' benden ter stadt uit te schikken. Ende, noopende den voorslagh van 't bevechten der muitelingen, zeide Vitelli, dat zy 's Koninx beste soldaaten waaren, en gespaart dienden. Welk bevel onweêrspreeklyk gevonden; zoo gingen de Waalen buiten leegheren, tot Eekere en Wilmerdonk. De muiters, ontslaaghen van deeze zorghe, hieven de hoornen bet op; stelden wachten aan alle poorten; en maakten der Majestraat de sleutels afhandigh. Ende wies, der maate, de dartelheit, dat, die zich eerst, met bier en halvleesch, genoeghden, nu om wyn en wildbraadt riepen: en bengels tussen ploegh en spâe opgewieght, geenen mondt, dan aan pappen van hoenderspieren, oft wittekost, steeken wilden. Jaa men vond'er, die, gedient, van alles, dat te kryghen was, onbekoomlyke dingen eischten, graavende naa stof tot steurnis, op dat men, om die te stillen, in d'oneer van eighe wyven en dochteren verwillighde: hoewel de treflyksten de hunne, in de kloosters, verzonden hadden. 'T ravotten en tieren duurde van aavont tot morghen. Een Spaansch Jesuyt, van grooten aanzien, onderwond zich de rabauwen hieroover te bestraffen; ende hief, op de markt, aan, te preeken; stellende hun hunne baldaadigheeden voor ooghen, en wytende de moorden der kinderen, waarvan, zoo veele vrouwen, t'ontyde verscheiden waaren. Hier stak meenigh de spot meê, den meesten hoop de walgh af. Zy vraaghden, oft hy geldt had; fraaye woorden en vermaaning en waaren, dat pas, hun gaading niet; stopten voorts, met trommelen en schreeuwen, zich de ooren, hem den mondt. Midlerwyle ging men vast oover en weeder, oft'er eenighe voet van verdragh te treffen waare; ende deed hun ook de Landtvooghdt vertoonen, dat de moedwil te hoogh liep, tot afzight van zyn' achtbaarheit, en de Majesteit des Koninx. Zy zouden zich zeedigher aanstellen, en de nachtrust ongemoeit laaten. Hy kreegh t'antwoordt, dat de soldtmaaning in recht en reede gegrondt was. Zy zouden, naa de betaaling, tot allen dienst gereedt blyken; ende voortaan in der nacht geen ongemak maaken. Ten vierden daaghe naa den inval, werden zy op de markt ontbooden; daar hun de Keurooverste, te vooren slecht rotgezel, maar wel ter taal, en van goede bescheidenheit, voorhield den ooverlast der burgherye gedaan, met het versmaaden van 't voorgezette voedsel, en de brooddronkenschap der geenen, die hunnen waardt de taafelwet stelden. Toen riepen z' in 't hondert, men zoude zulke gasten straffen, en door de spietsen doen huppelen. Dan, op vermaan tot schriftelyke inleevering hunnes verzoeks, eischten zy, niet alleen, 't geen den leevenden verscheenen was, maar daarenbooven der dooden soldy, gemaakt aan hunne spitsbroeders by uitersten wille: alles tot den laatsten penning toe. Chiappin Vitelli, leggende zyn' vlyt, en gunst by hen, aan deeze handeling te kost, bood tien maanden in gelde, vyf aan wolle, lyne, en zyde laakenen: de rest zoude daarnaa op twee daaghen betaalt worden. 'T welk hun oovergedraaghen zynde, door hunne gemaghtighden, uit yder vendel twee; koomen zy weeder ter zaamening, voor 't Raadthuis: daar de Keurooverste, doende zich ter venster, en zyn woordt met groote deftigheit, hen in 't uiterste ongelyk stelde, zoo zy dit bodt verwierpen. Men viel hem, in zyn reede, met schreeuwen, dat, woorden niet, maar 't volle geldt moest'er weezen. Als de buy wat bestilde, hergreep hy de aanspraak, en zeid' hun ongezouten, dat zy de vesten vyandtlyker wyze verweldight, des Koninx steêvooghdt onwaardelyk verjaaght, en al te zaamen straf van Majesteitschenderye verdient hadden. Al 't welke verby gezien, men hun dervoeghe te gemoet quam, dat zy, op gebooge knien, en met gevouwen' handen, Godt behoorden te danken, voor de genaade, die hun geschiede. Dat zy dit echter zoo veel achtten, als den windt, die daar
+woey: maar moghten zich verzeekeren, dat zy geen recht ontwossen waaren; nochte, zoo zy hardnekkigh bleeven, de streng ste straffen ontgaan zouden. Voor hem, dien ze tot het opperbewindt gedwongen hadden, en op 't stadthuis als gevangen hielden; hy verfoeide den naam van een hooft der oproerighen, ende zoude zich vorder hoeden, van yet in 't minste ter gunst van zoo een' hoop muitmaakers te spreeken. Was 't hun te veel, hem ontslagh van zyn ampt te verleenen, dat men hem dan, bad hy, daatlyk een loodt door 't lyf joeghe. Al om niet: de kreet gaat weêr op: geldt, en dat ten volle. Dit duurde, tot dat hun de keel heesch werd, en de nacht toelook. Toen op een nieuw aan 't hollen, gas in, gas uit, als een deel bezeetelingen, oft geesten van der helle. En zy keeren niet alleen tot de voorighe ranken, maar gaan hoe langer hoe groover toe, met dondren op de deuren; rukken alle belsnoeren aan einden; schieten met scherp door de vensters, onder 't ouwde geschrey, uit fielen, her uit. Waar zeedigheit, oft achterzorgh yemandt yetwes intoomde, zy dwongen hem de sleur te volghen, om yeder eeven diep in de misdaadt te dompelen, en eenen gemeenen kerfstok te maaken: zoo dat m' 'er ten leste niet eenen vond oft hy zagh, zoo hem docht, zyn vuyl met dat van zynen makker te uiten, en de schuldt van zynen halze teschuiven, als waar z' 'er op gedrongen geweest. Den ganschen vrydagh oover, bleef de breede Raadt vergaadert, om vier tonnen schats by een te schraapen: waarvoor, de Landtvooghdt brieven verleed, beloovende die somme, binnen zes maanden weeder te berde te brengen, met zes en een oordt ten hondert tot fret, onder verbandt der Koninklyke inkoomsten hier te Lande, geen' uitgezondert. De rest zoud hy zelf verschaffen, hebbende reeds zyn' kleinoodje, buffetvaaten, en zilverwerk, van Brussel doen koomen, om alles te verpanden. Van 't opbrengen der penningen werd nocht geestlyk, noch weirlyk verschoont, en zy queeten zich veelal vlytelyk, om zulker gasten ontslaaghen te zyn, die der gemeente, oover de zesduizent gulden 's daaghs kostten, en zoo wel de kleenste als den grootste, tot Burghermeester, Schout en Bisschop toe, te last laaghen. Daar werd gereekent, dat men, met geen tienhondertduizent gulden, toe moght, om met hun te vereffenen. Zy hadden, by eenen brief, hunnen Keurooverste, zoo hy te veel zuchts t'hunner weederparthye liet blyken, gedreight ter venster uit te werpen. Echter vertoond' hy zich daar, des andren daaghs, als zy by tromslagh ter markt herdaaght waaren; ende bestond hen anderwerfs te beleezen, eeven vruchtbaarlyk als voorheene. Daarnaa stak de burghvooghdt Don Sanchio 't hooft ter puy uit, verzoekende, dat zy de vyf maanden aan laakenen, ten pryze die in alle winkels loop had, de rest aan gelde aanveirden wilden. Toen begosten'er zommighen te luisteren en hunne meêgezellen te verspreeken. 'T welk gespeurt by den Keurooverste; gaat hy hun' ingeboore grootsheit aan, met vraaghen; oft het hun aan rustigheit gebrak, om, in der noodt, met zoo gering een schenkaadje, zyn' Majesteit te verplichten, die hen zoo lang gevoedt had, en in grooter waarde hield', stellende al haar betrouwen op hen. Zommighen morden noch; maar de meeste meenighte gekittelt van deeze en diergelyke loftuiteryen, verklaarde, gemeener stemme hun genoeghen daar aan: niet dat zy met d' aangeboode stoffen verkuist waaren, maar om den Koning vrundschap te doen, en hunne milddaadigheit te toonen. Toen klom Pater Fregoso, Jesuyt en hun landsman, op een winkelkist, en wreef hun den stank hunner lasterstukken door de neuz, met uitmeeten van de schande den Spaanschen naame gedaan: vermaande hen ernstelyk, alle ter biecht, en ten aavontmaal te koomen, en te vreede te zyn met het eeten en drinken, dat de burghers zouden aanrechten. Daarnaa deeden zy met de trom omslaan,
+dat yder, in 't herberghen, zich te reeghelen hadde, naa brief kens by de Foriers te teekenen. Sint droeghen ze zich wat manierlyker, tot den achtsten van Bloeimaandt toe; ten welken daaghe, hun de Landtvooghdt deed voorhouden, dat men hem aan den toezeg der volle betaalinge zoo stips niet binden moest, maar eenigh gedult neemen, tot geleeghener tydt. Daar had men't. Zy op de beên, met d'ouwde poppen en 't vuur in 't hooft, aan't hervatten van allerley wangelaat. Daarenbooven, uit zorghe dat de gemeene soldaat, door zyn' ooverhoofden moghte bekeert worden, gebooden zy, by uitroep, de gansche stadt deur, dat alle kornellen, hopluiden, en bevelhebbers, zich, binnen twee uuren, wegh hadden te pakken (uitgezeit de vendrighs, die hunne reekeningen moesten instellen) oft door de spietsen te springen. En zy hadden 't, booven al, op Juliaan Romero, gelaaden, dien zy t'zyner herberghe uit vorderden, en te lyf wilden; baarende groot geweldt, met schieten op de deur. Romero, in vreez van oovermaghtight te worden, vlood op het dak van den huize; ende hield zich daar, tot dat hun' afgemende heevigheit hem gunde te daadingen, en toeliet met noch tien oft twaalf Hopluiden uit te gaan, op voorwaarde van strax, en zonder spysnutting, naa buyten te ryden. Daarby bleef het, voor dat etmaal. Maar 's nachts naa den neeghenden in Bloeimaandt, raakten zy weeder in roere, mits 't uitbersten van de muitery op de burgh. Daar eischt men de sleutels van Don Sanchio, en wyst hem't gat der poorte. Daar zeit hy neen toe, en dat m' 'er hem leevendigh niet uit kryghen zal; die gezwooren had, het slot te bewaaren, tot den uitersten aadem toe. Zy, wanhoopende van yets met dreighementen, op hem te winnen, en niet oovergeeven genoegh zynde, om'er de handen aan te slaan, loozen hunne verbolghenheit op zynen steedehouder Martin del Hoyo, en doen den zelven ritsen. Voort, stellen orde onder zich, met opwerpen van eenen Keurooverste, en eenen hooghsarjant. Deeze twee, des volghenden morghens ter t'zaamenspraak geroepen, by Chiappin Vitelli, op de brug, werden van eenen Vendrigh, Francisco Salvatierra, doorsteeken, en in de graft gesmeeten, terwyl Vitelli voor heen en binnen trad. De muitmeesters dit verneemende, weeken ter burgh uit, en d'andren lieten zich stillen, met belofte van eeven diep betaalt te worden, als die van der stadt. Maar deeze, ontsteeken door 't stuk van Salvatierra, stuiven op, en willen hem geleevert hebben, om'er hunnen moedt aan te koelen. En de vendrigh was veegh, hadd' hy niet meer veiligheits, in schuilhoeken, dan in den voorstandt des Landtvooghds, gevonden. Hem gaat naa, zoo stout en vermeetel een' man geweest te zyn, dat hy zich niet ontzagh, op zyn' boxen, geborduurt te draaghen deeze woorden: Castigador de los Flamencos: straffer der Nederlanderen. Toen begon men de laakenen uit te deelen; ende zocht Don Louis, by gedrukte vertooghschriften, hun te doen begrypen, dat, met hun verblyfbinnen Antwerpen, zy 't hanteeren der borze, den gank des wissels, en hun eighe betaaling verhinderden. En hy mengde, aanwyzende zyne behoeftigheit, smeeken met dreighen, om hen voorshands, met noch acht, oft uiterlyk tien maanden, te mooghen payen: vergat ook niet, eenigh zaat van tweedraght, onder hen uit te strooyen. Hieroover ontstelt, verzaamelen zy 's middernachts op de markt; zetten den Keurooverste af, en voeren eenen nieuwen in. Met den daaghe daaraan, twaalfden der maandt, stichtenze, van kisten, een outaar, voor 't stadthuis; ende, teeghens 't klaar verbodt der Roomsche kerke, doen daar, onder den blaauwen heemel, een' misse aanrechten: zweeren daarnaa, elkanderen getrouw, en den Keurooverste gehoorzaam te zullen zyn; goede waake te houden; twist en bedrogh te weeren; en van hun voorneemen niet te wyken, eer men hun glad af betaalt hadde. 'T welk toe-
gegaan +met schyn van groote deft-en pleghtigheit, by geschrifte vervaat, en aan 't Raadthuis geplakt werd. Zy deeden daar ook een' galgh planten; ende hielden recht, in der maniere, als dit exempel uitwyst. De Keurooverste, stellende hun eenen gevangen voor, die in de beroerte der nacht een paar slaaplaakens gestoolen had, vraaghde, wat de heeren soldaaten verstonden by den zelven verbeurt te zyn. Zy antwoorden gelykelyk, dat men hem ophangen zoude. Als de Keurooverste bybraght, dat hem de misdaadt te kleen, en 't wippen met de koorde genoegh docht, riepen, dat men zoo deede. En zeeker, dit lof is men der Spaansche hooghhartigheit en der scherpheit van hun rechtspleeghen schuldigh, dat (wonder in zoo raauw een gezelschap, en zoo lang eenen tydt) een burgher niet, door dieste verkort werd. Seedert scheenen zy eenighzins uitgeholt te hebben, ende lieten zich endtlyk tot volle bedaaring brengen, eensdeels +door gelttasting, eensdeels door behendigheit en belofte van vergiffenis: de welke de Landtvooghdt op Pinxterdagh, met een' staatlyke misse, in de hooftkerk, bevestighde. Ten zelven daaghe, stelden zy, t' zyner eere, een' prachtighe feest toe, op de Meerbrugh. Meest al 't geene zy hem, tot zoo maghtigh een' verachtering van 's Koninx zaaken, hadden afgeparst, werd daar, door allerley vonden van quisting, gespilt. En men zagh'er zeldzaame vremdigheeden; quanten in zyde, zilver' en goude laaken gekleedt, die, 's daaghs te vooren, vunstigh, berooit, en met byhangende slorpen, liepen. Andren, maakende de trommen tot dobbeltaafels, zetten 't loon van veele maanden hongers, kommers, zweets, en bloeds, eeven als een' enkele daghhuur, en oft'er diergelyke 's andren morghens weeder ingaan zouw, op de worp van eenen teirling: ende waaren, in een ommezien, zoo kaal, als te vooren. Die meer schalkheits oft naadachts hadden, naamen verlof aan zich zelve, en glipten deur, ter sluik, naa Italië, oft Spanje, om den buit te raade te houden, en, op hun gemak, te nuttighen. Den tweeden Keurooverste hadden zy, nu, met stokslaaghen, wel schendighlyk, afgedankt; en eenen derden in de plaatse gestelt. Deez en de Sarjant, hebbende, zoo zy stal hielden, misschien geen leedt te verbeiden van den Landtvooghdt, mistrouwden den zoen en vlooden naa Italië; daar zy betrapt werden, en op de galey gesmeeten. In de berning der ontsteltenis tot Antwerpen, had men de vloot, sterk ontrent dertigh, zoo groote als kleene scheepen, uit zorghe dat d'oproerighen zich daarmeê geryven moghten, een stuk van de stadt af doen zakken. 'T welk verstaan by de Zeeuwen; naamen zy voor, daar een'torn op te doen, en den juisten tydt waar, +als de Spanjaardts in 't weidst hunner praal en triomfe zwommen, die zy teffens oover de getroffe verzoening, en de Mooker zeeghe, bedreeven. Zynde, te dien einde, met taamelyk tal van smak-en raazeilen, de Honte, en voorts de Scheld opgevaaren, zeindt d'Ammiraal Louis Boisot eenighe van de veirdighste voor uit, om te bezightighen. Deeze, vindende twee smakken op de wacht, vallen aan, neemen, en brengen ze neederwaarts. Als nu de gevangenen verklaarden, dat hun gros voor de schans van Oordam, tussen Kallo en Lillo, lagh; bedenkt men zich niet lang; zet 'er naa toe; ende gekoomen tussen Lillo en Liefkenshoek, ziet het, spreilinx en wydt verdeelt, geankert. Maar, toen zy, op een derdendeel myls naa, daar by waaren, ontviel den Zeeuwen de windt. Dit drong hen t'ooverweeghen, oft zy niet best te rug zouden keeren. Dan het schielyk verryzen der koelte, uit den Weste, scheidde dien raadt, en deed den eersten stadt grypen. Die van des Koninx vloot, speurende dat men hen meinde, koozen terstondt de vlucht, en stuurden't naa Antwerpen toe. Niettemin des Prinsen scheepen, korts onder gezuivert van ruighte en aan-
groey, +ook beeter op 't zeilen gebouwt, achterhaalden 'er een deel, in +'t lange rak verby Kallo; beschootenze heftelyk, en kreeghen twee marsvoerders van hondert vyftigh last', en een kleen Engelsch raazeil. Drie smakken onvlot geraakt, aan de Brabandtsche zyde, en 't vierde aan de Vlaamsche, werden verkracht, en aan koolen geleit. 'T meerdeel zette, met de roeiboots, ter slinke, een hoop volx aan landt, en deed zich de stroom op lynen, met zwaare moeite en arbeidt, dien ze hunner behoudenis danken moghten. De donder van 't geschut, was binnen Antwerpen de boode van 't gevecht, en d'eerste tewaapenklank in de ooren der Spanjaarden. De welke, dus gesteurt in 't verweenste huns braaveerens, daatlyk op moesten, zoo gepronkt en uitgestreeken als zy waaren, om, met die kostele gewaaden, door dik, door dun, te slobben, tot onderstandt der lydende vloote. Ende gink men hen planten, beneeden den dyk, aan den Brabandtschen kant, in de modder, en 't waater; van waar zy zeeker, met roers en mosketten vinnighlyk vuur gaaven, op de Zeeuwen; die hun geen antwoordt schuldigh bleeven. Boisot beval de twee groote verwonne scheepen, op 't een der welke d'Onderammiraal, Heer Adolf van Haamsteede, gevangen was, aan Hopluiden Joost de Moor, en Marten Droogh; en alle naarstigheit te doen, om ze tot Vlissinge te kryghen. Dit had geen' geringe zwaarigheit in, mits men voorby Oordam laveeren moest; 't welk, nu gestoffeert met een hoop moskettiers, booven zyn groove stukken, zich ten uiterste pynde, dien hoon te verhoeden. En in der daadt, het topzeil van 't geene, daar de Moor den last af had, werd op de mars neergevelt; een' metaale bus, die booven lagh, oover dwers getroffen, en verminkt. Echter redd' hy zich daar deur. Maar 't ander werd lek geschooten, en gedwongen, voor windt, naa Boisot, aan ginszyde van Kallo te keeren. Daar leidde men in beraadt, oft het in den grondt te hakken, oft aan brandt te steeken stonde: gemerkt de tydt geen sukklen leed, tot dat de vyandt kraft van schut op de dyken braghte, om hen ganschlyk te vernielen. Doch endtlyk werd best geacht, het zelve achter aan te laaten volghen, en daar meê deur te slippen, terwyl al d'andre scheepen gezaamentlyk het blokhuis beschieten zouden. Deeze toeleg gelukte: doende 't eenpaarigh beuken, zonder rust, de borstweeren verstuiven; zulx die van binnen, ongraêgh om 't hooft booven den wal te steeken, niet eene scheut meer slaakten. By welke geleeghenheit, ook het kleen Engelsch schip daar verby geholpen werd. Men vindt'er, voorneemelyk onder de Roomsgezinden zelf, die dit verlies ongelyk zwaarder maaken: roepende d'een' van zestien, d'ander van in de twintigh scheepen, verbrandt oft weghgesleept. Zoo keerden de Zeeuwen naa Walchere, met d'ooverhandt, en treflyken buit van geschut, neevens 't huisraadt en zilverwerk des Heeren van Haamsteede; die 't zelve, om een' onzeekere schaade, en 't plonderen der muitelingen te myden, meest al t'scheepe gelaaden had. Zyn persoon werd, naa Delft en den Prinse, gevoert; en benoodight t'oopenbaaren, 't geen hem bekent was van 't voorhebben des Landtvooghdts. Deez beeldde zich in, dat dit bestaan der Zeeuwen alzoo niet kon afgeloopen zyn, zonder verstandt tussen hen en eenighe zyner kryshoofden. En daar waaren'er, die quaadt oogh op den Onderammiraal hadden. Doch, naa aanteekening zyner goederen, werd hy van ontrouw zuiver geoordeelt: geenszins van groove slofheit. En men meinde, dat hy t'zyner weederparthye lichtlyk ontleidt kon hebben, waar hy in geenen gebreeke van voorzight, en behoorlyke waake geweest. Lang duurde zyn' gevankenis; die by verding geëindight werd, als Zierikzee weeder oover ging. Ter zelfste tydt, was men doende, tot Sant Andries in Biscaye, en in andere Spaansche haavenen,
+met toerusten van een maghtigh waaterheir. Om het veilighlyk oover te +brengen, huurde men verscheiden' ervaare peilooten tot Amsterdam, en elders in Neêrlandt: ook in Engelandt; en verworf daar oorlof om met lyftoght, en haavening by noodt van onweeder te mooghen geryft worden. Waarin die Koningin bewillight zoude hebben, mits ontfangende gyzelaars t'haarder verzeekering, om de kosten van teeghenwaapening te spaaren. 'T scheen, dat men zich meester van Maaz' en Zuiderzee dacht te maaken, en aan Hollandt de keel toe te binden, om 't zelve, alzoo in onmaght leggende, tot beeter koop, te bekoomen. Want behalven deeze aanslaaghen te waater, had'er Don Louis noch drie te lande ophanden: en tot het beleidt verkooren, Don Francisco de Baldes, den Baroen van Chevreaux, en den Markgraaf Vitelli. Baldes, zelfs eer de muitery geslist werd, was gelast, zyn voorighe werk te hervatten, en Leyde op nieuw te prangen. Deeze tweede benaauwing hebben die van binnen, zich, genoeghzaam zelf op den hals gehaalt, en den vyandt daartoe bekoort, met hun' eighe verzuimelheit. Een wonderlyk ding, daar de stomme dieren, die wy voor onvernuftigh en reedeloos schelden, zich weeten te hoeden voor 't geen hun eens oevel bekoomen is; dat de menschlyke voorzienigheit zich niet hoedt van meermaals eener zelfste klippe op't lyf te zeilen. De Leyenaars, niet teeghenstaande de versheit der smarte; daar zy ook t'oover verwittight en gewaarschuwt waaren, hoe 't hun weederom gelden wilde, versloften niet alleen zich van nooddruft te verzorghen, maar ook het slechten van verscheide schansen, laast by Baldes, geruimt. 'T zy de regeerders zich diets maakten, dat de muitery den Spanjaardt te zeer beslommert hield; oft immers dat hy niet hen, maar elders zyn voordeel zoeken zouw. Byster dan, en (weenigh scheeld' het) ten alderzuurste, bequam hun 't verwaarloozen der geleeghenheit, die strax met het oopen gaan der stadt oopen stond; en noch in 't laast eenighe daaghen, die Baldes, met snoodt huishouden in 't sticht van Uitrecht, verquistte; oft mooghelyk aan 't wachten naa meer gereedschaps besteedde. Zyn' troepen hebbende 't platte land rondom uitgestroopt, boeren en burghers berooit gemaakt, en allemans jammeren ontsteeken, quaamen voor de poorten en voorsteeden van Uitrecht, en wilden daar in weezen. De wethouders, by orde des Graaven van la Roche, weigherden 't, voerende hem te gemoet, dat men eerst lastbrief van den Landtvooghdt zien moest. Baldes geherberght binnen Uitrecht, +nam dit in spyt op, en een argherlyk stuk by der handt, zich onderwindende, der burgherwacht de Wittevrouwenpoort af te dringen, en 't krysvolk te doen instryken. Tot toezight op 't getal der soldaaten, die men deur liet om ter markt te gaan, was aldaar, gelyk aan d'andre poorten, een raadspersoon teeghenwoordigh. Deezen vervorderd' hy zich met een' kinnebakslagh te hoonen; beval eenen Spaanschen Hopman, die voor de poort lagh, binnen te trekken; liet daar eenighen van de bewaakers zyner herberghe, en keerde met de rest. Maar eer de Hopman wel kon gevolght worden, slooten de burghers de deuren, ten laaste't winket ook, en een deel Spanjaarden, tussen hamey en poort in: van waar zy, met ladders hun van buiten toegereikt te rug oover klommen. De sleutels werden den Graave geleevert; der burgheren daat by hem goedt gekent; d'andre poorten verzeekert; de regeerders booven ontbooden. Baldes, brandende van verbolghenheit, komt ten Raadthuize instuiven; vordert de burghers ter straffe, trotst Majestraat en Stadthouder; en vermeet zich ('t waar hun lief of leedt) zyn' benden, door de burgh, in stadt te brengen, en de burghermeestershuizen eerst te doen aanhouden. Eevenwel mits la Roche eenighe Duitsche vendelen t'zynen gebiede had, deed de
+Spanjaardt niet dan windtbreeken, en vertrok eerstdaaghs met de zynen; die der burgherye toedreeven, borghen zoude geen quytschelden zyn. Zy dachten, haar, ten naasten winter, by te koomen, en dit uitsluiten te vergelden. Deeze dreighementen, die 'r dagh aan naamen, werden met daatlyke schennis, zoo veer hunne maght toereikte, verzeeghelt; wat dat hefbaar was, wegh gedraaghen; en brandt, buiten al' de vier voorsteeden, gesticht. 'T heir, tot by Amsterdam gekoomen, werd, neevens de toebehoeften, oover de Leydsche Meer, gevoert; sterk tussen zeeven en achtduizent vechters, zoo Duitschen en Waalen, als Spanjaards, geoeffent volk; en sloegh zich, ontrent een' uure des nachts voor + den zessentwintighsten in Bloeymaandt, needer, tot Leyderdorp. Ende gink men terstondt, met moskettiers, en andere schutten, de omleggende weeghen den steedelingen t'onbruik maaken. In Leyde was bewindsman uit 's Prinsen naam, Diederik van Bronkhorst, dien 't nocht aan ernst, nocht aan achtbaarheit manghelde; geen' bezetting van oorloghsvolk; maar slechts eenighe vrybuiters, en vyf vendelen, aangenoomen in krysdienst uit de Burghery, onder Hopluiden Jan van Duivenvoorde, Jan van der Does heer van Noordtwyk, Andries Schot, Bartholomeeus Haavixzoon, en Niclaas Dirxzoon van Montfoort. Oover deeze en andere weerbaare, doch onbesoldighde burghers, gebood, als kornel, Meester Andries Allartszoon. Deez', hebbende de aankoomst der Spanjaarden vernoomen, toogh, met vyventwintigh oft dertigh man', op kundschap uit; daar hy, neevens drie oft vier der zelve, 't leeven liet. Des morghens vroegh zagh men, van de vest af, Don Louis Gaëtan, met een troep volx verby trekken, dat hy eensdeels tot Zoeterwoude, eensdeels aan den Leydschen Dam plantte, in een der sterkten, die men verachteloost, en ten verdoene van den eersten inneemer gelaaten had. Met het ooverschot rukte hy naa den Haagh, daar niet dan Ruikhaaver, met zyn vendel, lagh: die hem nochtans, aan de Geestbrug, zoo lang met schermutsen t'antwoordt stond, dat de Haaghelingen tydt hadden, om +'t meeste hunner haave, binnen Delft te vluchten. Des aavonds in 't vlek gekoomen, stoffeerd' hy 't hof met Spanjaarden, in hoope, dat zy daar ten minste een' loop zouden afstaan. De Roomsgezinden, zelfs vrouwen, daar gebleeven, opperden den Spanjaarden lyftoght, kruidt, loot, lonten aan; met oprechte oft uitwendige blydtschap, om te heusser gehandelt te worden. Tot styving van Baldes, quam Liques te lande van Haarlem, en ontbood Gaëtan t'zyner hulpe, om een' schans te bespringen, die de Prins tot Valkenburgh had opgeworpen. Wyd van begrip was dit werk, dan onvoltoyt, en bezet met vyf vendelen Engelschen van Kornel Eduart Chester; de welke, zonder den aanval te verbeiden, zich + steedewaarts aan begaaven. Onder die van binnen reez mompeling, hoe dit volk kouwlyk vervolght werd, en klakkelooze weere bood, zonder dat yemandt van hun viel, oft eenighen vyandt velde. 'T moght waarheit, oft dunken, oft endtlyk verdicht zyn, uit vreeze voor te meer sleets in de lyftoght; altoos zy moesten buiten blyven, hoe geirne ook de wethouders het anders gezien hadden. Wel werd' hun, voor eerst, voedsel aangebooden, en leeghering onder de wallen; van waar zy, op zeeker teeken ter zyde af te wyken hadden, terwyl men 't grof geschut zouw lossen, indien de Spaanschen zich zoo verre bloot gaaven. 'T welk verstaan by de Engelschen; trekken zy, met vlieghende vendels naa Liques toe; stippen de londtkool in 't zandt, en geeven zich oover. 'T zy dat hun 't bodt niet aanstond, oft dat zy van te vooren koop met hem geslooten hadden. Dit laatste nochtans heeft wel den minsten schyn: gemerkt zy, hoewel vrundtlyk ontfangen in 't begin, thans gevaar van doodtvonnis
liepen, en voor geluk reekenden, dat men hen, ontweert en uitgeschudt, eensdeels tot delvers beezighde; eensdeels, quansuis der Koninginne te gunst, door Vlaandere naa 't vaaderlandt keeren liet. Voor eenighe dertigh, die hun' eere liever hadden, dan den meesten hoop te volghen, ging de poort oopen. Andere vyf vendelen van 't zelfste regement bewaarden een' sterkte aan de Goudsche sluis, en het dorp Alfen. Bet betrachtten deez' hunnen plicht, en gaaven dapper te doen aan Don Martin de Ayala, die, met etlyke benden, dien wegh, voor de Spaansche ruitery, zocht te oopenen. Naa 't afslaan eevenwel, van drie heftighe + stormen, werden die van de Sluis benoodight den rug te keeren, en ontgosten, met de hunne ook de vlucht hunner landsluiden, die tot hun ontzet, van Alfen getooghen quaamen. Baldes, nu rondom meester, deed zyne werken daaghlyx toeneemen in zwaarte en getal; zulx dat hy eerlang tweeëntsestigh schansen, zoo kleene als groote, had; en de blokkeering op een knellend beleg uitquam. Waardoor hy zich beloofde, genoeghzaam zonder slagh oft stoot, zyn' wil van Leyde te kryghen. Ook was 't reedelyk bevest; en de smaak der Haarlemsche weere noch niet vergeeten. In stadt, werd, seedert de doodt van Meester Andries Allartszoon, 't bestier des kryshandels opgedraaghen aan Jonker Jacob vander Does; ende naa dat hy, ouderdooms halven, zocht verschoont te zyn, aan Jonker Jan van 't zelfste huis, Heere van Noortwyk; die 't aanveirdde. De Prins, noch onverwittight hoe 't tot Valkenburgh afgeloopen was, riedt, by brieven, den beleegherden, die Engelschen in te neemen; d'onnutte + monden uit te zetten; d'eetwaaren schaarselyk uit te reiken, en te rekken tot op drie maanden toe. Daarentussen stond hun geen moedt, hem en den Staaten geen tydt te verliezen, om middel t'hunner verlossing te bejaaghen. Indien z' ook zoo haast niet geviel, moesten daarom niet flaauwen in 't dulden van korten kommer, die tot ransoen eener eeuwighe slaavernye te strekken had. Zy zouden dan vlytelyk maat kaavelen; en ziende zoo lang te hardeeren, 't zelve by vuurteekens, op twee vervolghende nachten, te kennen geeven, om 't geheim in geen schrift te waaghen. Dit vuuren werd verworpen, van zorghe dat' er de vyandt bystren noodt, oft wankelmoedigheit uit spellen zouw. Op de lyftoght was reeds prys gestelt; zwaarder bieren, dan van vyventwintigh stuivers 't vat, verbooden; afgekundight, dat vrouwen, kinderen, en reizende vreemdelingen vertrekken moghten. Dit schreeven zy den Prinse; en dat zy, + hoewel op Chesters volk geen denken meer was, met hunne beëedighde burghers, de stadt hoopten te houden. Doch drie maanden wilden te lang vallen. Zy zouden niettemin, dienaangaande, naarder bescheidt laaten weeten. Bussekruidt diend' hun toegeschikt; en dat zyner Doorluchtigheit geliefde, met vaaderlyke vuurigheit, hunne behoudenis te behartighen; zonder nochtans booven oorbaar te haasten. Zy zonden hier neevens, eenighe afgeworpe brieven van den vyandt, waar by te speuren was, dat hy zich mistrouwde met aanvechting veel te bedryven. De Prins, eer hy deezen ontfing, schreef anderwerfs; beval hun eendraght, + lydzaamheit, spaarzaamheit in mondtkost: en vertoonde wat naam, wat gloory, te winnen waar, met het behouden eener plaatse, waaraan heel Hollands heil hing. Daarop keerde tot antwoordt, oft schoon hun kooren zoo verre niet toelangen moght, zoo hoopten zy echter de drie maanden te verduuren; in besluit van liever den buik te zien slanken door gebreklykheit, dan 't zwellen van den hals te gedooghen, door prang van 't Spaansche juk. De vyandt zelf zoude maagherlyk soppen moeten, zoo die van Delft, Rotterdam, en ter Goude, geen' eetwaaren ten plattenlandewaarts uitlieten; nocht hun de sleur hunner neeringe bet ter
harte ging, dan 't verlichten der bondtgenooten, die hem van hunne poorten afkeerden. Eenighe uitwykelingen, die men te dier tydt glippers noemde, bestonden zich ten bewinde der dingen in te wikkelen, biedende aan Baldes den dienst hunner pennen, met kloeke hoope van de + Leyenaars te beleezen, door verheffing der Spaansche mooghenheit, en eener veilighe genaade. Hun werd niet geantwoordt, dan met deunen, en ydel papier, zoo 't scheen. Doch naader daarop lettende, vond men in 't midde een kreis, en daar binnen dit veirs met flaauwen inkt geschreeven:
Zommighe uitgereizde burghers, dien 't padt naa huis, door 't schielyk beleg, was afgesneeden, pooghden dertigh schuiten met rog en tarwe, by nacht, van der Goude, naa Leyde te doen voeren. Maar 't scheen van den heemel beschooren, dat die stadt, door zorgheloosheit, in last koomen moest. De weghwyzer, een huisman, vooruit getrokken, om zeekere kaade door te steeken, ging, naa 't volbrengen van dit werk, daarneevens + leggen slaapen. Waaroover de schuitluiden, en soldaaten hun bygestelt, hem niet vindende, naa dat zy tot den dagh toe gedwaalt hadden, en dubbelheit op den boer begosten te vermoeden, naa ter Goude keerden. De beleegherden, hun te gemoete getooghen, waaren nochtans niet al vergeefs uit; dan bejeeghenden by Heymans brugh, twee scheepen van den vyandt, die zy bemaghtighden. 'T volk werd omgebraght; een deel eet- en kleedwaaren, met schut en krystuigh, uit de scheepen gelicht; het eene in den grondt geboort; het ander verbrandt. De Spanjaardts van Leyderdorp vervoeghden zich by de Zeylbrugh, om hun de roof t'ontjaaghen, oft, zoo dat niet gelukken wilde, eenigh vee wegh te dryven. Maar 't een en 't ander werd hun belet, door eenen harden uitval ter Hooghwoerdsche poorte: zulx beide, buit en beesten, onverkort in stadt raakten. Een ingebooren ooverlooper met naamen Peerken Quaatgelaat, werd op deezen toght gevangen, daatlyk gevierendeelt, en de stukken ter poorten uitgehangen. Men namp'er ook etlyke ruiters aan, om in 't schermutsen bet toe te zetten: doch zy deeden kleenen dienst, mits de naabyheit des vyands, die meester van veldt en weeghen was. Maar veele schuiten met lyftoght werden hem afgenoomen door de Leidsche vrybuiters, die, met geschut op plempen en schouwen, tot in de Meer toe voeren; en, by behulp der uitvallende burgheren, de weederreiz' wonnen. Een' zeldzaame zaak eevenwel, dat de beleggers de vaarten niet anders verzeekert hadden. Nietteeghenstaande de beezigheeden der oorlooghe, quam Baldes, gelyk de Spanjaardt minvalligh is, op een' Joffrouw in den Haaghe te verslingeren; bekoorde, en onderhield haar sint. Deeze speelsheit, doorgaands gewoon de zorghen uit te spannen, en de geleeghentheeden oover 't hooft te zien, gaf by geval hier oorzaak tot he