[p. 71] II. Fernando. [p. 72]  ‘Avec nos camps vainqueurs, dans l'Europe asservie,  J'errai, je parcourus la terre avant la vie:  Et, tout enfant encor, les vieillards receuillis  M'écoutaient, racontant, d'une bouche ravie,  Mes jours si peu nombreux et déja si remplies!     Chez dix peuples vaincus je passai sans défense,  Et leur respect craintif étonnait mon enfance.  Dans l'âge ou l'on est plaint, je semblais protéger.  Quand je balbutiais le nom chéri de France,       Je faisais pâlir l'étranger.          Victor Hugo, Mon enfance. [p. 73] Fernando 415  De zomerzon verdoofde in 't Middellandsche meir  Heur gloed en boog het hoofd by Herkles zuilen neêr. 416    De maan verrees, en scheen, door hemelschblaauwe baren  Gewiegd, op Algiers wal beschermend neêr te staren;       Want havenmuur, moskee, Casobe en torentrans, 419   420       't Prijkt alles, door heur licht getooid, met zilverglans,  En toont, veréénigd met valleien, bosch of reede,  De kleur, die 't oog behaagt, de witte kleur der vrede.       Zie, hoe de vuurbaak, door de sneeuw des tijds vergrijsd, 423         Aan d'oever als een reus ten hoogen hemel rijst, 425  En met zijn trotschen stal, thands vlam noch lichtgloed kwekend, 425    Een breede schaduw op de zachte gloojing teekent       Des driehoeks, die bebouwd met huizen, en beplant       Met Cactus, palmen en granaten, een warand 428    Vertoont, te schoon, dan dat voortaan een roofgebroedsel, 430  Daar nestel' en de traan der onschuld zwelg' ten voedsel.       ô Schoone stad! de kleur, die u thands luister biedt,       Is 't sprekend zinbeeld van uw wreede meesters niet.  Vertoondet gy 't blazoen dier monsters ons volkomen, 433    Dan waart gy rood, als 't bloed, dat zy zoo vaak doen stroomen! 435       Neen, dat zoû 't hoofdental, dat door hun zwaard gemaaid, 435	416  Herkles zuilen: de voorgebergten ter weerszijde van de straat van Gibraltar.  419  Casobe: ommuurde kernwijk met citadelfunctie, niet toegankelijk voor vreemdelingen. reede: ligplaats voor schepen.  423  vuurbaak: vuurtoren.  425  stal: gestalte.  428  granaten: bomen met fraaie rode bloesem en appelvormige vrucht.  433  blazoen: wapen(schild).  435  zie Aanteekeningen, pag. 116.
[p. 74]         Uw wal omgordt, en in wiens hair de nachtwind waait  Uw stedenvendel in een pantherhuid verwandelen, 437    Als 't beeld van wreedaarts, die hun lijken zelf mishandelen.          Daar, waar de Keizersburcht haar vijftal torens, stout 440  Op d'Eedlen, naar wiens wil zy eenmaal werd gebouwd, 440    Naar boven heft, ten spijt der fransche legervendelen,  Wier Veldheer, vast van wil, heur poorten tracht te ontgrendelen,       En haar de lendnen op te rijten, door een bui       Van bomben, by 't rumoer van trom en brandgelui, 445  Ziet men aan d'ingang van een grijze walhoektoren  Een wachtvuur branden, en een fakkel somber gloren.       Twee krijgers zitten daar, met afgewend gelaat:       De ééne is een krijgsgevangne, en de andre een renegaat.  Die krijgsgevangene is een held van 't fransche leger: 450  Fernando de andere; in den schemeravond steeg er       Een grenadierental, stil, met geveld geweer 451         Den burchtmuur op. 't Geschut wierp allen stervend neêr;  Eén uitgezonderd, die, in wanhoop, 't durfde wagen,  Zoo min naar 's vijands moed als zijn getal te vragen. 455       Omsingeld, waar' hy wis door de overmacht verplet,       Had niet Fernando hem van 't doodsgevaar gered,  Met al dien heldenmoed, den stervling aangeboren  Als 't vaderlandsch gevoel in hem heur stem doet hooren.       Gelijk een moeder, die een langverloren kind, 460       En reeds als dood betreurd, op eenmaal wedervindt,  Maar aan 't gevaar ten prooi, en door de schrikbre kaken  Des doods begrimd, haar moed in volle kracht voelt blaken       By 't zalig wederzien, en wat haar tegenstaat       Verwint, of met haar telg den dood in de armen gaat; 465  Zoo stelt Fernando, by het weêrzien van een broeder,  Een dierbren landgenoot, een Gauler, zich ten hoeder 466	437  verwandelen: veranderen.  440  d'Eedlen: Karel V (zie Aanteekeningen, pag. 114).  451  grenadier: keursoldaat van de infanterie (oorspronkelijk handgranaatwerper).  466  Gauler: Fransman.
[p. 75]         Des zwakkren, en verzorgt, hoe de Algerijn ook woed',       Hem mild met spijs en drank by 's wachtvuurs rooden gloed.  Maar somber is 't gelaat des krijgsmans, en zijn oogen, 470  Beschaduwd door een paar gitzwarte wenkbraauwbogen,       Getuigen van de smart, die hem de ziel beweegt,       Dat hem een landgenoot, die vijand is, verpleegt.  ‘Waarom?’ (dus roept hy 't uit, terwijl de grove vingeren 473    De lokken van zijn baard zich om de knokklen slingeren), 475  ‘Waarom mocht in dit uur by 't moedig strijdwaarts gaan,       Op geen der kogels ook mijn naam geschreven staan?  En moest een bastertzoon van 't edelst volk der wareld  My 't leven schenken? -’ In zijn moedige oogen parelt       Een traan: Fernando grijpt beledigd naar het staal; 480       Maar ernstig luidt op nieuw des krijgsgevangne taal:       ‘Neen, steek dat lemmer op, of zoo gy 't wilt ontblooten,  Lang dan mijn hand een zwaard, om 't my in 't hart te stoten, 482         Eer 't vuur der gramschap, dat by u in vlammen slaat,       Op u de zwaarte van een tweede bloedschuld laadt; 485  Geef antwoord, landgenoot! wat sluwe hinderlagen  Des Boozen doen u 't kleed eens kruisverzakers dragen?’          Fernando ziet hem met onthutste blikken aan:       De gramschap is zijn ziel: de kracht zijn vuist ontgaan.  Zijn krijgsgevangne sprak, gelijk zijn boezemrechter, 490  't Geweten: hy erkent geen andren pleitbeslechter:       Zijn ziel is niet verstokt, en met gesmoorde stem,       (Van zuchten ondermengd,) maar woorden rijk aan klem,  Wordt in dit kort verhaal, zoo kunstloos als bezadigd, 493    Geen landverraad bekend; maar ook geen schuld verdadigd. 494      495       ‘Ik zag, (dus vangt hy aan te spreken,)  Ik zag in Frankrijks schoone streken,	473  dus: zo.  482  lang: geef.  493  zoo: evenzeer.  494  verdadigd: verdedigd, ontkend.
[p. 76]         Schoon 't fransche bloed me in de aadren vliet, 497         Als gy het eerste daglicht niet.  Mijn vader was een dier soldaten, 500       Waarmeê de held Napoleon,  De schrik was van Europaas staten,       En half een wareld overwon.  Mijn moeder, die door 't heilloos woeden       Van monsters, in der vrijheid naam, 504   505       Heur oudren, vry van smet of blaam,  Door 't staal des valbijls had zien bloeden,       Was door de teêrste liefdeband,  Verbonden aan mijn dierbren vader,  En volgde hem, (wien had zy nader?) 510       Van stad tot stad, van land tot land.  In 't pyramidendal, omgeven 511         Van schutgeknal en sulferdamp,  Gaf ze onder stervenden my 't leven,       En was mijn vaderland het kamp. 515  Daar wies ik op, met lans en zwaarden, 515         Maar kinderspeeltuig niet bekend.  Mijn speelgezellen waren paarden,       Een krijgskar was mijn legertent,  En vroeg leerde ik de kracht der spieren 520  Op menschenschedels bot te vieren.  Mijn jeugd kreeg nimmer onderricht       Van Godsdienstleer en vorstenplicht,  En 'k hoorde nooit de namen noemen       Van God of Christus, dan alleen 525       Als leuzen, om in wufte reên,  Zich zelf en andren te verdoemen.       De drift naar roem, de zucht naar eer,       Zy waren in het wareldheir, 528	497  schoon: ofschoon.  504  de grootouders van Fernando zijn dus in de Franse Revolutie geguillotineerd.  511  In 't pyramidendal: zie Aanteekeningen, pag. 115.  515  wies: groeide.  528  wareldheer: leger met soldaten uit alle windstreken.
[p. 77]    De Goden slechts die wy aanbaden, 529   530  En 't Evangelie dat ons won,       Had tot propheet NAPOLEON,  En sprak van Frankrijks heldendaden.       Ik dank 't alleen aan de Oosterlucht,  Waar ik het daglicht heb ontfangen, 535  Dat soms een reiner zielsverlangen       Mijn geest met beelden heeft bevrucht,  Die my van eedler dingen spraken,  Dan die, waarvoor de krijg doet blaken;       Zoodat ik in der makkren kring, 540  Ja zelf, by grijzende oorlogslieden       Ten schimp- of eerenaam ontfing:  't Poëtisch kind der Pyramiden.       Den dag van Wagrams zegepraal, 543         Zwaaide ik voor 't eerst als ruiter 't staal, 545  En streed ik met die Adelaren, 545    Die Habsburgs Arend doodlijk waren.       En, toen Napoleon zijn vaan  In Spanjes lustwarand liet wapperen,  Zag hy me onwrikbaar met zijn dapperen, 550       In 't vuur van iedren veldslag staan.  Toen de oorlogsvlam in Rusland blaakte,  Kampte ik naast Polens eedlen Vorst, 552         En zonk, ten spijt der gloriedorst,  Gekwetst in zwijm; maar toen 'k ontwaakte, 555       Versierde 't kruis der eer mijn borst.  Na de onafzienbre rei van rampen,       Door 't woên des winters voortgebracht,       Waarmeê der Franschen legermacht,  Na Moscaus reuzenbrand moest kampen, 560       Was ik de lot- en leedgenoot	529  zie: Aanteekeningen, pag. 116.  543  Den dag van Wagrams zegepraal: de slag bij Wagram tegen de Oostenrijkers vond plaats op 6 juli 1809.  545  die Adelaren: veldtekenen van Napoleon.  552  Polens eedle vorst: Stanislaus Pomatowski.
[p. 78]         Der schaar, die de eedle Ney gebood,  En zag ik hem de laauwren plukken,  Die hem geen rechtsmoord zal ontrukken. 563         By Beresinaas killen zoom 564   565  Voelde ik mijn hart op 't wreedst verwonden,       Dáár heeft mijn moeder in den stroom,  Ter dood gewond, den dood gevonden,       En slaakte ze in het ijs een kreet,       Die nooit mijn kinderhart vergeet. 570  By al de droeve nederlagen,       Waardoor de blinde luim van 't lot  Den Aadlaar heeft terug geslagen,       En de ijzren wiekenvlucht geknot,  Voerde ik het staal; niet meer om glorie; 575  Maar voor den speelbal der victorie;       Tot eindlijk, na een korte gloor       Van weêrgeboorte, als meteoor, 576-77    Die Noodlotszoon, door hoogre machten  Zijn strijdphalanxen zag ontkrachten, 580       En 't veld van Waterloo het graf       Werd van zijn heir en keizersstaf.  Dáár gaf met leeuwenmoed, ten leste,       Mijn vader, nimmer strijdens moê,  Zijn bloed voor Frankrijks heil ten beste, 585       En look voor eeuwig de oogen toe.  Hy was een van die duizend braven,       Die, hoe ten lijfsbehoud genood,       Zich wel de kaken van den dood;  Maar aan geen vijand overgaven. 586-89   590       Ik heb hem goede nacht gekust,	563  Ney liep in 1815 tijdens de honderd dagen weer naar Napoleon over en werd daarom later na een proces wegens hoogverraad gefusilleerd.  564  Bij Beresinaas killen zoom: de moordende terugtocht over de Beresina vond plaats in 1812.  576-77  korte gloor van weêrgeboorte: de ‘honderd dagen’ in 1815.  586-89  deze regels doelen op de (anecdotische) beroemde woorden: de garde sterft maar geeft zich niet over.
[p. 79]    Tot we ons herzien in beter leven,       En aan zijn stof, ter stille rust,  Een zelfgedolven graf gegeven;       En by den grijzen legerknecht, 595       Zijn zwaard en eerekruis gelegd.  Dáár moog hy vreedzaam naast zijn wapen,  Den langen slaap der dooden slapen.’          Hier zweeg Fernando; want een stroom  Van tranen, al te lang bedwongen, 600  Was eindlijk aan zijn oog ontsprongen,       En vierde aan 't hart den vrijen toom,  Dat thands door geen gesmoorde zuchten;  Maar zich door snikken kon verluchten.          Nadat hy 't oog had roodgeschreid 605  Door tranen, die geen man verneêren;  Maar die de menschheid moet waardeeren,       Als tolken van zijn menschlijkheid,  Sprak weêr met gloênde blik en wangen,  Fernando tot zijn krijgsgevangen:    610       ‘De throon des Keizers zonk ter neêr,  En hy, die 't purper had gedragen,  Verkwijnde in Britsche boei geslagen,       Zijn leven op een rots in 't meir. 613    Elk, die hem volgde op d'oorlogswagen, 615       En in zijn naam Euroop verwon,       Was haatlijk aan 't gehaat Bourbon, 616    En moest in vreemde wareldstreken,       Schoon vaak voor Frankrijks heil verwond,  Verbannen van den Franschen grond, 620  Het ruwe brood der armoe breken.	613  in Britsche boei: op St. Helena.  616  In 1813 werd Bourbon met Lodewijk XVIII hersteld.
[p. 80]         Dat lot was ook mijn deel: gedoemd  Als balling, zwierf ik door Europe,       Meest onbekend, steeds onberoemd,  En was de toekomst slechts mijn hope. 625       Alom, waar 't vrijheidsvendel woei,       Was ik by 't staatsorkaangeloei,  En diende ik met mijn staal de vrijen.       In 't fier Madrid, aan Tagoos strand,       In Napels wal, in Griekenland, 628-29   630  Schaarde ik my in der strijdren rijen,       En was 'k een krijger, die den dood,       In de oogen zag en nimmer vlood.       Dan 'k zag by al die strijdbanieren  De vrijheid nimmer zegevieren, 635       En in heur schoonen naam alleen       De bandeloosheid aangebeên.  Dat deed me in 't eind die dweepers vloeken,       Die onder schijn van volksgeluk,  Hun eigen aardsche grootheid zoeken, 640  En volken brengen onder 't juk,  En 'k zwoer voortaan, als ik zoû strijden,  Der dwinglandy mijn arm te wijden.          'k Vernam in Stambouls grijzen wal,       Hoe Sultan Mahmouds krijgsvazal, 645  Dey Husseyn, aan zijn rooverskunsten,  Een talrijk heir ten strijd deed rusten,       En dat hy oorlogslieden zocht,       Wier arm voorheen voor Frankrijk vocht,  Om dus met eigen wapenkrachten 650  Zijn legioenen af te wachten.       Ik toog er heên, en Husseyn schonk,	628-29  Fernando heeft dus deelgenomen aan de opstanden in Madrid en Napels, beide in 1820 en in Griekenland, waar de vrijheidsoorlog zich uitstrekte tussen 1821 en 1827.
[p. 81]         Meer dan me als toekomst tegenblonk, 652    En 'k zag door moedige Arabieren  Me als opperhoofd en Aga vieren, 654   655       Tot ik in zeekren avondstond       Op 't onverwachtst een heilgoed vond,  Een roos, wier zinbetoovrend bloeien,  Mijn ziel in teêrheid deed ontgloeien,       En die me een paradijsgift bracht, 660       Maar mijn verbeelding nooit aan dacht.  Een teedre maagd, wier ziel jonkvrouwelijk       En smetloos was, gelijk heur leest, 662    En, die met God en deugd vertrouwelijk,       De heilgodes werd van mijn geest, 665  En me al die vrouwen deed vergeten,  In wier vergifte rozenketen,       (Hoe schijnbaar schoon,) mijn ziel te vaak       Zich wroeging gaarde voor vermaak.  Zie daar het dagboek van mijn leven, 670  Aan u, die me oordeelt, blootgegeven.       Beslis thands als een rond soldaat,       Of 'k derenis verdien of - haat,  En of by 't schimpwoord van verrader,  My 't bloed niet koken moet in d'ader, 675       En 'k hem, van wien 'k dien hoon ontfing,       Geen uitleg eischen op mijn kling.’     Fernando zwijgt: zijn forsche handen       Bedekken 't breede voorhoofd, waar       Hy 't vlammend vuur der smart voelt branden, 680       Als kromp het wee dáár tot elkaâr:  Het wee, dat niemand kan bestrijden,  't Ondraagbaar wee van 't zielelijden.          ‘Ik heb u aangehoord: (zoo spreekt  De krijgsgevangne;) 'k wil niet twisten	652  meer dan me als toekomst tegenblonk: meer dan ik van de toekomst had kunnen verwachten.  654  Aga: Turkse titel voor officieren.  662  leest: gestalte, figuur.
[p. 82]   685       Om 't droombeeld, dat uw ziel bekoort,  Of liever, dat u 't bloed doet gisten:       Maar 'k vraag 't in naam van 't Legerhoofd,  Eens Frankrijks roem en oorlogsheiland,  Dien men op St. Helenaas eiland, 690       Het leven langzaam heeft ontroofd.  'k Vraag 't in zijn naam, wat zijn de rechten,  Die u den Franschman doen bevechten?       Wee u! geldt u de halve Maan       Meer dan de roem der lelievaan? 695  En kunt gy 't bloed van landgenooten,  Door ongeloovigen vergoten,       Zien vlieten, zonder dat dit bloed       U 't bloed in de aadren stollen doet?  Rampzaalge, schoon in 't kamp geboren, 700       Waar alles trouw elkaâr bemint,       En vreugde in andrer vreugde vindt,       Hebt gy uw menschlijkheid verloren!       Thands kleurt de schaamte mijn gezicht;       Daar 'k u mijn redding ben verplicht.’    705  Hy zwijgt: gelijk na 't zonvuurgloeien       By zomerdag, der dampen heir       Een onweêr aan den blaauwen sfeer  In neevlen dichtgehuld doet broeien,       Zoo bleek het uit de duisterheid, 710       Fernando op 't gelaat gespreid,  Dat in zijn borst een vuurstroom woelde,  Die hy door bloed het liefst verkoelde.       Maar even als dat onweêr, door       Der winden aâm verjaagd, van 't spoor 715  Der heemlen vliedt, zoodat de stralen  Der zon weêr aan het luchtruim pralen,       Zoo vlood ook uit Fernandoos borst       Die onberaden drift, die dorst  Der wraak, en sprak een stem met klaarheid: [p. 83]   720       Waarom, door eigenmin bekoord,       Een zaak verweerd, die gy verloort? - 721    Uw krijgsgevangne sprak de waarheid:       Die kamp voert met zijn vaderland,       Diens deel zij onuitwischbre schand!    725  Hy staat onrustig op: zijn oogen,       Die hy geroerd ten hemel slaat,  Getuigen dat hy opgetogen,  En door 't gevoel der eer bewogen,       Van grootsche ontwerpen zwanger gaat. 730  Hy wenkt een Arabier, het wachtvuur  Bewakend in het zwijgend nachtuur.          ‘Draag zorg dat in deez stonde, Osmyn,       De Moor, op 't snelst voor my verschijn!’  Beveelt hy. De armen kruislings over 735  De breede borst verdwijnt door 't lover       't Kind der woestijn: een grijze Moor,       Met blikken, hel als fakkelgloor,  En met een glimlach op het wezen, 738    Die slaafsche eerbiedigheid doet lezen, 740       Verschijnt: ‘Schutte Allah in deez stond, 740         Om Mohammed Gezairaas grond! 741    (Dus vangt Fernando aan) Zijn Eden  Schenke ons eens eeuwge zaligheden!       Getrouwe! 'k noodde uw ijver uit, 745       Den brand te steken in het kruid,  Zoo spoedig Frankrijks legervanen,  Den weg naar 't fort zich zouden banen:       Maar ijdel is dat opzet; want 748         God speelt hen allen ons in hand;	721  verweerd: verdedigd.  738  wezen: gelaat  740  schutte: bescherme.  741  Gezaira: Algiers.  748  ijdel: vruchteloos.
[p. 84]   750  Om als de sprinkhaan der woestijnen,  In 't stuivend voetzand weg te kwijnen.       'k Verander Osmyn, dus mijn last,       En 'k wil dat gy dees oorlogsgast,  Waar' 't ook ten koste van uw leven, 755  Aan 't Fransche leger weêr zult geven.          Vaarwel, mijn landgenoot! gy ziet       Thands welk een bloed mijn hart doorvliet;  Blijf, welk een deel u 't lot moog schenken,  Somwijlen aan Fernando denken.’ 760       De Fransche heirbijldrager, thands 760    Geen krijgsgevangne meer, drukt hevig,       En de oogen vol van dankbren glans  Fernando aan 't hart; maar wederstrevig       Een dank te ontfangen, dien hy haat, 765       Gebiedt hy hem, met streng gelaat,  Den Moor te volgen, langs de weide,  Tot aan de poort der slaghameide, 767         Waar Turk en Fransche veteraan,       Elkaâr als voorpost gadeslaan.    770  De Franschman volgt den Moor: een ronde  Meldt aan de nachtwaak de elfde stonde:       De klep van Harem en Moskee, 772         Deelt aan de stad het nachtuur meê,  En breekt de stilte af in de wallen 775  Van Algiers, en die duizendtallen,       Die by het licht des uchtendroods       Hun sluimring met den slaap des doods  Verwisslen, door den oorlogswagen  Als graan verplet, of neêrgeslagen.	760  heirbijldragers: bijldragers, of lictoren, waren functionarissen, die in Rome de bundel staven met bijl (de fasces) als teken van staatsmacht voor de consuls uitdroegen. Hier (mede blijkens regel 1252) de aanvoerders der grenadiers.  767  slaghameide: slagboom, sluitboom.  772  klep: klokslag.
[p. 85]   780       ‘Ha! (roept Fernando 't uit met drift,)  Ras wordt de stonde my geboren,       Die my vermeldt met vlammend schrift:  Gy hebt gewonnen of verloren.  Gy trokt in 't hachlijk levens-spel, 785       Als lot een hemel of een hel.     O stille nacht, wees rijk aan duister!       Omsluier op uw starrenbaan,       Met graauwe wolken, 't licht der maan!  Vijandig is die zilvren luister 790  Voor my, wien hemelklaarheid daagt       In 't oog der allerschoonste maagd,  En die alleen uit zwarte nevelen  Zijn heilzon glansrijk op ziet hevelen.’ 793            Hy gordt den sabel vast, en geeft 795  Aan Mehemed, een grijzen roover,       Die zestig zomers heeft beleefd,  't Bevel van slot en toren over.       De krijgsman buigt: de renegaat,  Vertrekt met snelle en vaste stappen, 800  En teekent op de steenen trappen,       Den vorm af van het Turksch gewaad:  Zoodat een geest uit 's afgronds dreven,  Zijn tulband dwarlend schijnt te omzweven;       Tot dat in 't eind de breede rand 805       Eens hoogen muurs, die schaduw bant, 805    En in het loof der palmenboomen  Geen stem of voetstap wordt vernomen,       Gelijk een toon, hoe log van vlucht,       Toch eindlijk wegsmelt in de lucht.	793  hevelen: rijzen.  805  bant: doet verdwijnen.