fol. 9 recto
| nieuwe universiteyt: | de stichtingsdatum (dies natalis) van de Leidse universiteit is 8 februari 1575. De term ‘nieuwe universiteyt’ is wellicht ontleend aan Dousa. Op de titelpagina van Dousa's Nova Poemata (met Van Hout als uitgever) in 1575, vindt men: ‘In nova Academia nostra Lugdunensi’. Hetzelfde op de titelpagina van de tweede druk uit 1576. |
| slechticheit: | domheid, simpelheid |
| botticheit: | botheid |
| zodane: | zodanige |
| hare ... wezen: | dat hun geschriften ... zijn |
| goet prijslic ende geduyrich: | goed, lofwaardig en duurzaam |
| ende dat: | en omdat |
| van hem: | lees: door de meeste menichte |
| rechts of: | net alsof |
| waer: | (conjunctief) zou zijn |
[p. 75]
| over etlijcke hondert jaren: | van vele honderden jaren geleden |
| abelheyden: | bekwaamheden |
| vrije consten: | grammatica, retorica, dialectica, meet-, reken-, sterrenkunde en muziek |
| gelooflicken: | geloofwaardig |
| zulx: | zo iets |
| puyre zotticheit: | nog ergere dwaasheid |
| enckele: | alleen maar |
| naerdien: | aangezien |
| vande oude schriften: | van de antieke geschriften |
| leechlicken: | gemakkelijk |
| als: | toen |
| ende die: | namelijk die (‘die’ is hier een enclytische vorm, lees: ‘dat namelijk die gemeente die de poë ziën ...’) |
| uytnemende constige geleerde: | uitstekende, knappe en geleerde |
fol. 9 verso
| deur het dagelixe ... gehoor: | dagelijks |
| onze tijt dat: | onze tijd waarin |
| datter zo zelden: | met het gevolg dat zo zelden |
| hem de zelve schamen: | namelijk: voor de Nederlandse taal |
| haer ... arbeydende: | hoewel ze hun leven lang zwoegen |
| ende hem bemoeyende: | namelijk als ze zich erop toe zouden leggen |
| gevloden: | gemeden |
| mit ... geschiedenissen: | aan de hand van enkele historische anekdotes uit de Oudheid |
| Phocion: | Atheens veldheer, politicus en redenaar (402/1-322/1 v.Chr.) |
| ... hebbende ...eene oratie...: | die een toespraak hield |
| dewelcke: | slaat op: eene oratie |
fol. 10 recto
| van hem: | (slaat op) de gemeente van Athene |
| zulx ... angenomen: | dan ook ... ontvangen |
| onwetende: | onbewust |
| als hem ... verzekerende: | omdat hij zijn vrienden er grondig van wilde overtuigen |
| Hippomachus: | wordt vermeld in de Variae historiae 14.7 van de in het Grieks schrijvende Romeinse auteur Claudius Aelianus |
| omme ... prouven: | om hem een proeve van zijn kunnen te laten geven |
| wijt: | ver |
| zijn consthalven: | vanwege zijn beheersing van de kunst |
| Polycletus: | zoals Hippomachus eveneens genoemd door Aelianus o.c. 14.8 |
| zonderling: | bijzonder |
| teffens: | tegelijkertijd |
[p. 76]
| het ene: | het ene beeld |
| twelc ... zijn: | dat hij telkens wanneer iemand daarop iets aan te merken had, veranderde naar diens believen om hem daarin tegemoet te komen |
| de wercken ... zijnde: | toen de beelden allebei gereed waren |
| tseffens: | tegelijkertijd |
| voorgestelt: | ter beoordeling voorgelegd |
| Dát beeld: | het ene beeld |
fol. 10 verso
| begect: | synoniem van: bespottet |
| dít: | het andere beeld |
| Petronius Arbiter: | Romeins auteur onder keizer Nero, zijn bekendste werk is Satirae (ook wel het Satiricon getiteld) |
| Eumolpum: | blijkens Satirae 90 is de dichter Eumolpus het gewend dat men hem met stenen gooit, telkens als ‘godentaal’ (in plaats van mensentaal) zijn mond verlaat. Zie ook de inleiding |
| tevoren zong: | voordroeg |
| waermede ... geven: | anders dan Van Hout hier stelt, was Petronius juist van mening dat de poëzie van Eumolpus bespottelijk ouderwets was (Rose 1967, 378-379 noot 120) |
| stoten: | ergeren |
| es geraedsaemste: | is het het meest aan te raden |
| en hebbe ... gemaect: | ik heb me nooit druk gemaakt over |
| ten waer zake: | als het niet zo was |
| een quaet vooroordeel: | een slechte kritiek |
| overgestelden: | vertaalde |
| Franciscaender: | de Franciscanus van George Buchanan (zie Cahier 1, 1990, p. 5-7) |
fol. 11 recto
| genouchte: | genoegen |
| rijckmakinge: | verrijking |
| als daer tue ... hebbende: | waarvoor ik alleen gebruikt heb |
| bedieninge van het ambt: | het uitoefenen van mijn ambt |
| daer toe ic ... geropen zi: | waartoe ik ben benoemd |
| deze mine geboortige stad: | mijn geboortestad (namelijk Leiden) |
| verzorginge ... huyssaecken: | dienstverlening aan mijn vrienden en de zorg voor mijn privé-aangelegenheden en mijn familie |
| droncken drincken: | zich bezatten |
| tuysschen: | dobbelen |
| gelijcke ontucht: | dergelijke losbandigheid |
| ledich gaen: | niksen |
| straetslijpen: | op straat rondhangen |
| overgebracht: | doorgebracht |
| gewracht: | gepresteerd |
[p. 77]
| niet strafbaers: | niets verkeerds |
| twelcke ... achten: | waardoor ik ... mijn arbeid wel besteed zal achten |
| genuuchzaem: | voldoende |
| Antimachus Clarius: | Antimachus van Colofon was een Grieks episch dichter, leefde rond 400 v.Chr.; Plato's bewondering voor vermoedelijk zijn Thebaïs wordt door Cicero (Brutus 51, 191) vermeld op grond van een uitspraak van Demosthenes |
| lezende ... de gemeente: | die aan de burgerij ... voorlas |
| zijne gemaecte poëzïen: | de door hem gemaakte gedichten |
fol. 11 verso
| als ... vindende: | omdat ze daar weinig plezier of genoegen in vonden |
| calaengen: | beschuldigingen |
| afgebastaerde Poëten: | bastaard-dichters |
| de gemeente ... wezen: | van deze bijzin is ‘afgebastaerde Poëten’ het onderwerp |
| blaeuwen: | onbetekenende |
| ene conste: | dezelfde kunst |
| onaengezien: | voorbijgaand aan |
| alzomen claerlicken bevint: | hoewel men duidelijk kan vaststellen |
| deze zijn psalmen: | lees: David zijn psalmen |
| die eenige lofzangen: | (lees) Mozes enkele lofzangen (zie voor deze liederen, Exodus 15:1-19; Deuternonomium 32:1-44) |
| poëtelicken: | slaat mogelijk op het quantitatieve karakter van de bijbelse poëzie (vergelijkbaar met de poëzie van de Klassieke Oudheid, waarin de duur van de lettergreep het belangrijkste vormgevingsprincipe was). Grieks-Joodse dichters hadden die idee gelanceerd en de kerkvaders hadden die overgenomen (Kassenaar 1986, 27) |
| bij Orpheo: | door Orfeus (de beroemde mythische zanger uit Thracië) |
fol. 12 recto
| achtalfhondert jaren: | zevenhonderdvijftig jaar |
| aengeleyt: | gesticht |
| mit eenen: | direct |
| bij Hesiodo: | door Hesiodus (de oude Griekse dichter uit ca. 700 v. Chr.) |
| inden Jaren vijfhondert tien: | 510 jaar na het stichten van Rome, dit is in 240 v. Chr. |
| Livius Andronicus: | Romeins dichter (ca.285-204 v. Chr.), vertaler van de Odysseia) |
| Appius Claudius: | bedoeld is C. Claudius Centho, Romeins consul in 240 v.Chr. |
[p. 78]
| Marcus Tutidanus: | bedoeld is M. Sempronius Tuditanus, Romeins consul in 240 v.Chr. |
| Burg.m.m.: | afkoring voor burgemeesters, vertaling van ‘consules’ |
| Empedocles: | Grieks filosoof, arts en redenaar; leefde in de vijfde eeuw v.Chr. |
| driehondert ende een jaer: | 301 jaar na het stichten van Rome; dit is 449 v.Chr. |
| Corace en Tizia: | beide Sicilaanse redenaars, Corax en Tisias worden door Cicero op het gezag van Aristoteles (Brutus 12, 46) genoemd als de eerste theoretici van de retorica |
| den Cilicienser: | Dat Tisias afkomstig zou zijn uit de provincie Cilicia in Klein-Azië heeft Van Hout uit een ons onbekende bron |
| Gorgia Leontino: | de Griekse sofist Gorgias, afkomstig uit Leontinoi op Sicilië en beroemd door Plato's gelijknamige dialoog |
| nu ... warachtich: | maar het is absoluut waar |
| genough verbannen: | totaal verbannen |
| Agellius: | Aulus Gellius (2e eeuw n.Chr.), auteur van de Noctes Atticae |
fol. 12 verso
| C. Fannius Strabo: | Romeins consul in 161 v.Chr. |
| M. Valerius Messala: | Romeins consul in 161 v.Chr. |
| in den jare 517: | in 233 v.Chr. |
| M. Pomponius, pretor: | Pomponius was ‘praetor’ (hoogste ambtenaar, belast met rechtspraak) in 167 v.Chr. |
| den Raed vertoont: | in de Senaat aan de orde gesteld |
| ten oorbaer ... zaeke: | tot nut van het algemeen belang |
| ongevaerlicken: | ongeveer |
| in den jare 662: | dat is in 88 v.Chr. |
| Domitius Ænobarbus: | Domitius Ahenobarbus was censor in 92 v.Chr. |
| L. Lucinius Crassus: | censor in 92 v.Chr. |
| discipline: | onderwijs |
| gantsche dagen geduyrlicken: | gedurende hele dagen |
| wat ende waer ... werden: | wat zij wilden, dat hun kinderen geleerd werd en waar |
| noch dunct ons ... te wezen: | en wij zijn van mening, dat het niet goed is |
| ophouden: | houden |
| als ons ...: | namelijk ons ... |
[p. 79]
| O fortunatam natam ...: | O gelukkig Rome, geboren tijdens mijn consulaat! (namelijk toen samenzweringen tegen de Staat werden ontmaskerd); gegeven als voorbeeld van slechte stijl (tweemaal ‘natam’ op elkaar) door Quintilianus in Institutio Oratoria IX, iv, 41 |
| dat onze voorvaderen: | lees: dat het onze voorvaderen |
| de poëzie ... te zijn: | identiek was aan de poëzie |
| gemeenschappe: | gemeenschappelijks |
| 't Landjuweel: | De Leidse Witte Acoleyen namen in 1548 deel aan een rederijkerswedstrijd, georganiseerd door de Fonteynisten uit Dordrecht |
| gemeender hand: | samen |
| Quintilianus: | Marcus Fabius Quintilianus (35-ca.96 n.Chr.), doceerde met groot succes retorica te Rome |
| Hortensius: | (114-50 v.Chr.) grootste Romeinse redenaar vóór Cicero |
| Menander: | Grieks blijspeldichter (342-291 v.Chr) (aangezien deze dichter toen praktisch onbekend was, suggereert deze naamgeving humanistische eruditie bij sommige rederijkers) |
| val, rustinge, steunsel: | cesuur |
| ademverhalinge: | adempauze |
| masculins: | mannelijk of staand |
| feminins: | vrouwelijk of slepend |
| opte ... vóórnaestlaetste: | glijdend rijm |
fol. 13v
| op een zekere mate: | met een vast metrum |
| ende yegelicke ... comende: | waarbij namelijk elke lettergreep afzonderlijk zijn precieze waarde krijgt (Kassenaar 1986, pp.78-79) |
| christelicke ... poëziën: | religieuze gedichten, zoals hymnen (b.v. de Lofzang opt ontset van Leyden) en cantica |
| psalmen: | psalmberijmingen (Van Hout berijmde psalm 139. Deze berust in handschrift in GA L, Bibliotheek 7000/14 Jan van Hout; voor de transcriptie, zie Prinsen 1929, p. 253-255) |
| liefden: | liefdesgedichten; de term is verder onbekend in het Nederlands (in navolging van de Amores van Ovidius, schreven de Pléiadedichters Amours, b.v. P. de Ronsard, J. A. de Baïf en O. de Magny) |
| de oude spelen: | spelen uit de Oudheid |
| derren: | durven |
| tragediën ende comediën: | Van Hout beschouwde kennelijk alles wat hij tot dan toe had geschreven, als vingeroefeningen ter voorbereiding op de vertaling en bewerking van stukken uit de Klassieke Oudheid |
