Voorbericht*
1
De Vrede was in 'tland, den uijtslagh van Westphalen,1
Dien 'tvreloos Engeland in d'aschen soeckt te malen:2
De Seven Volckeren bejeghenden de Thien
Als Vrienden, emmers als twee swarmen noeste Bien,
5
Verscheidentlick beheert, maer vrienden; Als geburen
Die d'een den anderen sijn' welvaert noch betruren,
Noch overgunstigh zijn, als Buren door de banck:
Dien slagh van Vrede sagh soet Nederland in swanck;
En winst of wilde vreughd de d'een en d'ander lusten
10
Van hier naer Brabantsche, van daer naer onse Custen.
Claes Gertze van Saardam leij op een vrachtje toe,
Daer winst op vallen moght; Trijn Knelis kind, sijn' Koe,
Sijn' weeldrigh' honighbie, sijn wijf, om kort te spreken,
Had't op de vreughd gemunt, de vreughd van hooren preken
15
In kapp en keuvel, vreughd van Monick en Bagijn15
En klooster-goed te sien; van t'Antwerpen te zijn.
Claes gunden haer 'tvermaeck, en packtes' in 'tvooronder:
Sij waeren niew getrouwt; hij docht, 'ten waer geen wonder
Of 'twijf wat schorten moght dat jonghe vrouwen schort,
20
Als 'tgoedje gemelick en vies en lustigh wordt,
En dient voldaen te zijn, all souder 'tland om wagen:21
Oock koste 't hem geen' vracht van schip, of peerd of wagen,22
En beter hadt hij Moer ontrent hem binnens boords,
Dan of sij thuijs alleen moght vallen in een' koorts,
25
Een' koorts van ritsigh bloed, daer kluchtighe doctoren,
Gehaelt of ongehaelt wat haest nae moghten hooren,
En meesterense soo, of sij 't verschoonen wouw,27
Dat Moers Buijck draghen moght dat Vaers Hoofd kroonen souw.
Soo raeckte Trijn mé t'scheep, en 'tschip door Kill en Keeten29
30
T'Antwerpen aende kaeij: daer Claes begon te sweeten
In 'tventen van de vracht, in 'tlossen met sijn Maet,
In 'trollen over 'tHoofd, in 'tslepen langs de Straet.32
Trijn trockt haer weinigh aen: sij docht, het goed sal komen
All slapende; men seght, soo sendt het God den vromen,
35
En Claes soud't redderen: sij was daerom niet daer,
Maer om een kijckjen uijt: soo schicktse muts en haer,
Als of 't thuijs kermis waer: 'tBruijds pack wordt aengetrocken
Het beste boven-lijf, - en bei de beste rocken.
De Trouwring aende hand, met noch een' Suff daerbij39
40
Van Claesens Petemeu; de Sleutelraex op zij,40
De Beurs de Kussebuijl, de Sonnendaeghsche Messen,41
De Beurs, verstaet, versien, ducaetjens met haer sessen42
En ducatontjes toe, en schellinckjes daerop,43
Om hier en daer wat tuijghs te koopen voor een' Popp,
45
Die dood of levendigh dat jaer haer kind moght vallen:45
De zijde Coussen (want soo kost'lick derftmen mallen46
In weeldrigh Waterland) en hadse niet vermist,47
Sij ginghen aen 'tgebeent, en, ofmen 't niet en wist,
Het korte keurssje kon 't tot bijde knie toe melden:
50
In 'tend quam de Cabass, of, als ick 'twel vertelden,
'Tbruijn-houten Emmertje met spijckertjes verguldt,51
Daer mé was onse Moers toetaeckeling vervult.
Op trockse voorde wind: Claes liets' haer buijckvoll wandelen,53
En seij, kind, siet wat om naer moije suijck'r' Amandelen
55
Voor onse Bessje thuijs, 'tsel hier niet qualick gaen,
Capittel stocken toe, het magh'er all op staen.56
Past voort wat op je stick, daer komt een ding bij tije57
Met bellen langs de straet, dat moetje machtigh mije;
Daer loope kaerssen om bij klare sonneschijn,
60
En 'tvolckje knielter voor, dat moetje late, Trijn,
As 'tonse Domene t' Saerdam quam te verneme,
'Kmien dat hij Claes en Trijn een poosje voor sou neme.
Pas was sij 'thoeckjen om, haer quam een' Bell te moet:
Hier hebb ick't, docht sij strack, daer voor ick wijcken moet,
65
En snapten in een' steegh, tot dat het dingh verbij was:
Alss' om sagh, was 'teen karr, die niet voll rijstenbrij was,
Daervoor sij hadt geschrickt, door 't bellen van het Paerd.
'Khadd, seij se lacchende, die moeijte wel espaert,
En stapte stéwaerd in; daers' aen de ruijme straten,
70
Aen blauwe Balien, aen blauw' ronde Deure-gaten,70
Aen Vensters sonder hout, aen Traelien sonder end,71
(Als ijs're sneppen-touw) wel vatten kost ontrent,72
Dat Saerdam op sijn best en op de kermis-malen
'TAntwerpsche werckendaghs niet heel wel op kan halen.
75
Sij sagh't oock aen 't Stadthuijs; sij saght't oock aen 'tgerots
Van Juffers, galghe voll, de straet langs in de Crots.76
De kercken spraken 't oock met all haer' moije borden:77
Daer meende de goe vrouw schier aers als aers te worden78
Van hooren en van sien aen Orgel-pijp en Vaen.79
80
Juijst vonds' een' Paep op stoel in witte doecken staen,80
Als ofm' hem scheeren souw, en nu se recht op 'tpunt quam
Soo wouws' eens hooren schier wat geld daer uijt die munt quam.82
'Ten was niet eers genoegh te seggen dat Gods woord
Vergalt wordt bij dit volck, en doemen 'tongehoort,
85
All souse Domene t'Saerdam noch eens bekijven.
Soo kroopse dichtjes aen bij de devootste wijven;
Maer s'hadder niet veel duers: het Paepje brack veel winds
Met mond en handen; maer sij sat als doof of kinds,
En kost geen enckel woord bezeffen of besinnen,
90
Soo wardens' inde Tael, all spandes' all' haer' sinnen,
Soo verr was 'tAntwerps bott van 'tgeestighe Saerdams,
Of van haer hoofsche spraeck, het suijver Amsterdams.
In ‘tend vlooghs’ over end, en, om haer spijt te decken,
Deeds' ofse swijmen sou; maer morden in 'tvertrecken,
95
Jae, Jae, watje toch seght! 'kverstaeje niet een woord;
Ick schick, je staet en lieght, dat hebb ick dick ehoort
Van onse Domene; die ken ten minste spreke
Voor vrouwe van verstand: maer dit en lijckt gien preke.
Daer mé de Kerckdeur uijt, en met den neus op Straet,
100
Daer boven 'thoogh portael de spitse Toren staet;
Daer saghs' eens opwaert aen, en 'tmoght haer wel gelusten
Dat steil eens op te tre'en, om soo de Vlaemsche Custen
Van boven t'oversien: maer, docht sij, ‘kben een’ vrouw,
Een jonghe vrouw allien, en, als ick 't wagen sou,
105
Wat weet ick hoe'ck het met den Tore-wachter klaerde;105
'Ken trouw dit volckje niet, se lijcke licht van aerde;
Hij moghtme met geweld doen voorgaen; en wat raed,107
Het is een smalle trapp: neen, neen, 'khoud't met de straet;
En, waer Claes Ger'tsen hier, hij soudtme selver prijse:
110
Nou ben ick oud enoegh men selve t'onderwijse.
Soo trock sij weer op reis, en raeckte, voor 'tbeginn,
Haer eenighe verlang, een Nonnen Clooster in:112
Daer kreegh sij bier aen boord, en praetsters bij dozijnen,113
Volck van geheilight vleesch, of die soo wilden schijnen:
115
Veel hadden sij te sien aen Trijnens vreemd gewaed,
Veel Trijn te hooren van haer' maeghdelicken staet,
Van haer contentement, van haer' mortificatie;
All 'tpoppegoed quam voor, en all wat tot de Statie
Van niewe Nonnen hoort; om of sij luijst'ren mocht
120
En 'tketters sieltje van de Hell t'ontkluijst'ren docht.
Maer Trijn viel op haer platt, en seij 'twas all moij' dingen,121
Dan sulcken veugel was in sulck nett niet te singen.
Sij hadd een man etrouwt, en hadt noch ghien berouw,
En, haddens' hier gien mans, soo was't niet as het souw.
125
De Mater gafs' een' wenck, als of sij wilde seggen,
Dat stond een ijegelick soo nauw niet uijt te leggen.
Trijn merckte 'twuijven wel, maer 'tstondt haer heel niet aen.
Haer docht, dat souw soo naer den Toren-wachter gaen.128
Soo scheidens' uijt den koop en liet de Nonnen drijven.
130
Doe wouwse naer 'tCasteel (wat quellen ons de wijven!130
Sij willen 'tall besien, beloopen en verstaen)
Soo most sij voor het naest door 'tLepelstraetje gaen,132
De noble Lepelstraet, het steeghje vander minnen,
Daer niet als vreughd en woont en vriend'licke Goddinnen.
135
Een vande snedigste kreegh Trijn-moer in 'tversier
En ranstes' an, en riep; Moôr Sjaesis! Dan, siet hier,
Ick scheider beter uijt; hier hebt ghij beij de vrouwen,
Verstaet het uijt haer mond soo sult ghij 'tbest onthouwen;
Ick heb wel ander werck; sitt slechts still daer ghij sitt,
140
De klucht is hoorens waerd.
*Voorbericht: in de drukken is toegevoegd: Aen 't volck: ‘tot het publiek’.
1Westphalen: de vrede van Munster, 1648, het verdrag waarmee een einde kwam aan de Tachtigjarige Oorlog en dat de scheiding van Noord en Zuid bekrachtigde.
2soeckt: in de drukken socht; de Eerste Engelse Oorlog duurde van 1652-1654. in d'asschen malen: door verkeerd hanteren van het spit (het vlees) in de as wentelen.
15keuvel: kloosterhabijt.
21wagen: in beroering zijn.
22vracht: vervoergeld.
27meesteren: als ‘meester’ (geneesheer) behandelen. kroonen: met horens, het attribuut van de bedrogen echtgenoot.
29Kill: de Dordtse Kil. Keeten: het water tussen Duiveland en Tholen.
32'tHoofd: het Bierhoofd; een hoofd was een steigerwerk als aanlegplaats.
39Suff: dubbele vingerring.
40Sleutelraex: kettinkje waaraan allerlei benodigdheden hingen.
41Messen: men droeg zijn eetgerei bij zich.
42ducaetjens: gouden munten.
43ducatontjes: zilveren munten. schellinckjes: zilveren munten van minder waarde.
45vallen: worden.
46kost'lick mallen: op een dure manier dwaas doen; toespeling op Huygens' gedicht Costelick Mal.
47Waterland: De Zaanstreek werd tot Waterland gerekend.
51Emmertje: als handkorf.
53haer buijckvoll: naar hartelust.
56Capittel stocken: reepjes anijs, amandel of sinaasappel met laagje suiker.
57een ding ... Met bellen: de priester, die, begeleid door bellende en kaarsdragende dienaren, de geconsacreerde hostie naar de zieken en stervenden bracht.
70blauwe: hardstenen. Balien: stoepleuningen. ronde: met een boog.
71sonder hout: in Zaandam waren de vensters van hout; de meeste huizen waren daar trouwens helemaal uit hout opgetrokken.
72sneppen-touw: netten om snippen te vangen.
76galghe voll: vgl. het spreekwoord ‘Zeven is een galg vol’; een galg vol wil zeggen dat het er heel veel zijn.
77borden: schilderijen.
78aers als aers: ‘anders dan anders’, tureluurs.
79Vaen: gildevaandels.
80doecken: nl. de albe, een lang wit gewaad.
82munt: muntgebouw, hier gebruikt als metafoor van het verstand.
105het ... klaerde: torenwachters hadden, net als molenaars, in hun eenzame positie de reputatie dat ze op vrouwen loerden.
107doen voorgaen: voor hem uitdrijven.
112Nonnen Clooster: het Witte-Vrouwenklooster in de Cammersstraat; thans: Kammenstraat.
113aan boord: iemand iets aan boord brengen = iemand iets voorzetten.
121viel ... platt: dingen die ‘op hun plat vallen’, rollen niet voort, maar liggen plat, zijn niet te bewegen.
128dat ... gaen: Trijn denkt dat de Mater haar lusten bij de torenwachter bevredigt.
130'tCasteel: de Spaanse citadel (van Alva) ten zuiden van Antwerpen op de plaats waar nu het Museum voor Schone Kunsten staat.
132'tLepelstraetje: in de literatuur geregeld genoemd als dé hoerenstraat van Antwerpen
