|
|
|
| |
| | | |
De Zee-straet van 's Graven-hage op Scheveningh.
| | De bejaarde dichter mediteert over de mensenwereld, ook over zijn eigen doen en laten als dienaar der Oranjes, en getuigt met Simeon dat hij bereid is heen te gaan (r. 1-52).
De Wereld gaet haer' gangh, sy werrt en blijft aen 't werren, 1
En 't gaet my in 't gewerr als met de meeste Sterren:
My dunckt, en ick geloov 't, daer is een' order in, 3
Sy hebben elck haer' swier en haer' verscheiden sinn; 4
5
Maer ick ontwerr het niet, en die 't haer onderwinden, 5
Ick sie sy roemen 't, maer ick twijffel of sy 't vinden. 6
Soo spaer ick wisse moeyt voor ongewisse Vrucht; 7
Ick besigh Sonn en Maen voor heldere genucht, 8
En Sterren voor soo veel haer' glinsteringh kan strecken,
10
En mog'lick van soo verr wat goeds of quaeds verwecken, 10
Terwijl het and'ren lust te soecken, nacht en dagh,
Waer door en wat sy doen, en wat elck wesen magh.
Het Wereldsche beleid van Landen en van Steden 13
Begaep ick even soo; ick houdt'er voor, dat Reden 14
| | | |
15
Haer werre-garen twernt en ontwernt soo 't behoort; 15
Maer hoe dat twernen gaet, daer kom ick niet mé voort,
Noch tracht het niet te doen: ick kan de moeyte derven, 17
En leven sonder sorgh, om sonder schroom te sterven 18
Van quae Gemeentes klapp, die blinde slagen slaet, 19
20
En keurt het overlegg der saken, nae 't vergaet. 20
Het Schip zeilt, en ick mé: maer 't Zee-volck kent Getyen, 21
En Wind en Weer; ick niet: veel min verstaen ick 't glijen 22
Van min en meerder Wand door Block en door Catroll; 23
Is 't slechte Zee, ick smaeck 't als and're; gaetse holl, 24
25
Ick draegh 't als andere, geduldigh still, in 't midden
Van 't stormige gerucht, help ick de Maets met bidden 26
Dat God haer helper zy, en uyt mijn' arme kist 27
Met wat ick beter soo bestede dan verquist.
Doe 't mijn' beurt is geweest den Mann te roer mijn' handen 29
30
Te leenen, daer hy quam te schepen ofte landen, 30
Ded' ick het yverigh, en met de selve trouw 31
Die 'ck noch het Vaderland, als 't zijn most, leesten souw. 32
| | | |
Sijn Kind hebb ick gedient soo langh het God liet leven, 33
Het Kinds-Kind blijv ick by, soo langh het God will geven, 34
35
En 't Kind gedoogen sal: de Peerel van sijn' Erf, 35
Staet, seght men, eenighsins op mijner diensten kerf: 36
En staet my niet goed koop; vier mijner laeste Jaeren, 37
Door Hoven voll gewoel, door Bergen en door Baeren, 38
Door stormen en soet weer, zijn even toegebracht, 39
40
Om 't Kind sijn eigendomm te brengen in sijn' macht.
Of't menschen niet en de'en, God heeft het willen loonen, 41
God heeft het midden op den middagh willen kroonen. 42
Sints ben ick moe gewerrt; en 't voeght my wel geseght, 43
Haelt, Heer, in Rust en Vré uw' afgesloofden Knecht; 44
45
Nu my de Wereld kan en ick de Wereld derven, 45
| | | |
Weest met my op mijn End, en, na my, met mijn' Erven. 46
Ick hebber, door uw' gunst, van Kinds been in geplantt 47
Wat deughd, wat wetenschapp de dienst van 't Vaderland 48
Van sulcken eischen magh: men achte wat sy weten, 49
50
Men acht' het niet; mijn sorgh heeft sich in als gequeten, 50
En 't queecksel heeft sich selfs gequeten soo het most, 51
En manlick uytgevoert het geen ick wel begost. 52
| |
Hij realiseert zich, hoezeer hij ondanks zijn ouderdom gehecht is aan zijn geboorteplaats Den Haag, kort tevoren nog verfraaid door de aanleg van een weg door de duinen naar Scheveningen (r. 53-91).
Terwijl ick 't seggen gae, en dien slagh van gedachten
Of wel, of qualick, soeck in andere te smachten, 54
55
En schudd mijn selven om, en soeck in mijn gemoed, 55
(Dat selden vrolick is als 't niet met all en doet, 56
En niet altoos gesint tot Stemm' of Snaer, of lesigh) 57
Waer mé 't bey, wel gesint te maken is, en besigh, 58
Soo komt ghy meestendeel, mijn uyterste behaegh, 59
60
Mijn noyt volpresen, noyt half uytgepresen Haegh, 60
En opent my de Milt; want, tegens all' de wetten, 61
| | | |
Natuer, van uw gesagh, die lust en liefde pletten 62
Als 't op de hoofden sneewt, schijnt, deze liefde groeyt, 63
Hoe mijn verloopen dagh meer na den avond spoeyt. 64
65
'k Hebb Jongh en achteloos, nu menigh Jaer geleden,
Soo 't Kalf treedt in de Wey, all daer ick tré getreden, 66
Maer sonder gae te slaen in wat een Paradijs 67
Mijn snoer gevallen was. Nu werd ick het soo wijs, 68
Dat, waer my lust of last gevoert heeft, op mijn' dagen, 69
70
(Vraeght jonge Lieden niet) my geenerley behagen 70
In 't kostelickste mall, in 't wijste moy, 't gemoed 71
In 't minst en heeft beroert als mijn' Geboort-stadt doet. 72
Een jongh hert, wel geraeckt van 't schoon van sijn' beminde, 73
En keurt niet schoon by haer, in wat gewest hy 't vinde: 74
75
Mijn oud hert, even soo, en werdt niet schoons verthoont, 75
Dat schoon te noemen zy, by waer het wierd en woont; 76
| | | |
Ick kom van over Zee, van uyt de warme Landen, 77
Die over-bueren zijn van d'Africaensche stranden,
En hebbe daer doorsocht, doorkropen en doortre'en, 79
80
Wat heerlick, aengenaem en lieflick was, of scheen; 80
Maer, Oost, West, t'huys was 't best. O t'huys van hooger waerde, 81
Kost ick uw' wedergae niet vinden op der Aerde 82
Doen ick u laest verliet, Waer mede derv ick nu 83
Uw' onlanghs niewen glans verg'lijcken als met u? 84
85
Een' Land-stadt liet ick u, gedolven in uw' Duynen, 85
Gedoken in uw Sand: Waer zijn die witte kruynen, 86
Waer is die dorre Klift, waer is dat steile droogh, 87
Daer geen oogh over moght, m'en stonde Toren-hoogh? 88
Kan ick door Bergen sien, en sonder sand in d'oogen? 89
90
En sien ick Scheveningh, en ben ick niet bedrogen,
En sien ick door een' Laen ten einde van sijn' Straet? 91
| |
| | | |
De dichter voelt zich overweldigd door zijn onderwerp, en beseft tegelijk dat zijn grijze haren hem zeggen ‘nu of nooit’ (r. 92-108).
O edel onderwind, ô eer van Stadt en Staet, 92
Waer vind ick woorden uyt om u voll uyt te prijsen?
'k Heb eertijdts wat bestaen voor Sotten, wat voor Wijsen, 94
95
En wat voor een Voorhout, een Hofwijck, of een leur, 95
Hier weet ick wat, noch hoe, hier dwael ick in de keur; 96
Der dingen is soo veel, die 'k vinde te beschrijven, 97
Dat, hoe 'k meer onderneem, hoe 'k min sie te bedrijven. 98
Mijn' hand joockt niettemin, mijn' hersenen, mijn hert, 99
100
En all wat met de hand in 't werck bewogen werdt. 100
Maer hert en herssenen zijn mijn' twee scherpste sporen,
Die thoonen my mijn Haer, die brengen my te voren 102
Hoe kort het overschot van mijne loop-baen is,
Hoe naer die uer kan zijn, die altoos soo gewiss, 104
105
En soo onseker is, hoe 'ck stadigh hebb te vreesen 105
Dat my de laetste Sonn dien morgen is geresen.
Den Hemel doe daer van wat des geschreven stae, 107
Dit Haspeltje moet af eer ick ontleven gae. 108
| |
| | | |
Er was een tijd dat men wel inzag, hoe een groots werk het zou zijn een weg door de duinen aan te leggen, maar men achtte het onmogelijk, zoals men voorheen kompas, buskruit, boekdrukkunst, verrekijker en slingeruurwerk voor onmogelijk gehouden zou hebben (r. 109-184).
't En is van gist'ren of van heden niet begrepen, 109
110
Dat die den taeyen tré van door den Duyn te slepen 110
Soo verr verlichten kost, dat Haeghsche Burgery 111
Voll adems, koel en droogh geraeckten op de Zy, 112
Een eewigh Mann sou zijn, diens salige gedencken, 113
Den Haegh en Scheveningh met Roosen sou beschencken:
115
Maer 't hiet onmogelick, als all dat onbeproeft 115
Oneindelicken dwang van redenen behoeft. 116
Noch houdt geen' reden steeck; men will 't niew sien en voelen: 117
Voor dat men 't voelt en siet, sietm' alle sinnen woelen 118
Om 't voor sott en verwaent te doemen, en 't Papier 119
120
Daer 't in beworpen staet verdoemen tot schoon Vier. 120
Wie dorst een stuckjen Stael sijn Schip, sijn Goed, sijn Leven, 121
Sijn' wel en qualick-vaert, soo te beleiden geven 122
Als 't nu gegeven werdt? wie docht'er dat een Steen 123
| | | |
Dat Stael begaven sou met met oordeel, schier, en re'en, 124
125
Om altijd even wijs, en stevigh, voll bedaren 125
En onbeweeghlickheit in alle wedervaren, 126
(Dat menschen niet en doen) sijn ooghwitt gae te slaen, 127
En sonder wanckelen recht uyt door Zee te gaen? 128
De Proef most richter zijn; en nu zijn 't soo veel proeven, 129
130
Datw' er geen' reden van noch soecken, noch behoeven. 121/30
130
Wie wist hoe Swavel, Kôol en Steen-sout t'samen swoll 131
Eer 't uyt een Monicks Hooft of uyt een Duyvels Holl 132
Ter Werelt was gebracht? (waer 't in dat holl gebleven
Wat souder duysenden, sints maer dry Jaren, leven, 134
135
Wat vocht men mannelick en sonder vuyl getier 135
Ten minsten in het diepst van 't Water vry van Vier, 136
En sonder Blixem-slagh te vreesen als van boven!) 137
Nu weet men 't by de proef, nu derft men 't soo gelooven, 138
| | | |
Als die geen' Hell en kent, en keurt de waerheit vals,
140
Tot dat hy 't voel' en hebb' den Duyvel aen den hals. 131/40
Wien docht het voor niet langh waerschijnelick te wesen, 141
Dat een mann in een' dagh souw leveren te lesen 142
Daer aen een' menighte sich satt te lesen vond, 143
Dat in een' oogenblick een blad voll lett'ren stond,
145
Daer op het scherpe Gift van Wateren, die bijten 145
En 't vinnighste Metael doen splijten en verslijten, 146
Geen' bijtens macht en heeft; soo dat de leck're tand 147
Van luye Monicken kon leven sonder hand, 148
En, met de penn in 't vier, haer lollen en haer lesen 149
150
Voor onbesorghden kost haer swaerste plicht sou wesen; 150
En datter nauwelicks oud Linnen voor Papier 151
Genoegh verslijten sou, om dat onlesbaer vier 152
Van Schrijvers te voldoen, die, dagen langh en nachten,
Haer selven pijnigen, en ons met haer' gedachten, 154
155
Daer nu soo weinigh is te twijffelen aen 't stuck, 155
Dat heel de Wer'ld goed koop geraeckt is in den Druck? 141/56
156
Soud 't van geleerde Li'en niet zijn geseght, sy rasen, 157
Hadd haerer een belooft, met brockeltjens van Glasen, 158
| | | |
All' oogen, jongh of oud, soo stercken hulp te bien, 159
160
Dats' alle verr, naerby gedwongen, souden sien, 160
En Delft en Rotterdam tot voor den Haegh bescheiden, 161
En schier geen onderweegh begrijpen tusschen beiden, 162
En reisen Hemel-hoogh, en seggen in de Maen
Schier hoe de Menschen zijn die langhs de huysen gaen? 163/64
165
't Is niettemin geluckt, en mog'lick niet ten ende;
Wie weet waer God begeert dat dat bestaen belende, 166
En hoe veel naerder hy sal doogen ons gesicht 167
By, daer wy henen gaen, den oorsprongh van het licht? 157/68
168
Hadd yemand oyt gewacht dat yemand in ons' dagen 169
170
De Son soo na sou gaen, dat eens het eewigh klagen 170
Van ontrouw Rader-werck ten einde wesen sou, 171
En geen' meer twijffelingh aen Veer of Wicht en Touw? 172
Siet, wy besitten 't soo als 't niet en was te hoopen; 173
Men houd' het my te goe, derv ick my Groot-vaer doopen 174
175
Van d' allom lieve konst; Hy diese heeft versint 175
| | | |
Oude Scheveningseweg bij de tol, in de richting van Den Haag gezien; tekening P.C. la Fargue, 1766.
Is mijn afsettelingh; Soo is sy mijn Kinds kind; 176
En s'is noch in haer' groey, en sal wel kloecker werden, 177
Kan 't des versinners draed van Leven noch wat herden, 178
En will gramm Engeland eens luysteren na Vré, 179
180
's Lands liefde voert hem wel tot in de zilte Zee, 180
| | | |
Om Zeeluy t' ondergaen, en 't voordeel aen te wijsen 181
Van 't geen de Lieden nu maer voor wat geestighs prijsen, 182
En stellen haer soo vast (dat noyt en is gehoort) 183
Een Oost en Wester punt, als dat van Zuyd en Noord. 169/84
184
| |
De dichter vond geen weerklank voor zijn idee van een zeestraat en nam zich voor, zijn plan op schrift te stellen (r. 185-224).
185
't Hiet all onvindelick wat ick dus langh verhale, 185
En, wat ick preken moght, men hiel geen' ander tale 186
Van Haegh en Zee aen een te knoopen met een' Wegh; 187
De weerklanck van mijn Wegh en was niet als, wegh, wegh; 188
En op, Aen een, sloegh Neen; en 't waren siecke droomen: 189
190
Wat mocht ick mijmeren, daer kost geen deegh afkomen. 190
Het sand vermeesteren met een' gebacken baen, 191
Waer, om begaen, niet vreemd, maer ydel, om bestaen; 192
Was ick een Hagenaer, en kenden ick ons sand niet,
En hadd ick noyt gelett hoe 't even over 't Land schiet 194
| | | |
195
Als AEtna met sijn' Asch, van onderen geterght 195
Door d' ingeslopen Zee, of't Napelsche geberght? 196
Hadd ick geen' heugeniss van onse Winter slagen? 197
'k Hadd heden wat gewrocht; men souw my mergen vragen, 198
Waer is die harde Wegh, die klare klinckaert heen? 199
200
Met sulcken lossen sand, en wel soo lossen re'en, 200
Vielm' oud en jongh op 't Lijf. Ick pooghde my te weeren;
Ick pleitte, Sand was Sand, Sand quam, en Sand kost keeren, 202
't En was noch Steen, noch Stael, en soo 't, als Stael of Steen, 203
Daer 't eens gedreven was gepackt waer over een, 204
205
Dat Haegh en Scheveningh van over lange jaeren 205
Onwedernakelick van een gescheiden waeren, 206
Met spijtiger Geberght en naerder aen de Locht 207
Dan daer den Africaen sijn' Leger over brocht: 208
Dat onse heuvelen best schenen te gelijcken, 209
210
Het dagelicksche lot van Armen en van Rijcken,
Altoos in 't ongewiss, na 't stormen van den tijd, 211
Dan weeldrigh en voll op, dan kael en alles quijt. 212
Maer pleiten gingh niet aen: men leende my geen' Ooren, 213
| | | |
Daer 't sinnelickst geweld van Reden in kon booren; 214
215
Onreden stont'er voor, en onmacht, mogelijck. 215
Van mijn' te weke tongh, of dez' en die gelijck. 216
Soo maeckten ick meer Zeils, en paste schoot te vieren, 217
Om, in Ty, maer voorwind, mijn' haven te bestieren. 218
Ick kende mijn' onkund' en mijn' onmondigheit; 219
220
En hoopte dat mijn' hand wat bondiger bescheid 220
En meerder nadruck soud' en meerder indruck geven, 221
Ten minsten het Geschrift den schrijver over leven,
En, als ick wegh sou sijn, een vroom mann mogelijck 223
Van herten seggen sou, Die brodder hadd gelijck. 224
| |
Uitweiding over de betekenis en de waarde van op schrift gezette gedachten boven de ijdele praat van onberaden babbelaars (r. 225-284).
225
Dat hebbense voor uyt, Papieren; langer leven 225
Als die haer 't leven gaf, sijn' kind'ren, sijn' naneven 226
En 't uyterste geslacht; wanneer die langh verby 227
En rott zijn in haer Graf, soo gaen Papieren vry. 228
Danck hebben de goe Lien die s' eerst te voorschijn brachten,
230
Die Gall, dat Coperood, dat Linnen en die Schachten, 230
| | | |
Daer door de sterflickheit haer selven overleeft, 231
En van 't onsterffelick wat voorsmaecks heeft en geeft.
O, dooden die soo leeft, en na dit halve sterven, 233
De gansche Wereld roept om van uw goed te erven, 234
235
(Want of het goed geruckt, gepluckt, ge-eigent wordt, 235
By Dusenden, soo valt den inboel noyt te kort) 236
O, dooden die noch zijt, ô Boecken die ick eere, 237
En soo gemackelick en soo geern mé verkeere, 238
Hoe komt gy my te stae, dien 't ydele gerucht 239
240
Van dagelicks geklapp noch vreughd en geeft noch vrucht? 240
Waer ick my henen wend', ick vind mijn' arme ooren
Soo veel onlijdelicks gedwongen aen te hooren, 242
Dat ick het schouw en vlucht, en bergh my onder u. 243
Want, schoon de Wereld eer niet wijser waer als nu, 244
245
(Ick vrees sy was 't nochtans; en sie geen' Sterren lichten 245
Dien 't voor die van eertijds niet toe en stae te swichten) 246
Dit weet ick, wat Papier bevolen is geweest, 247
Was sekerlick de vrucht van een' bedaerden geest: 248
Die Schrijver satt'er toe, en waer het in 't vermogen 249
| | | |
250
Van sijn vernuft geweest sijn selven t'overpoogen, 250
En doen meer dan hy deed', en beter dan hy schreef,
Het hadd in 't Witt gestaen: de schael hingh recht en scheef, 252
En wipte menighmael ter slincker en ter rechter, 253
Eer hy, sijn eigen Roe, sijn eigen scherpe Rechter, 254
255
Het vonniss vellen dorst, en seggen eens op 't lest,
Ick weet het nauwer niet te siften, dit's mijn best. 256
Hoe anders, Hemelen, sienw' ons de Hoofden breken,
By menschen, meestendeel, die metter haest eerst spreken, 258
En dan bedencken! Volck, dat ons by loss gevall 259
260
Haer wilde tael toebraeckt, en woorden by 't getal, 260
Geen' Reden by 't gewicht met reden en manieren 261
Will, noch weet voor te doen, noch, will, noch kan vertieren. 262
Want kunnen hoeft sijn' tijd, sijn' stae, sijn' overslagh. 263
Oock is my onbewust wat stercker geest vermagh: 264
265
Mijn swacke werckt soo traegh op wat hy heeft te wercken,
Verbijstert sich soo licht in watter staet te mercken, 266
Van 't geen by rappe lien en rapper tongen wordt 267
| | | |
Met beckens, mogelick met emmers, uyt gestort,
Dat, my, dien 't lamm gesegh of sluymeren of geewen, 269
270
Of walgen doet op 't lest, my brenght het snelle schreewen 270
Van scherpe kakelaers in onmacht van begripp,
En 't fijnste gae ick quijt, als tusschen Kaey en Schip. 272
Is 't vreemd dat my doo Li'en haer blad'ren best behagen? 273
't Zijn bladeren voll fruyt: en doo Li'en derv' ick vragen, 274
275
En vragen vraegh op vraegh, wie, wat, waerom en hoe,
En, wat ick vraegh en vraegh, sy werden quaed noch moe. 276
Mijn Leser is 't hier bei, soo 'ck lichtelick vermoede:
Oock voeld' ick 't komen; maer men houd' het my te goede,
Daer viel geen houden aen: als 't hert van onderen
280
Aen 't blixemen geraeckt, will 't boven donderen: 279/80
Genegentheit slaet door, en is niet meer te dwingen 281
Als in eens Vryers mond het spreken en het singen
Van die sijn hert besitt. En, leser, weest vast bly, 283
't Sal wel gevochten zijn, geraeckt ghy hier mé vry. 284
| |
De dichter vertelt hoe hij zijn betoog over een zeeweg op papier zette, beginnend met de argumenten - eer, vermaak en voordeel -, voorts handelend over de wijze van financieren, en met weerlegging van de mogelijke bezwaren; en hoe hij er ten overvloede nog een kernachtig gedicht aan wijdde (r. 285-326).
285
'k Hebb my ten deel voldaen: om op mijn pad te keeren, 285
Als ick geen' herten sagh met seggen te bekeeren, 286
| | | |
Bestond ick 't met die Penn, die, als 't my heeft belieft, 287
Mijn schrijvens onderwind niet nood en heeft gerieft: 288
Ick bracht mijn Leger uyt, en stelde 't in slaghoorden, 289
290
Slaghoorden op Papier van geen' onduytsche woorden, 290
En plaetsten yeder een, soo veel en verr my docht,
Daer 't slaend of weerende ten besten gelden moght. 292
'k Sei, Scheveninger Straet was een bestaen voll eeren, 293
En geen soo heerlick om 's Lands luyster te vermeeren, 294
295
En dan den luyster van dien luyster, onsen Haegh, 295
Ja mijnen van de Wiegh, daer ick mijn' roem op draegh; 296
Ick seide, geen vermaeck van alle de vermaken 297
Van in en om den Haegh en soude dit genaken; 298
Ick seide, geen gemack en waer soo wel besteedt, 299
300
Als om arm Scheveningh te helpen uyt het sweet;
Ick sei, gewisse winst was uyt het werck te malen, 301
En, quam het op de baen, hoe en waer sou men 't halen?
Mijn' armoed stondt'er voor, ick wou de mann wel zijn, 302/303
| | | |
Soo geen Bors op en wou, men socht het in de mijn'; 304
305
Op redelick bespreck, dat niemand sou beswaren, 305
En doen my schad' ontgaen, en noch wat oversparen. 306
Maer, om geen' eigen-baet te schijnen na te gaen, 307
Ontleedd' ick 't heel geheim van all' mijn overslaen, 308
En gaf het Stadt en Staet, en wie het waer, te kiesen,
310
By mogelick gewinn geen mogelick verliesen:
Al watter tegen viel te dencken, wierp ick neer, 311
En blies 't gewichtighste daer henen als een' veer. 312
Ten overvloed verscheen het scherpst van mijn' Geweeren; 313
Ick socht het ongeloof met Dichten te bekeeren: 314
315
Dit wist ick by de proef, dat Rijmens soete macht 315
Veel' Herten, meer als dwangh van redenen, verkracht: 316
't Gedicht is als de wind door een' Trompett gedreven, 317
De nauwte geeft hem 't scherp, en een veel sneller sweven, 318
Dan of de selve wind vloogh door een' open locht. 317/19
319
320
Dus hadd ick alles in een bondelken gebrocht: 320
| | | |
‘Waer 't niet als Eerlijck, niet als Voorderlijck alleen,
Niet als Vermakelijck, daer voor hier werdt gestreden,
Mijn seggen waer gegrondt: Ja kiest van dryen een,
In een van dryen is voll overwicht van reden. 321/24
325
Hoe blijfter dan yet goeds, yet doenlijcks ongedaen,
Daer Eer, en Voordeel, en Vermaeck te samen gaen?’ 326
| |
Maar de tijd was niet rijp om de mensen te overtuigen; hetgeen de dichter ertoe brengt zich af te vragen hoe het komt dat de mensen niet willen aannemen wat hun als voortreffelijk wordt aangeboden; terwijl ze voorts, getuige de Franse mode, op dwaze nieuwigheden verzot zijn, maar nuttige nieuwe zaken met onverschilligheid tegemoet treden (r. 327-368).
Dit roerde sommige, die 'k mede scheen te slepen: 327
Maer daer het gelden most en wierd het niet begrepen. 328
Geeft goede drancken in; en blijft des wel gewiss, 329
330
Haer werck en doet geen werck eer 't zeer aen 't rijpen is. 330
De Kind'ren weten tijd van Knickeren en Koten, 331
En, sonder Almanack, en is 't haer noyt ontschoten 332
Wanneer 't goed knickeren, wanneer 't goed koten wordt;
Soo langh schiet alle kracht van redenen te kort: 334
335
Tijd doet, en Tijd doet niet, Tijd geeft, en will niet geven: 335
All wie wat goeds versint mach 't niet altoos beleven. 336
| | | |
Geen dingh en werdt verkracht; daer hoort wat rijpens toe, 337
Soo lange staet men still en loopt sijn selven moe. 338
Soo lagh die Mispel daer, en scheen te moeten rotten,
340
Eers' eetbaer werden sou: het meer en minder spotten 340
Van meest onkundige stond ick geduldigh uyt: 341
Ick kostse laten doen, 't en gingh niet door de huyt; 342
Daer is geen' gaere spijs voor magen die het woelen
Van scherpen etens lust van binnen niet en voelen: 343/44
345
Haer walgen maeckte my noch yverloos, noch gramm: 345
Mijn' Tafel bleef gedeckt, om of haer honger quam. 346
Door eene twijffelingh weet ick my niet te redden; 347
Neemt redenloos Gediert; ick weet en derv' het wedden, 348
Het neemt gewilligh aen wat hem te stade kom';
350
Stelt het sijn oorboor voor, ten sendt het niet weerom. 350
Wat lett de menschlickheit? wy, redelicke dieren, 351
Waer halen wy van daen d' uytsinnige manieren 352
Van, wat ons werdt verboôn, te willen met geweld,
En, wat ons werdt geboon en vriend'lick voorgestelt 353/54
354
| | | |
Oude Scheveningseweg, met in de verte de kerktoren van Scheveningen; tekening P.C. la Fargue, 1778.
355
Te haten en te vlien? ick meen het is te halen 355
Uyt d' eerste Appel-schuld, die wy soo dier betalen,
Dat elck genegen is 't verboden na te gaen. 355/57
Maer waerom tasten wy 't gebodene traegh aen? 358
Geleerder volck als ick, 'k laet u den knoop bevolen: 359
360
Als gh' hem ontbonden hebt, soo vraegh ick noch uw' Scholen, 360
Hoe komt het ydel Niew by menschen soo bemint, 361
| | | |
En tot een dienstigh Niew elck een soo ongesint? 362
Daer hoeft maer eenen Droom van dertele geburen, 363
Die onse kleederen by dagen en by uren 364
365
Aen niewe snipp'ren sny, van d'een aen d'and'ren dagh 365
En siet mender niet uyt gelijck men gistren sagh:
Spreeckt van huys-backen Niew, van ingeboren vonden, 367
Daer hooren jaren toe eers' yemand konnen monden. 368
| |
Hoe er tenslotte van hogerhand belangstelling ontstond voor Huygens' ontwerp en hoe hij, zelf in het buitenland verblijvend, toestemming gaf zijn kasten open te breken en het ontwerp ter beschikking te stellen (r. 369-390).
En dit's mijn lot geweest: nae langer jaren tijd 369
370
Verloste 't Vaderland sijn selven van 't verwijt 370
Van all te tragen sucht tot niewe nuttigheden, 371
Of nutte niewigheit: allenghskens wierd het reden, 372
Dat altijd reden was, maer soo niet heeten moght, 373
Doe 't ongesiene kind ter Wereld wierd gebrocht. 374
375
Men socht het in de wiegh daer 't eertijds was geboren; 375
't En wasser niet te sien: Men wou den Vader hooren; 376
Hy was veel mijlen verr van 't Noorden om de Zuyd; 377
| | | |
Maer met beleeft geweld van Brieven vondm' hem uyt. 378
Wat sou daer tegen staen? all 't vorige verachten 379
380
Verachten ick soo geern als droomige gedachten, 380
En altijd was 't my lief, altoos quam 't my te pass 381
's Lands dienst te voorderen met wat ick wist of was; 382
En die sich emmermeer daer in dorst laten soecken, 383
Verdiende noyt Rapier te handelen, of Boecken. 384
385
Gebrack 't aen sleutelen, Smits haeckwerck quam te baet, 385
Om Kassen op te doen, daer Scheveninger Straet 386
Niet in het sand en lagh, maer in Papier begraven,
Met all den ommeslagh die haer mijn' sorgen gaven, 388
En 't sprekende Papier wierd soo beleeft onthaelt 389
390
Als vriendelick verschaft; daer was ick mé betaelt. 390
| |
Nu de weg voltooid is, prijst de dichter de bestuurscolleges die zorg gedragen hebben voor de aanleg; hij verdedigt de aan weerszijden van de weg opgeworpen dammen en wijst op het nut van de geplante bomen voor de wandelaar (r. 391-431).
't Gevolgh was soo wy 't sien: wel zy de wijse Raden, 391
Die 't Kind verheerlickten met meer en meer çieraden: 392
| | | |
Sy zijn soo geestigh, soo voorsichtelick besteedt, 393
Dat die het niet en looft niet loffelicks en weet. 394
395
Men damt Rivieren in met wederzijdsche Dijcken,
Om dollen overvloed van Wateren t'ontwijcken;
Hier werdt den overloop van Beest en onverlaet 397
Met Dijcken wederzijds gehouden van de Straet.
Wat is uw ongemack, bedillers, in 't bekrammen 399
400
Van 't uytsicht van eertijds, Wat doen u groene Dammen
Voor overlast in 't oogh; zijt ghy den dorren Duyn 401
Van ouds niet moe gesien, en kan u geenen Tuyn
Geen enckel wandel-pad volkomentlick behagen,
Soo gh'aen dat wandelpad geen' lijst en vindt van Hagen,
405
Van Hagen daer veeltijds geen ander nutt af kom', 405
Dan dats' u moeyelick ontduyst'ren kruyd en Blom? 406
En is het daer soo goed, het schoon gesicht te weeren,
En is het hier soo quaed, het leelicke t'onbeeren? 401/08
408
Lijdt met beleeft geduld wat hier te lijden is, 409
410
Dewijl dit lijdens end niet als verblijden is. 410
't Zijn gunsten diem' u doet; aenvaerdtse maer ten beste: 411
| | | |
Onwijse gaen ondiep, wel-wijse sien op 't leste: 412
Maer neemt, de wandelingh en vall' u niet te soet: 413
Wy weten, hoofd voor hoofd, dat elck eens sterven moet,
415
En van dat sterven sprack een' Wijs' in oude dagen, 415
Is 't sterven niet te swaer, soo kan ick 't licht verdragen; 416
Soo 't swaer om dragen is, ten minsten is het kort; 417
En dat 's de selve troost die hier gegeven wordt. 418
Twee vierden van een' uer zijn haestigh omgeloopen; 419
420
Wie sou voor dat verdriet die vreughd niet willen koopen, 420
Van door d'onlustigheit van een' benauwden Pand 421
Sijn adem rijckelick te scheppen op een Strand?
Is 't niet genoegh gesorght voor all wat u kan deeren? 423
De Sonn, die boose Sonn, heeftm' u gesocht te keeren: 424
425
En siet, de schaduw komt van menig' groenen tack,
Die in geen' lange wijl sal groeyen tot een Dack. 426
Gebreeckt'er noch meer sorghs, en schrickt ghy voor de Winden? 427
Die sullen oock eer langh haer' krachten in sien binden,
Eer lange staet die Straet gemantelt op een' Ry 429
430
Met drymael dobblen Elst aen d'een' en d'ander' zy: 430
Meer waer te veel begeert, daer meer niet is te wenschen. 431
| |
| | | |
De dichter richt zich tot de Scheveningers, die er moeite mee hebben, aan de weg door de duinen te wennen (r. 432-478).
Maer hebb ick 't uyt een' droom, arm' Scheveninger menschen,
Of is 't u uyt den mond gevallen, 't weeldrigh woord, 433
Daer van ick schrickende het galmen hebb gehoort? 434
435
Is 't wel gelooffelick dat oyt in uw' gedachten
Gedachten zijn gegroeyt van opspraeck en van klachten, 436
Als of men u, eilaes, groot leed hadd aengedaen, 437
Als gh' over klinckertjens verbonden wierdt te gaen, 438
En slijten Schoen, of Kous, of kousseloose Voeten,
440
Die in 't bekende Sand geen' Keyen en ontmoeten, 440
En veel min distelen, en Slangen allerminst,
Soo dat u 't niewe pad verlies bood, maar geen' winst?
Zee-buren, arm geslacht, tot Slaverny geboren, 443
Was u dat seggen ernst, soo moet ghy ernstigh hooren,
445
Wat ick in ernst verhael, en u te hooren staet: 445
Uw' Voeten hebben my gebracht op dese Straet;
Uw' Hoofden oock niet min: in tijden en ontijden 447
Sagh ick haer' drachten aen met deerlick medelijden, 448
En my en docht de Sonn soo klaer niet op den Noen,
450
Als dat elck schuldigh was u wat onthefs te doen. 450
Daer deden 't met haer' Bors, en, mogelick, van desen, 451
| | | |
Als 't pass gegeven heeft, hebb ick wel willen wesen: 452
Maer uw noodsaecklickheit te keeren in vermaeck,
Maer uw noodsaecklickheit te keeren in vermaeck, 453
En uwen last in lust, hiel ick een' beter' saeck. 454
455
Ey, sluyt uw' herten voor ondanckbare gedachten:
Ghy waert het, kinderen, daer ickse minst af wachten. 456
En, over Kous en Schoen en blooten Voet en all, 457
Zijt ghy met my t'onvre'en, 't is onverdiende gall: 458
't Was dobbel wel gemeent, en beter uytgevallen: 459
460
Denckt hoe ghy zijt en waert, het moet u wel gevallen: 460
Scheelt singen uyt de borst, en sténen niet van een, 461
En dribb'len over Straet van door heet Sand te tre'en? 462
Gaet dribb'len naer de Merckt, en komt al singend' weder: 463
Valt u den Hemel hard met hard en onsoet weder, 464
465
Het hard dat onder light versaft dat boven drijft, 465
Soo dat het eene hard het andere verdrijft:
Het sachte pad viel hard, daer valt geen seggen tegen, 467
Nu valt het harde sacht: gedenckt eens wat een segen, 468
Dat u de volle Mand min onder weegen weegh', 469
470
Dan die ghy door het Sand na Huys droeght licht en leegh.
Wijckt yemand onder u noch voor gevoel noch Reden, 471
| | | |
En noemt hy met geweld sijn oude, lieff'lick treden, 472
Sijn niew, onlijdelick, hoort, Wijven, 't gaet u aen, 473
De Duynkant staet u vry, ghy mooght hem wel begaen; 474
475
Gaet douwter door en door, het is een soet vermaken: 475
Maer, waer ick in 't bewind, men soud u hier bewaken, 476
En, quaemt ghy eens de Straet te roeren met een' voet, 477
Men keurde Mand en Visch den Tollenaer verboett. 478
| |
Over de tol en de mogelijkheden om de opbrengst ervan te doen toenemen (r. 479-530).
Ghy, goede Tollenaer, die sluyten en ontsluyten 479
480
Wel-wettelick verkoopt voor Stuyvers en voor Duyten, 480
Past op uw eigen recht, tolt alle Wiel en Been; 481
Maer onder Been en Wiel laet Scheveningh met vre'en: 482
De wel-besteede gunst en magh men 't niet besnijden. 483
Oock sal u noyt gebreck van Wandelen en Rijden,
485
Van gins en weder-reis bejegenen, soo langh 485
Als 't woeste Noorder Natt sal woelen tegen 't Strangh. 486
Maer, wilt ghy tusschen ons' vier oogen en vier ooren 487
Een' niewen overslagh van wat meer voordeels hooren? 488
Een' onbesproken winst staet alle neeringh vry: 489
| | | |
490
Dus trachten ick mijn' Pacht te bet'ren, raeckten 't my: 490
De Zee geeft wonderen: sy sendt ons groote Vissen: 491
Elck isser u een' waerd', dat sal u selden missen: 492
Sy voert ons Schepen toe, dan heel, dan half vergaen: 493
Daer moet den Haegh op uyt; 't en kan u niet ontstaen; 494
495
Sy sendt ons het geluyd van droeve Zee-gevechten;
Daer will een yeder heen met Kinderen en Knechten;
Men haet dat donderen, en lange zijn wy 't moe; 497
Noch wilder yeder eens bekommeringh na toe: 498
Jae 't kon u lichtelick meer heugen als verveelen, 499
500
Wat onse fiere Buert haer' drijvende Casteelen 500
U hebben aengevoert voor kijck-geld over hoop; 501
(God gunn' u selden kans van sulcken overloop) 502
Maer Vloten en Gevecht, en groote Visch en Wracken 503
En zijn van geen gevolgh, maer seldsam' ongemacken:
505
Ick denck op 't dagelicks verlichten van uw' Pacht, 505
En, soo ick niet en dool, dus hebt ghy 't in uw' macht: 506
| | | |
Het minste niew gerucht kan ons ten Haegh uyt drijven:
Saeyt soete tijdingen van niewe tijd-verdrijven; 508
Doet spreken onder 't Volck van weddingen op Strand, 509
510
Om prijsen aengestelt op allerhanden trant, 510
En huert'er loopers toe te Voet, te Paerd, te Wagen: 511
't Verschot sal minder zijn, als wat de Toll kan dragen. 512
'k Hebb Londen leegh gesien (arm Londen, nu soo leegh?) 513
Om d'ongemeene Maer, die 't in sijn' Straten kreegh, 514
515
Van diere Weddingen op een' verwaende Deeren, 515
Die 't rappe Mannevolck sijn roemen af wou leeren, 516
En loopen een' verby die van de rapste was: 517
Dat haelde Duysenden uyt Duysenden haer' Tass, 518
En noch meer Duysenden ontliepen werck en huysen,
520
Om 't Wedspel by te zijn. Wat soudt ghy oortjens pluysen, 520
Wat all Toll-dubbeltjens; gaf u den Hemel in, 521
Somtijds yet voor te slaen van dien of and'ren sinn! 522
Indien die vreughd verslijtt, denckt weer op vreemder vonden,
Die 't volck, of om haer niew, of om haer' waerde, monden: 524
525
Brenght Wagens onder Zeil: daer leeft 'er noch wel een, 525
Betakelt by Stevin en van sijn' Vorst bere'en: 526
| | | |
De tol aan het begin van de Oude Scheveningseweg; tekening P.P. Schiedges, 1889.
Ick gev' u niet alleen mijn' Haegenaers te wachten, 527
Heel Delft, heel Rotterdam sal Ross en Rad bevrachten, 528
Om 't oud-niew wonderwerck te soecken op het Strand,
530
Daer 't een Zuyd-weste storm doe vliegen over 't Sand. 530
| |
De dichter wekt de Haagse jongelui op, naar Scheveningen te rijden; de zee kan stof leveren voor complimenteuze of ook ernstige vergelijkingen (r. 531-590).
Maer ghy, schoon Haegsch gedrocht, gy Danten en gy quanten, 531
Die niet als om 't Voorhout en weet te lanterfanten, 532
| | | |
't Voorhout, die Kalverstraet, daer yeder brenght te Mert 533
't Jongh goed, of 't niet genoegh op stall gesocht en werd. 534
535
Werdt ghy niet wervelsieck van dat mall mole malen, 535
Werdt het u niet van noo den aêm eens op te halen, 536
In plaetse van die rond', in een' gestreckte Laen, 537
Die naer het oud Voorhout sijn' eer begint te staen? 538
Wat soeckt ghy in 't Voorhout? (want die u sien en hooren, 539
540
Komt dat langh draeyen voor, als waerder wat verlooren 540
Dat niet te vinden is) wat soeckt ghy? niet met all. 541
Ey, wendt na Scheveningh; daer is noch Bergh noch Dal 542
Dat u gemack verstoor', en uw' Gelasen kassen 543
En vindend'er noch Asch, noch Slijck, noch Puyn, noch Plassen; 544
545
En, light'er sand gestroyt, de klinckertjens te baet, 545
Soo veel velricht men u 't gerommel van de Straet: 546
Daer hoort geen swijgen toe; hebt ghy wat soets te praten, 547
| | | |
Ghy hebt het hier noch min als in 't Voorhout te laten; 548
Danck hebbe d'open' Baen en d'onbedompte lucht. 549
550
Noch meerder is 't verschill van des' en die genucht: 550
Daer ginght ghy nergens heen, waer sult ghy hier belenden? 551
Op 't heerlicke gesicht van een van 's Werelds enden; 552
Daer 't ronde van de Locht aen 't platt-rond van de Zee 553
Soo dicht schijnt aen gewelft, als warense geen' twee.
555
Vindt ghy de Golven vlack en still en ongeresen,
Slaet allen voorval gae, maer past voor all op desen, 556
Ghy, Vryers, praets gesint, het is uw rechte slagh; 557
Verthoont uw' Joffertjens, hoe lieffelick 't gelach 558
Van 't soete weder is; hoe grouwelick daer tegen
560
Het bruyssen van de Zee in baren opgestegen;
En seght haer, Kinderen, dus gaet het t'uwent mé, 561
Ghy kunt soo vriend'lick en soo suer sien als de Zee: 562
Maer lett eens op 't verschill van 't een en 't ander wesen, 563
Ghy sult ons altoos soet, en noyt bars willen wesen. 564
565
Lacht, lieve schepselen, en neemt uw voordeel waer, 565
Wy soecken 't, jae, voor ons, maer 't gaet u vry wat na'er. 566
Daer staet geen schoon soo vast, 't en kan sich wel ontçieren, 567
Dat hanght aen meer en min bevallicke manieren; 568
| | | |
't En is geen' schoone Vrouw die suer siet op een' Mann, 569
570
't En is geen' leelicke die vriend'lick wesen kan.
Is 't wijser onderhout dat ghy hebt uyt te houwen 571
By vracht van meerder ernst; seght, Mannen, en seght, Vrouwen; 572
Siet ghy dat water wel? t'hans siet ghy 't soo niet meer; 573
Voor middagh gingh 't te rugh, van avond komt het weer,
575
En mergen soo weerom; en dat en sal niet enden, 575
Voor dat ons Die 't ons schiep het laetste Vyer sal senden. 576
Wat stellen wy ons hert op voor of tegenspoed? 577
In all het Wereltsche gaet even sulcken Vloed, 578
En sulcken Ebb te rugg: siet Menschen, Huysen, Staten 579
580
En Koninghrijcken aen: daer is geen toeverlaten 580
Op evenstandigheit; die schael moet op en neer; 581
Die nu meent vast te staen valt morgen wel om veer;
Het Huys dat heden bloeyt zy mergen op sijn hoede
Voor onvoorsienen slagh die 't om stoot' of verwoede: 584
585
Wy hoeven geen bewijs van heel en half gesont, 585
Dat yeder lichtelick door all sijn leven vond; 586
De Rijcken waggelen, de Konincklicke Steden,
En die men gisteren sagh staen, waer zijn sy heden?
Soo draeyt der dingen Rad, en die dat stuyten will, 589
590
Sat beter op sijn' rust en hiel sijn' handen still. 590
| |
| | | |
De jongelui kunnen ook uit de koets stappen en nog wat wandelen langs het strand; de meisjes hoeven niet meer bevreesd te zijn in zee gedragen te zullen worden, want die gewoonte is in onbruik geraakt (r. 591-618).
Als 't lang gekruyt sal zijn, ten Oosten of ten Westen, 591
Naer 't Sonn' en Wind gedooght, langhs des' ons' buyten-vesten, 592
Daer van men heel die Zee de Grachten heeten magh, 593
Sult ghy noch lichtelick een steertjen van den Dagh
595
Aen beter' oeffeningh van moe-geseten leden 595
(Want alle veel verveelt) met wandelen besteden. 596
En vreest hier Slijck noch Stoff, jongh volckje, nett geschoeyt, 597
Of, als ick 't seggen magh, moetwilligh soo geboeyt, 598
Dat geen' gevangene meer lijden in haer' holen,
600
Het droevige vernacht van donckere gijolen; 599/600
Treedt af; daer light een Vloer van witt' Sand, daer den Haegh 601
Sijn' beste Kameren mé moy maeckt alle Daegh; 602
En treedt gerustigh toe, moy' Meissjes; 't mall vermaken
Daerm' uw' vrouw Moedertjens den Zeekant om de'e laken 604
605
Is langh in ongebruyck; daer valt niet meer te doen 605
Aen Vrouwen-spoelery, spijt nieuwe Kous of Schoen: 606
| | | |
De Wereld, seght men ons, wordt alle daegh wat booser; 607
En 't is waerschijnelick: ten minsten wordt sy looser; 608
Ten minsten weet men nu wat beter als men placht, 609
610
Dat twee Li'en leed te doen, al waer 't maer met gedacht,
Sijn selven en sijn' Vriend, is haperingh van sinnen: 611
Hoe veel min schickt het sich van Vrienden tot Vriendinnen, 612
Die m' eertijds handelden als warens' in de pijn,
Die menschen overkomt, van Honden doll Fenijn: 613/14
615
Die doopers soo my dunckt, verdienden self het doopen,
Soo sotten waerdigh zijn haer' sotheit te bekoopen, 616
En, diese nu sagh doen dat doe soo geestigh stond, 617
Sou seggen, daer 's vergift aen 't wercken van een' Hond. 618
| |
Over schelpen en hun bewonderenswaardige bouw, precies afgepast op hun bewoners (r. 619-650).
Maer beter besigheit kan u den Tijd wegh helpen: 619
620
Raept Schelpen, die het lust: en seght niet, 't Zijn maer Schelpen: 620
Neemt eene letter uyt, 't zijn Schepen, en gewiss 621
Dat yeder Schelp wel eer een Scheepje was voll' Viss,
Ja Schell-viss, die sijn' Schell, dat is sijn Huys, ten lesten, 623
| | | |
Moe levens, heeft geruymt, en gaf het ons ten besten. 624
625
Het meer of minder groot en doet niet tot de waerd'; 625
Daer swemt gediert in Zee, daer gaet'es over d' Aerd' 626
Van ongelijcke form: een Walvisch by een' Haringh 627
Maeckt machtigh onderscheit; een' Mier die aen een Haer hingh
En woegh het haer niet door; wat meent een Oliphant? 629
630
Hy is, gelijck die Mier, een maecksel van Gods Hand;
En bei die maeckselen voll van gelijcke wond'ren: 631
Geheimen die de Konst heeft onlanghs op doen dond'ren, 632
Als s' ons' onkundigheit, door kleine stuckjens Glas,
Als in een' Werld gevoert daer niemand oyt en was,
635
Heeft Schepselen ondeckt, en door en door doen kijcken, 633/35
Die voor de machtighste ter Wereld niet en wijcken, 636
In onbegrijplickheit van Leden en gewricht; 637
Maer in 't verschill alleen van omloop en gewicht. 638
Siet wat all wonderwercks wy achteloos vertreden,
640
En of all 't menschelick vernuft, met all' de reden 640
Daer 't sich op roemen magh, een Schelpjen machtigh is, 641
| | | |
Een Schelpen Horentje te bouwen, daer een Viss 642
Sijn leventjen in berg' voor groote die het jagen: 643
Och of wy op 't besteck van dees' gebouwtjens sagen, 644
645
Hoe wisten wy ons self te huysen in 't gemack
Van geen te ruymen en van geen te nauwen Dack! 646
Elck Vissjen past in 't sijn, daer hadden wy te leeren 647
De rechte regelen van Huysingh en van Kleeren; 648
Te ruym en schickt sich niet, te nauw valt suer en bangh, 649
650
De middelmaet en geeft noch flodderingh, noch dwangh. 650
| |
Een in de mond van een zeedier gelegde tirade tegen de wisselvalligheid en dwaasheid van de mode (r. 651-726).
Waer ick een sprekend Beest ('t scheelt weinig, sult ghy seggen) 651
Een sprekend Vissjen maer, 'k wist veel meer uyt te leggen,
En bet're lessen veel, dan nu zijn uytgeleit, 653
Of uyt te leggen zijn: Ick vraeghde Knecht of Meid, 654
655
Van meer en minder slagh, en Joffertjens en Heertjens, 655
Werdt ghy noyt Spiegel-wijs aen onse Schelpe Kleertjens, 656
En sult ghy noyt verstaen hoe redelicken dingh 657
't Standvastigh wesen is by sta'ge wanckelingh? 658
Hoe langh mishagen u de Wetten van den Hemel, 659
| | | |
660
En haer schoon Even-eens by 's Werelts kindsch gewemel? 660
Hoe langh en derft ghy niet gesien zijn, soete lien, 661
Soo ghy soo weinigh tijds voor desen wierdt gesien? 662
Hoe lange sult ghy noch uw' niewste vonden prijsen, 663
En die van gisteren verfoeyen en verwijsen? 664
665
Wy wierden eens gekleedt, en blijven 't soo altijd; 665
Ghy brenght u met geweld in eigen spott en spijt: 666
Van daeg' versnippert ghy uw goed aen Rock en Mouwen, 667
Daer stracks niet op en volght als meesterlick berouwen, 668
Met een neuswijse waen, van altoos bet en bet 669
670
Te weten, hoe het hoort, en dan een niewe Wett 670
In versche Fransche tael arm Holland voorgelesen; 671
Een' Staelen Wett? ô Jae, die mergen Stroo sal wesen. 672
Wat deed de Schepper wel, die 't Schepsel Neus en Mond, 673
En oor en oogen-paer elck hechtten aen sijn' grond, 674
675
En hiet staen daer sy staen, en blijven soo sy stonden? 675
Licht sagh men, sonder dat, hier Oogen en daer Monden, 676
Hier Ooren, daer een' Neus van daegh uyt sijn gelidt,
En mergen mogelick vergunt sijn oud besitt, 678
| | | |
Naer de Parijsche Beurs haer Wissel-brieven melden; 679
680
Want daer aen hangt uw heil, en, die 't soo niet en stelden, 680
Souw voor een wangeboort verschijnen op het pad. 681
Denckt huyden, tot een' proef, hoe schoon een' Juffer sat, 682
Die geen Cometen-staert en sleepte langs de Vloeren,
En dweilde se schoon op: 'k siet eerlicke, 'k siet hoeren, 684
685
'k Siet tot de Kind'ren doen; en, hoe'cker meer op lett, 685
Hoe 'ck min bevroeden kan, wat regel en wat Wett
De menschen beestigh maeckt, wat oordeel haer, wat reden 687
Met staert-stof overlaedt. Noch is het van de Leden 688
Die Beesten nodigh zijn; haer staert is als haer Roer, 689
690
En als haer hand veeltijds; maer, lieve Flodder-moer, 690
Wat doet ghy met uw' Staert, wat hebt gh'er mé te stieren? 691
Uw Schip van Ydelheit? O Tijden, O Manieren! 692
De Rocken wegen u, en dies' u eerst aen trock 693
Verdiende weinigh dancks, en knoopt ghy Rock aen Rock? 694
695
Maer knoopt ghy lock aen lock (want dit 's een ander toontje,
En dat wat hooger luydt?) Hoort hier, ghy jonge Schoontje, 696
Wat sitt ghy daer en krult? is 't eigen goed, of leen, 697
Of aengekochte waer? Ick vrees voor een van tween,
| | | |
En dat of Galgh of Rad noch met de Koppen proncken
700
Daer dese krulletjens aan hooren, eerse stoncken. 700
Siet waer ghy moy mé sijt, en of oyt eenigh Beest 701
Met roof-goed, haer of pluym, behangen zy geweest. 702
Dit raeckt de Meissjes, ja, met haer oneigen Vlechtjens, 703
Maer 't raeckt uw' Rekeningh wat nader, soete Knechtjens, 704
705
Die tweemael Dieven werdt, en eerst u selfs berooft 705
Van wat uw erfdeel was, en dan een anders Hoofd.
Wat zijt ghy, Meid of Knecht? waer 't niet aen Keurs of Broecken, 707
Ick wist geen' Mannetjens van Wijfjens uyt te soecken,
En, als ick soecken souw, waer vond ick Neus of Mond,
710
Soo doncker staens', in 't holl van een' bekrulden grond. 710
Noch schortter wat, om ons ter deegh te doen verwijven: 711
Waer magh de klevery van Plaester-Vliegjens blijven? 712
Daer ick geen' weergae toe en vinde, wat ick soeck, 713
Als by Corenten in een blancken Boeckwey-koeck. 714
715
Heet dat Gods even-beeld verbet'ren of bederven? 715
Monseurtjens, hoe het heet; ghy kont het qualick derven: 716
't Is Meesterlick bedocht, en meer als oyt of Viss, 717
Of Schelp bedencken kost, dat kladden, çieren is. 718
Soo sprack ick, als ick Schelp of Viss waer, of yet minders; 719
720
Nu hebb ick 't niet geseght: weest wel te vreden, Kinders,
| | | |
En houdt my wat te goed', op eens soo veel weerom; 721
Ick wist mijn' reden wel, en gunn elck sijn waerom; 722
Ick steeck vol misverstands, en onkund' en onwijsheit; 723
Die my dat als een' Viss op Menschelicker wijs seit 724
725
Sal van mijn' Vrienden zijn; ick eisch gelijcke Munt,
En 't sal mijn Vriend niet zijn, die my die niet en gunt. 726
| |
De dichter raadt de jongelui aan, verse vis te kopen en die hetzij naar Den Haag te laten brengen, hetzij in een herberg in Scheveningen te verorberen (r. 727-806).
Maer, Vrienden, and're Munt sal hier stracks gangbaer werden. 727
Siet ghy dat Schuytjen wel, en kont ghy 't noch wat herden, 728
Tot dat het zeilen strijck' en door de Barning spring', 729
730
Daer is Versch-Zee-Voer in, en levend leckerding. 730
Doet beid uw' Borsen op, uw' Buydels en uw' Magen; 731
Hier is dat beide licht verdouwen en verdragen; 732
Mijnt voor de Joffertjens en stelt u in de ry: 733
Maer, Vryers, past'er op, de Vrijsters staend'er by,
735
En 't goedje siet scherp toe; sy weten haest t'ondecken 735
Wat ghy voor Koopluy zijt, of milde maets, of vrecken, 736
| | | |
En, waer eens 't masker af, en, die nu vrijt, getrouwt, 737
Hoe nauw hy 't nemen soud op d' Erwten en op 't Sout.
Nu stiert de Zoo Duyn op, de Zee-straet langs te dragen, 739
740
Tot aen uw' eigen haerd: of vreest ghy te beklagen 740
Dat tusschen Haegh en Strand, hoe versch het goedje zy,
Voor Haegsche Tongetjens den hals gebroken zy; 742
Of zijt ghy van 't gevoel, dat, buyten-Huys-verteeren, 743
De smaken van goed cier by wijlen kan vermeeren; 744
745
Daer hangen Ketels ree niet half soo diep in 't Land, 745
Als Scheveninger Kerck en Kerckhof staen van 't Strand:
Want onse Bergen zijn gelegen, niet van Muysen 747
(Als eertijds Bergen wierdt verweten) maer van Huysen. 748
Geviel u Soetenburgh en waer de soete Mann 749
750
Die 't bouwde soo uw' Vriend als ick hem noemen kan;
Ghy kreeght sijn' Deur wel op met wat beleefde woorden, 751
En Sael en Keuken-tuygh met wat daer meer toe hoorden; 752
Om daer een' vrolick' uer te spillen onder dack,
En de gesoden Zoo te nutten met gemack. 754
755
Ontsiet gh' u mann of maeghd in Vriends Huys te verstooren, 755
Daer zijnder voor uw Geld, en die daer toe behooren; 756
| | | |
Men wenscht aen d'over zy om soo gestoort te zijn, 757
En staet ghy op de keur van Vloed of Ebbe-wijn, 758
('t Zijn woorden van de kunst) men kander u gerieven, 759
760
En ghy en uw gevolgh bevelen na believen. 760
Terwijl de Keucken smoockt, terwijll uw soete Viss, 761
Eens vry van 't soute, weer in 't soute Water is;
Bespraeckte Vryertjens, versuymt geen' tijd van praten:
De Meissjens luysteren, als ofse woorden aten,
765
Als woorden, t'haerer eer betreckelick en soet, 765
De monden vullen met des herten overvloed. 766
Neemt vensteren te baet ('t magh om den A vond wesen) 767
En thoont haer hoe de Sonn het selve lieve wesen, 768
Dats' uyt den Bedde bracht, weer soo te bedde leght,
770
En, Schoone, dus doet ghy, dus doen de stralen, seght, 770
Die 's mergens, niet uw' Sonn, maer uw' twee Sonnen spreiden, 771
Tot dats', ons moe gebrandt, allenghskens van ons scheiden 772
En kruypen in haer bedd: Maer hier is 't groot verschill:
Die Son laet ons gerust en onse nachten still, 774
775
Die Sonnen houden ons in een gestadigh woelen, 775
Gesien en ongesien; het Hert en kan niet koelen, 776
't Smoockt alle nachten door van den geleden brand 777
| | | |
Daer aen geen helpen is als met uw' Rechter hand. 778
Heilzame Rechter hand, wanneer will 't u behagen 779
780
Een eewigh Sonneschijn voor dese donck're Dagen 780
Te brengen over my? hoe lange light de hoop
In dit vertwijffelt hert met wanhoop over hoop? 782
Hoe langh. Maer daer 's de Viss; en eten gaet voor vryen. 783
Gaet, jongh Volck, gaet'er u vrypostigh in verblyen, 784
785
En past op geen' Doctoor, 't is Haeghsche Kind'ren voer, 785
En van Viss eten seght den Haegh, soo 't quam soo 't voer. 786
Derft yemant twijffelen of dat stout seggen waer is? 787
Die sie door Scheveningh, of Vleesch en Bloed daer klaer is, 788
En of die ruyge maets haer' tronjen Vissich staen, 789
790
En of die van de Hall de haer' te boven gaen, 790
En of die Meissjens, met haer incarnate koonen, 791
De minste tekenen van erger voetsel thoonen, 792
Als daer men in den Haegh de darmen mé verkropt, 793
En door goed levens kunst langh levens loop mé stopt. 794
795
Een' Haeghsche Maegh nochtans, die Scheveninger Vissen
| | | |
Heeft te vermeesteren, en magh sich niet vergissen; 796
All is de Schelvisch dood, hem komt wat swemmens toe, 797
In beter als sout natt, het zy van Ebb' of Vloe: 798
Ja Spagnen, daer ons meer verdriets van is gekomen 799
800
Dan 't een t'herdencken lust, heeft ons, veeltijds, benomen 800
De quellingh die 't ons gaf, door druyfjens van sijn' Kust,
Daer alle leed van Hoofd en Maegh mé werdt gesust. 802
Neemt van het soete sapp gedropen uyt die rancken,
En giet het by de rest, ghy sult'es u bedancken, 804
805
En vinden mergen vroegh uw selven fraey en frisch, 805
En naer het Visschen-mael gesonder als een Visch. 806
| |
De vis-maaltijd wordt besloten met onschuldige vrolijkheid van kussen, dansen en zingen, tot het tijd is huiswaarts te keren (r. 807-842).
Hoe gaet het, jonge luy; zijn d'hertjens wat beglommen, 807
En zijn de dampjes wat na bovene geklommen? 808
Daer rijmt wel Sommen op, soo valt het m' in mijn' sinn: 809
810
Weest niet te neuswijs om een soentje meer of min; 810
't Is Hollands oude stijl, en 't magh de niewe blijven,
Spijt Zuydsche Volckeren, die ons, quanswijs, bekijven 812
Om ontucht voor de Werl'd; daer, onder dat gelaet, 813
| | | |
Die kijvers schuldigh zijn aen meer verholen quaed. 814
815
Verhaest u nochtans niet: want isser een' Vrouw Moeder, 815
Die op de Kudde past, gelijck een Schapen-hoeder,
De sijne tegens Beer en Wolven gade slaet, 817
Haer komt den eersten Kuss; uyt redenen van Staet; 818
Het geen sy geerne lijdt, en sal sy niet verbieden, 819
820
En 't klappen van de Sweep is wat voor oude lieden;
Werdt sy dan 't sitten moe, Madame, helpts'er af, 821
En, dat sy 't qualick voel', van 't Pas gaen aen den Draf: 822
Is 't van de vieste niet, en heeft sy maer min tanden 823
Als doe sy jonger was, maer voeten vry en handen 824
825
Van Exteroogh en Gicht, en Hoofd noch Heupen kromm, 825
Van duysend tegen een, sy springht wel eens rondom,
En schroomt sich niet de Jeughd een Liedjen voor te singen, 827
Noch, voor verdiende straff van Kerck en Ouderlingen: 828
Sy heeft het aen Mameer, en Grootemoer gesien; 829
830
Die waeren vrolick, jae, maer deughdelicke Lien. 830
In 't ende doets' haer ampt, en spreeckt in ernst van scheiden 831
All schijnt'er niet wat Maens om 't heir na Huys te leiden; 832
Het half licht overschot van sulck een' somer-Dagh
Maeckt dat de tijd noch nacht noch avond heeten magh.
835
Soo komen Koetsen uyt en wel gevoerde Paerden; 835
| | | |
Dien maer de spraeck gebreeckt, om na verdienst en waerden 836
De niewe klinckertjens te loven dagh voor dagh, 837
Gedenckende de plaegh die haer ten halse lagh; 838
Does' onder het gejuych van luye jonge luyden 839
840
In 't Scheveninger sand haer' longh te bersten kruyden, 840
Die nu, 't zy natt of droogh, 't zy 't avond zy, of nacht, 841
Na huys toe danssen gaen, soo vrolick als de vracht. 842
| |
Een overpeinzing over de vluchtigheid van de kostbare tijd en over de geoorloofdheid van gepaste ontspanning, mits ernstige bezigheden er niet om veronachtzaamd worden (r, 843-882).
Die dagh is soo gespilt: ick weet niet of het Wijsen, 843
Of Gecken vaerdigh staen te laken of te prijsen; 844
845
Ick houd hem wel besteedt, soo beter Besigheit 845
Om spelen-varen niet van kant en is geleit. 846
Noodsakelick gaet voor; daer staet niet mé te gecken; 847
'k Weet niet hoe 't andre gaet; my kan geen' vreugd vreugd strecken, 848
Daer ernst om werdt versuymt: sy werdt my schier een' pijn, 849
850
Gelijck haer 't lacchen is die in swaer lijden zijn. 850
O slibberige maet van wesen en bedrijven, 851
| | | |
O kostelicke Tijd; wat soecktm'? u te verdrijven? 852
U met de schouderen te stooten, als een' vodd, 853
Die nergens goed voor is? soo verr' verhoed' my God 854
855
Mijn eigen moordenaer, mijn eigen dief te wesen:
Wy hoeven 't in geen' hoop ouw' Boecken na te lesen,
Hoe schichtigh de Rivier des Tijds is, wat een Pijl 857
Geschoten uyt Gods Hand, en wat een' kleine wijl 858
Elck Tegenwoordigh is, jae liever wat een stippel, 859
860
Die niet te noemen is voor dat hy ons onthippel', 860
Soo dat ons niet en staet te seggen als, Dat was, 861
En Dat sal sijn, (soo 't luckt) Dat is, komt noyt te pas.
De Boecken seggen 't oock; maer alss'er niet en waren, 863
De blinde voelden 't by elck een sijn wedervaren, 864
865
Verwarde mymeringh en even wel gewiss! 865
Wat blijft'er overigh, daer Nu noyt Nu en is? 866
En loopt ons leven soo, en soeckt men 't noch te quisten 867
Aen min als ydelheit? de Zee-luy die soo gisten, 868
Verquistten hier een Ty en daer een' laeger wall, 869
870
En raeckten sluymerend' in 't uyterst ongevall. 870
Maer all is ydelheit: Dat is niet af te praten; 871
| | | |
En, hoe wy 't schilderen, in all ons doen en laten 872
Is Ydelheit de vreughd en Ydelheit de vrucht: 873
Waer toe dan steedschen ernst voor tijdige genucht? 874
875
Bedaerde tijdigheit en hebb' ick niet te laken, 875
En 't overhands gedoen is menschelick vermaken: 876
Jae Beesten hebben 't lief, en allom de Natuer,
En lacchen heeft sijn tijd, en pruylen heeft sijn' uer,
En daer in heeft men elck sijn welgevall te gonnen: 879
880
Maer, om weer aen te gaen tot daer wy 't flus begonnen, 880
Tijd moet gesleten zijn, soo moeten wy 't verstaen: 881
Maer 't scheelt onendelick, wanneer, waerom, waer aen.
| |
De dichter spreekt zijn afkeuring uit over kaartspelen om geld, dat allerlei hartstochten gaande maakt, die in het bijzonder de meisjes misstaan (r. 883-958).
Noch een woord, Joffertjens; siet of ick Rijm, of Reden, 883
Of bei gevonden hebb: het jonge Volck dat heden
885
Te Scheveningh soo was, als ick 't u hebb vertaelt, 885
Heeft uyt die oeffeningh, mijns dunckens, meer gehaelt, 886
Als 't Volckje van uw' slagh, dat in den Haegh geseten
Van Noen te Middernacht (ick wenschte 't niet te weten) 888
| | | |
Sijn Geld, sijn' dieren Tijd aen Blaedjens heeft gespilt, 889
890
Daer mede wie best kan sijn' even naesten vilt. 890
Naer lieden van geloof derv' ick de waerheit seggen: 891
Men siet'er alle minn en heusheit onder leggen, 892
Men siet'er Gierigheit aen 't roer van elcke schuyt, 893
Die elck will laden met sijn' Vriend onthaelden buyt; 894
895
Men siet'er aensichten van schoone ommetrecken 895
Haer selven uyt haer vorm, als een gramm Vischwijf, recken, 896
Men siet'er Nijd en spijt in openbaren swangh. 897
En maken 't Jofferen malkanderen soo bangh, 898
En heet dat spelen Spel, en dat Spel tijd verdrijven?
900
't Is waer, 't en schaedt u niet als 't plagh, getrouwde Wijven: 900
Ghy hebt uw' hooghste prijs gegolden by uw' Mans: 901
Maer, Meiskens, denckt ghy niet dat een' verkeerde kans
Onstuymigh uytgestaen, de Vryers, die maer lincken 903
Hoe 't met uw hoofjen staet, den yver wat doet sincken, 904
905
En dencken, ister soo gestelt in 't jonge groen,
Als 't groen versleten is wat sal het dorre doen? 905/06
En datter andere waer nemen, hoe het winnen 907
| | | |
Uw' gansche Ziel ontkleedt en all' haer' drift van binnen?
Daer helpt geen masker aen, men siet u door de huyt; 909
910
Verliesen gaet aen 't Hert, en d'Oogen brengen 't uyt,
En winnen doet sijn werck; dats even swaer om decken. 911
Telt dan de winst eens op waer mé ghy sult vertrecken,
'tZy dat gh' een' Bors mé draeght met swaer Geld overstelpt, 913
Of, met een' ledige, Mama aen 't pruylen helpt. 914
915
Mamatjens, wijser Volck dan ick hoef t'onderwijsen,
Elck in ons' eigen saeck zijn wy de minste wijsen,
Een oogh en siet sich niet, het heeft van buyten aen 917
Een anders hulp van doen, die 't waerschouw' en vermaen', 918
Gedooght ghy dat ick spreeck soo 't dese grauwe haeren 919
920
Niet all te qualick voeght, geeft menighte van jaeren 920
Goe woorden wat gesaghs, (ick hebber sonder baerd 921
De Wereld voorgestelt, daer vruchten van gebaert 922
En noch in wesen zijn) laet u van my geseggen, 923
Is 't doenlick desen Tuysch uw' Dochteren t'ontleggen, 924
925
Ontleght hem haer by tijds: ick hebb niet half gepleitt,
All wat ick pleiten moght van watter tegen leit. 926
'k Verdoem het spelen niet, soo langh het Spel magh heeten: 927
| | | |
Maer onversad'lickheit van worstelen en sweeten
Naer onbevoeght gewinn, en onder dat gewoel 929
930
Gevaeren van verlies dat m' in sijn' renten voel'; 930
Dats vuyle troggelingh, en Maeghden soo oneigen, 931
Dat, hadd ick Dochteren, met smeken of met dreigen
Haeld' ickse van die merckt, en gaf haer ander werck; 933
Niet altoos binnens doors, niet eewigh in de Kerck; 934
935
Maer huysselicken ernst getempert met vermaken 935
Daer geen verwijt aen waer: een' roll van dusend saken 936
Wist ick te leveren die daer toe dienen kost, 937
En daer, by wijlen, selfs een Caertjen onder most: 938
Maer spulletjes gewijs, en daer verlies noch winnen 939
940
In 't ende smarten sou, of kitt'len in 't beginnen; 940
In korte woorden, daer het swaerste van 't gelagh 941
Met jock te koelen waer en hertelick gelach. 942
Hier hebb ick my den haet berockent van veel' Dieren, 943
Daer van ick hooren sal, Wat magh hy liggen tieren, 944
945
En kladden schoon Papier, en all te dieren Int, 945
Om soo verquist te zijn, aen praetjens in de wind: 946
Best liet hy ons in rust, en besighde sijn' sinnen 947
| | | |
Om levens middelen in sijn beroep te winnen, 948
Het is veel saliger dat elck sijn pelsje pluys': 949
950
t'Scheep seght men met verstand, Elck kraeck' sijn eigen Luys. 950
Dit 's van den soetsten slagh; daer salder and're schelden 951
Met woorden overhoop, die 'ck niet en derve melden. 952
En waeren 't woorden maer: ick sie my 't goedje licht 953
Met schoone nageltjens te vliegen in 't gesicht:
955
Dan of het mogelick vijf malle soo behaeghden, 955
Ick wist my wel een' hulp van ruym vijf wijse Maeghden; 956
En, kreegh ick soo voor eerst het soete Volck aen een,
't Souw wel gevoordert zijn, en daer mé streeck ick heen. 957/58
| |
Het eerste slot: een woord van geruststelling tot de vermoeide lezer, nu het einde in zicht is; en aanbieding van het gedicht aan de drie bestuurscolleges die de aanleg van de zeestraat hebben laten uitvoeren (r. 959-994).
Hoe is u, Leser-lief; begint ghy niet te swijmen, 959
960
En voelt ghy noch uw' pols in dit gedrangh van Rijmen,
En wenscht ghy 't spel niet uyt, en 't Liedjen op een end?
Maeckt geen' bekommeringh, Wy zijnder weer belendt 962
Daer ick u uytgeleid': Is 't niet heel uytgelesen 963
| | | |
Dat gh' uyt gelesen hebt, hebt ghy 't maer uyt gelesen, 964
965
Ten minsten vondt g'er in, daer ick u 't hoofd om brack, 965
's Lands eere, 's Lands profijt, en alle mans gemack. 966
Het streck' u een beworp van çierlicker bedencken, 967
Die my verbeteren en sullen my niet krencken; 968
Maer eer en groote gunst en volle vriendschap doen,
970
Gevalt het hun haer' voet te steken in mijn Schoen, 970
Om op een trotser tred, en aengenamer wijsen, 971
Ten prijse van het werck mijn prijsen t'overprijsen, 972
En maken kind'ren en kinds kinderen bekendt
Dat niet vergaen en moet' als met des Werelds end. 974
975
Ghy, Groote Mogentheit des Vaderlands: ghy Heeren, 975
Die Hollands Eigendom met een gemoed voll eeren 976
Soo langh berekent hebt, en langh met dat gemoed 977
Gesonde Rekenaers van Holland blijven moet: 978
Ghy trouwe Momberen van 's Graven schoonen Hage, 979
980
Daer ick, arm Hagenaer, den trotsen naem af drage; 980
Dry Machten, die Gesagh en Middelen en Raed 981
| | | |
Te samen hebt gebracht ten uytvoer van mijn' Straet
(Vergeeft my 't moedigh woord, en dat ick 't uwe mijne; 983
Ten minsten is sy mijn' alss' elck een is de sijne 984
985
Die'r goed gevall in heeft, en mogelick wat meer, 985
Soo 'ck niet verydelt werd met overmaet van eer) 986
Misduyt mijn' plichten niet; my docht ick wass' u schuldigh, 987
En droegh d'uytlandige Vier jaeren min geduldigh, 988
Bekommert dat de draed mijns Levens kracken moght,
990
Eer ick dit laetste kind ter Wereld hadd gebrocht. 990
Ontfanght het in uw' gunst, en vreest niet dat na desen 991
Mijn' hand uw' oogen meer sal pijnigen met lesen,
Schoon u dit Liedeken te laf vall' en te langh, 993
Daer 's goe vertroostingh by, het is mijn Swanesangh. 994
| |
Het tweede slot: de dichter getuigt, dat hij op nog slechts twee wegen acht slaat: de weg van alle vlees, wie weet hoe nabij voor hem; en de ‘hoge’ weg van de christen naar het eeuwige leven (r. 995-1024).
995
'k Hebb Weghs genoegh gedaen om hier te Weegh te brengen 995
(Soo 't Nijd en Tijd na my genadelick gehengen) 996
Dat wat geruchts van my na my in 't leven blijv'; 997
| | | |
En wie weet of daer toe dit welgemeint Bedrijf, 998
By welgesinde Lien en danckbaere na-neven 999
1000
Van Haeghsche-Kinderen, wat hulp sal konnen geven? 1000
Het gae daer mé soo 't kan als ick in d' Aerde legg:
Ick pass voorts maer op een' en noch een' and'ren Wegh, 1002
Die 'ck te betrachten hebb en moet, en will vertreden, 1003
'k Moet dien van alle Vleesch (wie weet?) of flus, of heden, 1004
1005
Of morgen mogelick vertreden in mijn' Kist; 1005
In dat verwachten werdt noyt noodeloos gegist. 1006
Maer, Wegh van allen Geest, die voor Gods heiligh Wesen 1007
Verheilight t'samen en vereewight hoopt te wesen, 1008
U hebb ick te vertre'en voor 't laetst van mijn gepoogh; 1009
1010
En als ick u alleen in 't Hert krijgh of in 't Oogh, 1010
Werdt alle laeger Wegh mijn Hert en Oogh soo tegen, 1011
Als poelen dick van dreck en ongekuyste stegen. 1012
Maer steil en engh is 't pad dat dien Wegh henen leidt: 1013
En wat hebb ick daer toe, meer als Genegentheit, 1014
| | | |
1015
En Onmacht? Ghy alleen, ghy, Waerheit, Wegh en Leven, 1015
Die die oprechte sucht mijn' Ziel hebt ingegeven, 1016
Ghy kont haer by den will oock met de macht versien. 1017
O, Die haer van der Jeughd uw' wond'ren hebt doen sien, 1018
En met een' gunst geleidt die 'ck noyt en kan erkennen, 1019
1020
Weest met haer soo Ghy waert, leert haer van hier ontwennen, 1020
En van dit menschelick by tijds soo wel ontslaen, 1021
Dats', als ghy roepen sult, te vlugger moge gaen 1022
Tot daer Gerechtigheit en Ghy woont: Eewigh wesen, 1023
Gunt haer die hooge rust, en allen die dit lesen. 1024
|
1Wereld: (spreek uit werreld, om het woordspel met werren) mensenmaatschappij;
haer' gangh: de bij haar wezen passende en in haar naam uitkomende gang;
werrt: onvertaalbaar woord, dat een beeld oproept van toenemende verwik-keldheid en onoverzichtelijkheid, vgl. Vondels woord over de ‘werrelt, die zo dwerrelt’.
4haer': hun;
swier: loop, baan;
verscheiden sinn: onderscheiden functie, betekenis binnen het geheel.
5ontwerr het niet: haal de orde er niet uit;
haer (= zich)
ondervinden: beproeven.
6roemen 't: beroemen zich erop.
7Zo bespaar ik mij de zekere moeite ten behoeve van een onzeker resultaat.
8voor heldere genucht: als genotbrengend licht.
10Huygens laat hier in het midden of de sterren invloed hebben op het leven op aarde.
13De dichter keert na de vergelijking (r. 2-12) terug naar zijn punt van uitgang in r. 1: het doen en laten van de mensen, met name van degenen die het bestuur ( beleid) over landen en steden voeren.
14Begaep ick: staar ik met verwondering aan;
Reden: de rede, het gezond verstand (als persoon voorgesteld).
15Haer: (verwijst naar Landen en Steden in r. 13);
twernt: ineendraait;
ontwernt: uiteenhaalt; de dichter drukt uit dat hij aanneemt dat bestuurlijke en politieke verwikkelingen door verstandige mensen worden veroorzaakt en opgelost.
18schroom: vrees (niet te verbinden met te sterven, maar met r. 19).
19Voor het gebabbel van de onwelwillende burgerij, die in den blinde oordeelt.
20En het beleid der zaken (zoals de overheid het voert) beoordeelt naar gelang van de afloop.
21Van hier tot r. 30 de bekende metafoor van het schip-van-staat;
en ick mé: en ik vaar als passagier mee.
22verstaen ick: begrijp ik.
23min en meerder Wand: dunner en dikker touwwerk;
Block: takel.
24slechte: vlakke, rustige;
smaeck 't: geniet ervan;
holl: hoog.
26't stormige gerucht: de loeiende storm;
met bidden: door te bidden.
27mijn' arme kist: (binnen de voorstelling van het schip) mijn povere bezit (= mijn bescheiden talent?).
29Doe: toen;
den Mann te roer: de stuurman (in casu: de stadhouder Frederik Hendrik, wiens secretaris Huygens was, 1625-1647).
30daer hy quam te schepen of te landen: overal waar hij scheep ging of aanlegde.
31yverigh: met toewijding.
32als 't zijn most: als het nodig was;
leesten: betonen.
33Sijn Kind: Willem II, stadhouder van 1647 tot 1650;
het: (= lijdend voorwerp).
34Het Kinds-Kind: het kleinkind, Willem III, nog geen 16 jaar toen Huygens dit neerschreef;
het (= lijdend voorwerp, verwijst naar het bijstaan van Willem III).
35de Peerel van sijn' Erf: de parel van zijn erfbezit, het Prinsdom Orange in Zuid-Frankrijk.
36mijner diensten kerf: de staat van mijn diensten ( kerf: kerfstok, lijst); Huygens verwijst naar zijn aktiviteiten als diplomaat aan het Franse hof (1661-1665) teneinde het door Lodewijk XIV bezette Orange weer onder het gezag van de Oranjes te krijgen.
37staet my niet goed koop: heeft mij veel gekost.
38Hoven: behalve het Franse ook het Engelse hof, door Huygens tweemaal vanuit Frankrijk bezocht;
gewoel: geïntrigeer, gekuip.
39soet: aangenaam;
even: precies;
toegebracht: doorgebracht.
42Toen Huygens in mei 1665 na het herstel van het gezag der Oranjes in Orange in een plechtige bijeenkomst bij de beroemde muur van het oude Romeinse amfitheater het volk de eed afnam, vertoonde er zich boven de muur een lichtkrans aan de hemel, en dit werd als een goddelijk teken opgevat; in deze regel zinspeelt de dichter op dat gebeuren.
43Sints ben ick moe gewerrt: Sindsdien ben ik het ‘warren’ (mijn aandeel in het warrige wereldgebeuren) moe;
't voeght my wel geseght: het past mij zeer wel, te zeggen.
44Huygens haalt in vrije weergave de woorden van de oude Simeon in de tempel aan: ‘Nu laat Gij, Here, Uw dienstknecht gaan in vrede, naar Uw woord’ (Lukas 2:29).
45De woordvolgorde maakt het leggen van contrastaccenten onmogelijk (de wereld mìj en ik de wéreld);
derven: missen.
46Erven: erfgenamen, in casu: kinderen (vgl. het directe vervolg, r. 47-52).
48Elke deugd, elke kundigheid, om het even welke, die voor het dienen van het vaderland van zulke jongemannen verlangd mogen worden.
49achte: schatte hoog;
weten: kennen en kunnen.
51't queecksel: Huygens' kroost;
soo: zoals.
52manlick uytgevoert: op kloeke wijze voltooid;
wel begost: op gedegen wijze begonnen was.
54Met of zonder succes door andere gedachten probeer te verstikken (om de onaangename gedachte dat zijn zoons nog altijd ambteloos zijn kwijt te raken?).
55En schudd mijn selven om: en haal de voorraadkamer van mijn geest overhoop.
56niet met all: niemendal, niets.
57gesint tot Stemm' of Snaer: geneigd tot zingen of musiceren;
lesigh: tot lezen geneigd.
58Naar iets waarmee het zowel goedgehumeurd als aktief te maken is.
59meestendeel: meestal;
uyterste behaegh: hoogste welgevallen.
61opent my de Milt: herstelt mijn opgewektheid (aan verstopping van de milt schreef men de somberheid toe).
62Natuer: (aangesproken persoon) het als persoon voorgestelde ‘beginsel van alle scheppende en onderhoudende kracht’;
van uw gesagh: die in uw rijk gelden;
pletten: (hier) doven.
63't op de hoofden sneewt: de haren grijs worden;
schijnt: schijnt het dat.
64na: naar;
spoeyt: zich spoedt.
66Soo: zoals;
all daer ick tré: waar ik (nog steeds) loop.
67gae te slaen: op te merken;
in wat een Paradijs (68) Mijn snoer gevallen was: wat voor paradijselijke woonstreek mij ten deel gevallen was (vgl. Psalm 16:6 ‘De snoeren zijn mij in liefelijke plaatsen gevallen’ - waarbij snoeren = meetsnoeren om een terrein af te meten).
68werd ick het soo wijs: word ik het me zozeer bewust.
69waer: waar ook:
lust of last: (eigen) verkiezing of (anderer) opdracht;
op mijn' dagen: oud geworden.
70(Vraeght jonge Lieden niet): Huygens suggereert dat jongelui nu eenmaal nog verblind zijn door de hartstocht van de liefde óf dat ze, net als hij voorheen (vgl. r. 65-68), nog te weinig oog hebben voor het bijzondere van de eigen omgeving, b.v. doordat ze nog te weinig gezien hebben om te kunnen vergelijken;
behagen: aantrekkelijks.
71In 't kostelickste mall, in 't wijste moy: in het hoogste wat er is aan van dwaasheid getuigende kostbaarheid of van wijsheid getuigende schoonheid (met toespeling op de titel van Huygens' mode-satire van 1622 't Kostelick Mal).
73hert: hart;
wel geraeckt van: zeer getroffen door.
74En keurt niet schoon by haer: beschouwt niets als mooi in vergelijking met haar.
75en werdt niet: wordt niets.
76by: in vergelijking met;
wierd: lett. ‘werd’: geboren werd en getogen is.
77van over Zee: uit Engeland (door Huygens nog in 1663 en 1664 bezocht);
de warme Landen: Frankrijk en Italië; Huygens zinspeelt op zijn Franse tijd (1661-1665), die hij juist achter de rug heeft, vgl. de o.t.t. in Ick kom; Italië had hij in 1620 bezocht.
79doorkropen: Huygens denkt misschien aan zijn lange reizen door Frankrijk.
80heerlick: luisterrijk, majestueus;
of scheen: of zich (zo) voordeed.
81O t'huys: o geboortestreek;
hooger: hoge.
83Doen: toen;
laest: de laatste keer (nl. in oktober 1661);
derv ick nu: zal ik thans durven.
84onlanghs niewen glans: pas verworven luister;
als met u: anders dan met uzelf.
85Een' Land-stadt: als een door louter land omgeven, niet aan water gelegen stad;
liet: verliet.
86Waer zijn die witte kruynen (etc.): Huygens roept het moment op waarop hij, terug uit het buitenland, voor het eerst vol verwondering de veranderde situatie in ogenschouw neemt; er waren ten behoeve van de nieuwe weg duinen weggegraven.
87Klift: Duin(hier als eigennaam: de ‘Hoge Klift’ was een hoge top in het duingebied tussen Den Haag en Scheveningen);
dat steile droogh: die dorre steilte (= de ‘Hoge Klift’).
88Daer: waar;
moght: kon;
m'en stonde: als men niet stond.
89sonder sand in d'oogen: zonder dat het zand me het uitzicht belemmert.
91sien ick: het handschrift heeft sien ick 't; als het wegvallen van 't geen drukfout is, bedoelt de dichter: en kijk ik door een laan tot aan het einde van de geplaveide dorpsstraat van Scheveningen?
94eertijdts: in de loop van mijn dichterlijke carrière;
bestaen: ondernomen, te weten: geschreven;
voor Sotten … voor Wijsen: Huygens onderkent, zijn poëzie overziende, werken met een kluchtig karakter, andere van meer serieuze aard.
95voor een Voorhout, een Hofwijck, of een leur: tot lof van een Voorhout, van een Hofwijck of iets onbelangrijks.
96dwael ick in de keur: weet ik niet wat ik kiezen moet.
97Der dingen is soo veel: er zijn zoveel dingen,
98sie te bedrijven: in staat ben ten uitvoer te brengen.
99joockt: jeukt (van verlangen om te gaan dichten);
hert: gemoed.
100in 't werck: nl. van het dichten;
bewogen werdt: in aktie is.
102thoonen my: herinneren mij aan;
te voren: te binnen.
104naer: dichtbij;
soo gewiss,
105En soo onseker: even gewis als ongewis (even zeker als het is dat het uur van de dood komt, even onzeker is het wanneer).
hebb te vreesen: ermee dien te rekenen.
107Den Hemel: God;
daer van: op dat punt;
wat des geschreven stae: wat dienaangaande geschreven mogen staan (nl. in Gods voorzienig raadsbesluit).
108Haspeltje: karweitje (lett.: garenwinder, dienend om gesponnen garen van de klossen af te winden);
ontleven: sterven.
109van gist'ren of van heden niet: (m.a.w.) reeds sinds lang
110die: hij die;
de taeyen tré: de zware tred;
slepen: zeulen
111Soo verr: in die mate:
kost: zou kunnen.
112Voll adems: zonder de adem kwijt te zijn;
koel en droogh: niet verhit en bezweet;
op de Zy: aan de kust, op het strand.
113een eewigh Mann: een man van blijvende reputatie;
diens salige gedencken: wiens gelukkige nagedachtenis.
115hiet: heette;
als all dat onbeproeft: net als alles wat, niet door ondervinding bekend.
116redenen: argumentatie.
117Noch houdt geen' reden steeck: zelfs het gezonde verstand redt het niet.
118sietm' alle sinnen woelen: ziet men alle gemoederen druk in de weer.
119voor: als;
verwaent: ambitieus;
doemen: oordelen.
120Daer: waar;
beworpen: geschetst;
verdoemen: veroordelen;
schoon Vier: helder (louter, niets dan) vuur.
121dorst: durfde;
een stuckjen Stael: nl. de kompasnaald.
122wel en qualick-vaert: voor- en tegenspoed;
beleiden: besturen.
123Als: gelijk;
werdt: wordt;
Steen: zeilsteen, magneetijzersteen.
124begaven: begiftigen;
oordeel: oordeelsvermogen;
re'en: verstand.
125stevigh: standvastig;
bedaren: bezadigdheid, kalmte.
126onbeweeghlickheit: onverstoorbaarheid.
127Dat: hetgeen (Huygens stelt met verwondering vast dat de kompasnaald meer aan zijn ideaal van constantia beantwoordt dan de veranderlijke mens);
sijn ooghwitt gae te slaen: zijn doel in het oog te houden.
128wanckelen: schommelen.
129Proef: ervaring, praktijk;
richter: rechter;
proeven: proefondervindelijke bewijzen.
121/30Over de uitvinding van het kompas.
130reden: argumentatie;
van: voor.
131Kôol: houtskool;
Steen-sout: salpeter;
t'samen swoll: door verbinding expansief werd.
132een Monicks Hooft: nl. het brein van de Freiburger monnik Berthold Schwarz, aan wie de vinding wel werd toegeschreven;
of: of liever;
een Duyvels Holl: het achterste van een duivel.
134souder: zouden er;
sints maer dry Jaren: Huygens doelt op de tweede Engelse oorlog (1665-1667), te water uitgevochten, vgl. de regels 135-37;
leven: nog in leven zijn.
135mannelick: kloek, man tegen man;
vuyl getier: hels lawaai.
136in het diepst van 't Water: midden op zee;
Vier: vuur.
137als van boven: dan alleen uit de hemel (nl. de natuurlijke bliksem).
138by de proef: uit ondervinding;
nu derft men 't … aen den hals (138-40): nu heeft men de (euvele) moed het zo te geloven (d.w.z. er zo roekeloos mee te leven) als iemand die van geen hel weet en de waarheid (Gods waarheid, de bijbelse openbaring) voor leugen houdt, totdat hij het voelt en de duivel op de hals heeft.
131/40Over de uitvinding van het buskruit.
141voor niet langh: tot voor kort.
142een mann: één man (nl. de boekdrukker).
143Daer aen: waaraan;
te lesen vond: zou kunnen lezen.
145Wateren, die bijten: bijtende vloeistoffen.
148sonder hand: zonder schrijfwerk te verrichten.
149met de penn in 't vier: met de (overbodig geworden) pen in het haardvuur;
haer lollen en haer lesen: hun prevelen en hun (lezend) bidden.
150Voor onbesorghden kost: voor kost waar ze zelf geen zorg over hebben.
151Syntactisch afhankelijk van r. 141;
voor Papier: om papier te fabriceren.
152dat onlesbaer vier: die onbedwingbare begeerte om te publiceren.
154Haer: zich;
haer': hun.
155Daer: terwijl;
't stuck: het feit, de zaak.
141/56Over de uitvinding van de boekdrukkunst.
156geraeckt is in den Druck: (woordspel) onder drukwerk is bedolven èn (aldus) in nood geraakt.
157van: over;
sy rasen: ‘ze zijn dol’.
158Hadd haerer een belooft: als een van hen verzekerd had;
brockeltjens van Glasen: stukjes glas.
159soo stercken: zo'n sterke;
bien: bieden.
160alle verr: alles wat zich op grote afstand bevindt;
naerby gedwongen, souden sien; zouden zien alsof het gedwongen was dichtbij te komen.
161bescheiden: ontbieden (nl. zouden).
162onderweegh: afstand;
begrijpen: (hier:) meten (nl. zouden);
beiden: te weten Delft/Rotterdam enerzijds en Den Haag anderzijds (of: Delft en Rotterdam).
163/64En (dat de ogen) hemelhoog (zouden) reizen en, a.h.w. zich op de maan bevindende, bijna zouden zeggen hoe de mensen er (daar) uitzien die langs de huizen lopen. M.i. stelt de dichter het schertsend voor alsof de maan bewoond is.
166dat bestaen: die onderneming;
belende: belandt, uitkomt.
167naerder: dichter;
doogen: gedogen, toelaten.
157/68Over de uitvinding van de verrekijker.
168daer: waar;
wy: Huygens spreekt als christen tot christenen;
den oorsprongh van het licht: de hemel, als woonplaats van God.
170na sou gaen: nabijkomen (in gelijkmatige voortgang en tijdsbepaling).
171Van: over:
ontrouw: zichzelf in zijn voortgang niet gelijk blijvend (en dus onbetrouwbaar);
Rader-werck: nl. in klokken.
173soo als 't niet en was te hoopen: op een manier die niet te voorzien is geweest.
175lieve: in de smaak gevallen, geliefde;
konst: technische vondst;
versint: uitgedacht.
176afsettelingh: spruit, (hier:) kind, nl. Christiaan Huygens, tweede zoon van de dichter, op dat ogenblik reeds lang fysicus van internationale faam.
177(Het beeld van het ‘kleinkind’ wordt voortgezet);
werden: worden.
178herden: harden, uithouden.
179gramm Engeland: het op de Republiek vertoornde Engeland;
na: naar.
180's Lands liefde: de liefde tot het vaderland (dat baat zal hebben bij de toepassing van de vinding in de scheepvaart).
182voor wat geestighs: als iets aardigs, zonder praktisch nut.
183En stellen haer soo vast: en om voor hen even zeker te bepalen;
dat: hetgeen.
169/84Over de uitvinding van het slingeruurwerk.
184Een Oost en Wester punt: (m.a.w.) de lengtebepaling op zee zal door middel van het slingeruurwerk nauwkeuriger kunnen geschieden.
185Hiet: heette;
onvindelick: onbereikbaar;
dus langh: tot dusver.
186preken: pleiten;
men hiel geen' ander tale: men sprak op geen andere wijze (men praatte precies als t.a.v. die uitvindingen gedaan was).
188weerklanck: echo;
en was niet als: was niets dan.
189sloegh: volgde (als echo);
siecke droomen: waanvoorstellingen als van een ijlende zieke.
190mijmeren: wartaal uitslaan, malen;
kost: kon;
deegh: nut;
af: van.
191vermeesteren: bedwingen;
een' gebacken baen: een uit bakstenen gemaakte straatweg
192Zou niet vreemd zijn om te volvoeren, maar tevergeefs om in stand te houden (woordspel: begaen betekent ook ‘betreden’, bestaen ook ‘staan op’ en tevens ‘beginnen, ondernemen, wagen’; mogelijk nog meer ironisch, vanuit het gezichtspunt van de critici: niemand zou het vreemd achten op zo'n weg te lopen, als het maar niet zo zinloos was er zelfs maar aan te beginnen).
194gelett: opgemerkt:
even: precies zo.
195geterght: tot werking gebracht.
196't Napelsche geberght: de Vesuvius.
197Winter slagen: teisterende winterstormen.
198gewrocht: gemaakt, volvoerd;
mergen: morgen.
199klare klinckaert: die gave straatweg.
200Met sulcken lossen sand: (fijnzinnige geestigheid: het argument van het losse zand is als zodanig ‘los zand’);
wel soo lossen re'en: op z'n minst zo onsamenhangende argumentatie.
202kost keeren: kon verdwijnen.
204Daer: waar;
gepackt waer over een: opeengepakt zou zijn.
205Dat: dat dan (in dat irreële geval);
van over lange jaeren: sinds lang.
206Onwedernakelick: onbereikbaar voor elkaar;
waeren: zouden zijn.
207spijtiger: massiever, ongenaakbaarder;
naerder aen: dichter bij.
208daer: waar;
den Africaen: Hannibal (die met zijn leger de Alpen over trok).
211in 't ongewiss: veranderlijk;
na: naar gelang van;
't stormen van den tijd: de (onberekenbare, wisselvallige) werking van de tijdsomstandigheden ( stormen: uitermate poëtisch beeld door zijn terugkoppeling naar de werkelijkheid waar de vergelijking op gericht is).
213gingh niet aen: haalde niets uit.
214Daer: waar;
't sinnelickst geweld van Reden: de fijnzinnigste macht van de Ratio, het gezonde verstand.
216weke: zwakke;
des' en die: nl. onmacht van de eigen tong en onverstand van de toehoorders;
gelijck: gelijkelijk.
217Soo: dus;
paste schoot te vieren: zorgde ervoor, het zeiltouw te vieren (zodat er meer ‘zeil’ gemaakt werd; Huygens ging a.h.w. minder scherp zeilen).
218in Ty: tegen de getijdestroom in (beeld voor de tegenwerking van het onverstand, zoals de wind in de zeilen staat voor de macht van het gezond verstand);
mijn' haven te bestieren: op mijn haven aan te koersen.
219onmondigheit: geringe zeggingskracht.
220bondiger bescheid: krachtiger repliek.
224brodder: broddelaar, knoeier.
226Als die: dan degene die;
haer: hun;
naneven: kindskinderen, nakomelingen.
227't uyterste geslacht: het laatste nageslacht.
228soo gaen Papieren vry: dan zijn geschriften altijd nog vrij van bederf.
230Die Gall: dat galnootaftreksel;
Coperood: vitriool;
Schachten: pennen (in deze versregel worden de grondstoffen voor inkt, papier en pennen opgesomd).
231Daer door: waardoor;
haer: zich.
233dooden die soo leeft: in uw geschriften voortlevende doden.
234roept: met luider stem uitnodigt;
goed: nalatenschap.
235of: zelfs indien;
het goed: de erfenis;
ge-eigent: tot eigen bezit gemaakt, toegeëigend.
236By: door;
inboel: inboedel (in dezelfde voorstelling van een erfenis waaruit ieder grijpt wat van zijn gading is).
238En waarmee ik zo ongedwongen en gaarne omga.
239te stae: van pas;
dien: aan wie;
't ydele gerucht: het zinledige rumoer.
240dagelicks geklapp: alledaags gebabbel;
vrucht: voordeel.
242onlijdelicks: onverdragelijks.
243schouw: schuw;
en bergh my onder u: en verschuil mij tussen u (Huygens' boekerij als toevluchtsoord).
244eer: vroeger:
waer: ware.
245Sterren: als beeld voor grote wijze geesten.
246Dien: aan wie;
niet toe en stae: niet past;
te swichten: opzij te gaan.
247bevolen: toevertrouwd.
249satt'er toe: was ervoor gaan zitten, had zich die taak gesteld;
waer: ware.
250sijn selven t'overpoogen: zichzelf te overtreffen.
252hadd in 't Witt gestaen: was zijn doel geweest;
schael: weegschaal.
253ter slincker: naar de linkerkant.
254sijn eigen Roe: als rechter over zichzelf ( roede = stok, teken van de rechterlijke macht);
scherpe: strenge (woordspeling met scherprechter = beul).
256nauwer: zorgvuldiger;
siften: zeven;
mijn best: het beste dat ik te bieden heb.
258By menschen, meestendeel: door het merendeel der mensen.
259by loss gevall: in het wilde weg.
260Haer: hun (meervoud op grond van de meervoudige betekenis van Volck);
wilde: ondoordachte.
261Reden: verstandige redenering;
met reden en manieren: in welgekozen woorden en stijl.
262voor te doen: uit te stallen, aan te bieden;
vertieren: verhandelen, verkopen (voortzetting van het beeld, dat in de woorden by 't getal (260) en by 't gewicht (261) is opgeroepen).
263hoeft: behoeft, heeft nodig:
stae: gelegenheid;
overslagh: wikken en wegen, overleg, beraad.
266Verbijstert sich soo licht: raakt zo gauw het spoor bijster;
watter staet te mercken: wat opmerking verdient.
269't lamm gesegg: het lijzig praten.
270schreewen: schetteren.
272't fijnste: de finesse;
gae ick quijt: ontgaat me.
273doo Li'en haer blad'ren: de geschriften van overledenen.
279/80Het beeld drukt uit dat een diepe gemoedsbeweging nu eenmaal een uitweg zoekt in taal; de dichter moest zijn gehechtheid aan de boeken kwijt.
281niet meer: net zo min;
dwingen: bedwingen.
283Van die: over haar die;
vast: intussen maar.
284De strijd zal goed afgelopen zijn, als u er hiermee afkomt. - De dichter bereidt de lezer erop voor, dat hij nog lang niet van hem af is.
285Mijn schrijflust is nog maar ten dele bevredigd; om (derhalve) (na de excurs over de boeken en het excuus aan de lezer) terug te keren tot mijn onderwerp.
286Als: toen;
sagh: in staat was;
seggen: spreken.
288Mijn schrijvens onderwind: mijn pogingen tot schrijven;
niet nood en: niet ongaarne.
289slaghoorden: (enkelv.) slagorde.
290geen' onduytsche: Nederlandse, (dus:) duidelijke.
292Waar het, offensief en defensief, het voordeligste effect kon hebben.
293bestaen voll eeren: bijzonder eervolle onderneming.
294geen: (lees:) geen onderneming was;
heerlick: luisterrijk.
295dan: daarbij, bovendien.
296mijnen van de Wiegh: mijn Den Haag van mijn geboorte af;
daer: waar.
297Ick seide (etc.): in Huygens' prozabetoog, hier gereleveerd, volgt in de reeks argumenten na de ‘eer’ eerst ‘voordeel’ en dan pas ‘vermaak’.
299gemack: (eerste ‘voordeel’) gerief;
waer: zou zijn.
301gewisse winst: (tweede ‘voordeel’): nl. door het heffen van tol:
malen: verkrijgen.
302/303En als de vraag aan de orde kwam, hoe en waar men het benodigde geld zou krijgen, dan was mijn povere bezit er goed voor.
304Bors: beurs;
op: open;
socht het: kon het zoeken.
305Op billijke condities, die voor niemand financiële lasten zouden meebrengen.
306doen my schad' ontgaen: mij voor verlies vrijwaren (zouden);
oversparen: overhouden.
307na te gaen: na te jagen.
308overslaen: overleggen, berekenen.
311dencken: bedenken:
wierp ick neer: (m.a.w.:) weerlegde ik.
312't gewichtighste: het zwaarste (in de contra-argumentatie);
daer henen: weg.
314ongeloof: skepsis (t.a.v. de mogelijkheid een weg door de duinen aan te leggen en in stand te houden).
315by de proef: uit ervaring.
316dwangh van redenen: kracht van redenering;
verkracht: overmeestert.
318't scherp: de indringende klank.
317/19De vergelijking stamt uit de klassieke oudheid (Seneca, die Cleanthes citeert, vgl. Michels in De nieuwe taalgids 60, 1967, blz. 23-25). Zie ook Huygens' epigram Dichtens kracht (Worp, Gedichten, VII, blz. 203).
319of: als:
de selve: diezelfde.
320Dus: zo, op de volgende wijze;
bondelken: beknopt gedichtje (het epigram is van 1654; het diende blijkbaar - vgl. een woord als hier in de tweede regel - om bij de tekst van het prozabetoog gevoegd te worden).
321/24Als datgene waarvoor hier gepleit wordt slechts eervol was, (of) slechts tot voordeel strekkend, (of) slechts dienstig tot recreatie, dan zou mijn betoog al (voldoende) gefundeerd zijn; ja, kies een van de drie (om het even welk), dan is daarin meer dan genoeg beweegreden.
328daer het gelden most: waar het effect diende te sorteren, nl. bij de overheid;
en wierd het niet: werd het niet.
329blijft des wel gewiss: blijf er (intussen) goed van doordrongen.
330Haer werck en doet geen werck: hun kracht heeft geen uitwerking;
't zeer: de aandoening.
332En, ook zonder almanak, is het hun nooit ontgaan.
334Soo langh: tot zolang.
335doet: zorgt dat iets gebeurt.
337werdt verkracht: wordt geforceerd.
338Tot zolang vordert men geen stap, terwijl men intussen zichzelf moe rent.
341meest onkundige: doorgaans onkundigen;
stond … uyt: verdroeg.
342kostse: kon ze;
doen: begaan:
't en gingh niet door de huyt: het raakte me niet werkelijk.
343/44De dichter formuleert hier een sententie, die de tegenhanger vormt van het spreekwoord ‘honger maakt rauwe bonen zoet’.
345Haer walgen: hun weerzin;
yverloos: minder enthousiast.
346om of haer honger quam: voor het geval dat ze honger zouden krijgen.
347Door eene twijffelingh: uit één probleem ( door: door … heen).
348redenloos: niet met rede begiftigd;
derv' durf.
350Bied het aan wat nuttig voor hem is, en het wijst het niet af ( oorboor: nut).
351lett: mankeert;
de menschlickheit: het mensdom;
redelicke: met gezond verstand begiftigde.
352d'uytsinnige manieren: de zotte gewoonte.
354geboon: aangeboden;
voorgestelt: voorgezet, gepresenteerd.
355vlien: vlieden, ontvluchten.
355/57Dat iedereen geneigd is het verbodene na te jagen is, naar ik van oordeel ben, te verklaren uit de zondeval in het Paradijs (het eten van de verboden vrucht), waar wij zo zwaar voor boeten. - Daarmee is dus het antwoord gegeven op het probleem van r. 353.
358Maar waarom nemen we wat ons aangeboden wordt onwillig aan? - Het probleem van r. 354-55a blijft dus onopgelost, vgl. r. 347.
359'k laet u den knoop bevolen: ik laat het vraagstuk aan u ter oplossing over.
360noch: toch nog:
Scholen: richtingen (in de wetenschap).
361het ydel Niew: nutteloze nieuwigheid.
363Er is maar één grillig bedenksel van luchthartige buren nodig (nl. van de Fransen).
364by dagen en by uren: per dag en per uur.
365van d'een aen d'and'ren dagh: en van de ene dag op de andere.
367huysbacken Niew: nieuwigheden uit eigen land:
ingeboren; inheemse (de tegenstelling ydel t.o. dienstigh loopt blijkbaar parallel met die van uitheems t.o. inheems).
368Daer hooren jaren toe: er zijn jaren voor nodig;
konnen monden: kunnen smaken.
369En dit 's mijn lot geweest: en zo is het ook met mij gegaan.
370sijn selven: zichzelf.
371sucht: begeerte, lust.
374Doe: toen;
ongesiene: onaantrekkelijke (vgl. ook r. 392).
376hooren: te spreken krijgen.
377om de Zuyd: naar het zuiden (nl. Frankrijk).
378met beleeft geweld: door het vriendelijke middel;
vondm' hem uyt: spoorde men hem op.
379daer tegen staen: daartegen op kunnen;
all 't vorige verachten: alle vroegere geringschatting.
380Verachten ick: verachtte ik, achtte ik van geen belang;
soo geern: even moeiteloos.
381quam 't my te pass: kwam het mij goed uit, was het voor mij het geschikte moment.
382voorderen: bevorderen.
383die: diegene die;
emmermeer: ooit;
daar in: nl. in het bevorderen van 's lands dienst;
sich … dorst laten soecken: verstek durfde te laten gaan.
384Verdiende nooit krijgsman of staatsdienaar te zijn ( handelen: hanteren).
385Gebrack: ontbrak;
Smits haeckwerck: smidsgereedschap om sloten open te krijgen;
te baet: te hulp.
386Kassen: kasten;
daer: waar.
388all den ommeslagh: al het bijkomende (schetsen, berekeningen e.d.).
389soo beleeft onthaelt: even hoffelijk ontvangen (of: weggehaald).
390daer was ick mé betaelt: daarmee achtte ik me voldoende beloond.
391soo: zoals;
wel zy: lof zij;
Raden: bestuurders.
392verheerlickten: opluisterden.
393geestigh: vernuftig;
voorsichtelick: verstandig;
besteedt: aangebracht.
394Dat hij die er geen lof voor heeft wel niets kent dat lof verdient.
397werdt: wordt;
den overloop: (woordspel met overvloed in r. 396) het ongewenst lopen op de weg;
onverlaet: gespuis, rapalje.
399'tbekrammen: het beperken (d.m.v. de dammen aan weerszijden).
401De dichter verwijt de critici, dat ze enerzijds klagen over het weggenomen uitzicht op de kale duinen, waar ze toch allang op uitgekeken waren, terwijl ze anderzijds langs wandelwegen graag heggen zien, die fraaie tuinen aan het oog onttrekken.
406moeyelick: hinderlijk;
ontduyst'ren: verbergen.
401/08De dichter verwijt de critici, dat ze enerzijds klagen over het weggenomen uitzicht op de kale duinen, waar ze toch allang op uitgekeken waren, terwijl ze anderzijds langs wandelwegen graag heggen zien, die fraaie tuinen aan het oog onttrekken.
409Lijdt: duld, verdraag;
beleeft geduld; met welwillende lijdzaamheid.
410Dewijl: aangezien;
dit lijdens end: het slot, de uitkomst, van dit dulden;
niet als: niets dan.
411Het zijn (derhalve) weldaden die men u bewijst, zo ge ze slechts tot uw voordeel aanneemt.
412gaen ondiep: denken oppervlakkig;
wel-wijse sien op 't leste: echte wijzen houden het eindpunt in het oog.
413neemt: neem eens aan;
en vall' u niet te soet: zal u niet erg aangenaam zijn.
415een' Wijs': een wijsgeer (nl. Seneca: ‘Si possum ferre, levis est, si non possum, brevis’, vgl. Worp, Gedichten VI, blz. 14).
419omgeloopen: met wandelen doorgebracht.
420dat verdriet: nl. een half uur lopen over een weg zonder uitzicht naar links en rechts.
421door d'onlustigheit van een' benauwden Pand: door het beklemmende van een ingesloten laan heen.
423gesorght voor: gewaakt tegen.
424boose: hinderlijke;
heeftm': heeft men.
427Gebreeckt'er noch meer sorghs: mankeert er nog meer aan de voorzorgen.
431waer: ware;
daer: waar;
meer niet: niets meer.
433weeldrigh: onbedachte.
434Daer van: waarvan;
het galmen: de weerklank (Huygens heeft het van anderen gehoord).
437leed: hinder, ongemak.
438Als: toen;
verbonden: genoodzaakt.
440bekende: vertrouwde;
geen' Keyen en ontmoeten: niet op stenen stootten (klaarblijkelijk ironisch, evenals r. 441).
443Zee-buren: buren van de zee (misschen tevens: aan zee wonende buren van ons, Hagenaars);
Slaverny: een leven van niets dan zwoegen.
445Wat: lijdend voorwerp in 445a, onderwerp in 445b.
447oock niet min: zeker niet minder;
in tijden en ontijden: in tijden van goed en van slecht weer.
448haer'drachten: de op het hoofd gedragen vrachten;
deerlick: (hier:) intens.
450En het was voor mij meer dan zonneklaar, dat iedereen verplicht was u wat verlichting te bezorgen ( Noen: het midden van de dag).
451Daer deden 't met haer' Bors: er waren er die het met hun beurs deden;
van desen: onder hen.
452Als 't pass gegeven heeft: als het zo uitkwam.
453noodsaecklickheit: harde noodzaak;
keeren: veranderen;
vermaeck: genoegen.
456daer … af: waarvan, van wie;
wachten: verwachtte.
457over: in weerwil van (zie WNT XI, kol. 1600-01).
458met my t'onvre'en: misnoegd over mij;
gall: boosheid.
459dobbel wel: heel goed.
460Denckt: bedenk eens:
zijt en waert: thans zijt en vroeger waart (nl. bij de tocht door de duinen).
461sténen: steunen, kreunen;
van een: van elkaar.
462dribb'len: licht en snel lopen.
463de Merckt: de Vismarkt in Den Haag.
464onsoet: onaangenaam, lelijk.
465versaft: verzacht;
dat boven drijft: het harde dat in de lucht zweeft (regenwolken, onweer).
468het harde: het harde pad, de straat.
469onder weegen: onderweg.
471gevoel: het zelf voelen van het verschil;
Reden: rede, gezond verstand.
472sijn oude, lieff'lick treden: zijn vroegere (lopen) prettig lopen.
473Sijn niew, onlijdelick: zijn nieuwe lopen ondragelijk;
Wijven: (vis-)vrouwen.
474hem wel begaen: er gerust door lopen.
475douwter door en door: zwoeg er dwars doorheen.
477eens: ook maar één keer;
te roeren: aan te raken.
478keurde: verklaarde;
den Tollenaer: (ten voordele van) de tolgaarder;
verboett: verbeurd.
479goede: integere (in tegenstelling tot het tollenaarstype in de Evangeliën).
480Wel-wettelick: volgens juiste bepalingen;
Duyten: een duit is een achtste deel van een stuiver.
481tolt: hef tolgeld over.
483Het voorrecht, aan Scheveningen zo goed besteed, mag men het niet besnoeien.
486Noorder Natt: water van de Noordzee;
Strangh: strand.
488overslagh: berekening.
489onbesproken: onberispelijke.
490Op de volgende manier zou ik proberen mijn pachtsom vergoed te krijgen, als het mijn zaak was.
491wonderen: wonderbaarlijke dingen;
groote Vissen: Huygens denkt aan potvissen e.d., zoals die soms aanspoelden en veel bekijks trokken.
492Elke strekt u tot voordeel, daar kunt u vrijwel altijd zeker van zijn.
493heel: geheel (vergaan).
494't en kan u niet ontstaen: dat kan u niet ontgaan.
497lange: lange tijd al (Huygens doelt op de tweede Engelse oorlog).
498Nochtans wil iedereen er in zijn ongerustheid naar toe.
499heugen: verheugen;
verveelen: dwarszitten.
500onse fiere Buert haer' drijvende Casteelen: de oorlogsschepen van onze bloeiende streek (= de Republiek, vgl. Huygens in zijn Scheepspraet: ‘de vrye schepen // Van de Seven-landsche buert’; het WNT in voce buurt laat niet toe, buurt als ‘buur’ (in casu: Engeland) op te vatten).
501aangevoert voor kijck-geld over hoop: bezorgd aan kijkgeld in overvloed.
502overloop: teveel aan weggebruikers (n.b. Huygens hoopt, dat het niet vaak nodig zal zijn, dat de oorlogsvloot van de Republiek zich voor de kust vertoont).
503En zijn van geen gevolgh: komen niet continu voor;
ongemacken: zwarigheden.
505op: aan (met deze regel komt Huygens dus pas op zijn in r. 487-90 aangekondigde idee).
506dus: op de volgende manier.
508Saeyt: strooi uit;
soete: aantrekkelijke.
509weddingen: wedstrijden waarbij gewed wordt.
510aengestelt: georganiseerd (bij weddingen).
512't Verschot: het totaal der onkosten vooraf;
dragen: opbrengen.
513nu soo leegh: nu zo onbevolkt (nl. door de grote brand van 1666, het jaar waarin Huygens dit neerschreef).
514d'ongemeene Maer: het ongewone bericht.
515diere Weddingen: hoge weddenschappen;
verwaende Deeren: zelfbewust juffertje.
520by te zijn: bij te wonen;
oortjens: een oortje is ¼ stuiver;
pluysen: opstrijken.
521gaf u den Hemel in: als de hemel u ingaf, als u de inval kreeg.
522voor te slaen: op touw te zetten;
sinn: aard.
524haer niew: hun nieuwigheid:
monden: smaken.
525daer: er;
leeft: bestaat.
526Betakelt: opgetuigd;
by Stevin: door Simon Stevin, wiskundige in dienst van Prins Maurits, constructeur van de zeilwagen waarmee Maurits over het strand van Scheveningen naar Petten reed;
van: door.
528Ross en Rad bevrachten: paarden en wagens volladen.
531gedrocht: volkje:
Danten: nufjes;
quanten: snuiters.
532niet als: niets anders dan.
533die Kalverstraet: spel met de naam van de bekende Amsterdamse straat; Huygens stelt de jongelui voor als kalveren die op de markt te koop worden gesteld (jeugd geassocieerd met onervarenheid en ietwat onnozele kalverliefde).
535Werdt: wordt;
wervelsieck: duizelig;
mall mole malen: zotte rondrijden als in een mallemolen.
536Werdt: wordt;
van noo: nodig.
537die rond': die in een bocht lopende (laan);
gestreckte: rechte.
538Die begint te dingen naar de eer van het oude Voorhout.
541niet met all: in het geheel niets, niemendal.
542wendt na: begeef u in de richting van.
543Gelasen Kassen: lett. ‘glazen kasten’, nl. koetsen (over het rijden daarmee in Den Haag heeft Huygens zich meer dan eens kritisch en geërgerd uitgelaten).
544-d'er: er (nl. op de zeestraat).
545light'er sand: als er zand ligt;
de klinckertjens te baet: ten behoeve van de straatstenen.
546Dan vermindert men voor u in diezelfde mate het lawaai van (de wielen op) de straat.
547Daer hoort geen swijgen toe: daar past geen zwijgen bij;
soets: vriendelijk.
548noch min als: nog minder dan.
550Er is nog meer verschil tussen dit genoegen en dat andere.
551Daar: nl. in het Voorhout;
hier: via de zeestraat;
belenden: uitkomen.
552't heerlicke gesicht: de indrukwekkende aanblik;
enden: uitersten, grenzen.
553Daer: waar;
't ronde van de Locht: de hemelkoepel;
't platt-rond: het cirkelvormige vlak.
556Slaet … gae: hou … in de gaten;
past: let;
op desen: op dit ‘voorval’, verschijnsel (nl. de effen zee bij stil weer).
557uw rechte slagh: net wat voor u.
558Verthoont: zet uiteen.
561dus: zo;
t'uwent mé: bij u ook.
562suer sien: stuurs kijken.
563lett eens op: indien u eens let op;
wesen: uiterlijk, voorkomen (nl. van de zee).
564Ghy sult: dan zult u;
soet: vriendelijk.
565voordeel: voordelige positie (nl. als jonge knappe schepseltjes).
566't gaet u vry wat na'er: het gaat u heel wat meer aan.
567't en kan sich wel ontçieren: of het kan zichzelf wel lelijk maken.
568hanght aen: hangt af van.
569suer siet op: stuurs kijkt naar.
571wijser: bezadigder;
uyt te houwen: te voeren.
572vracht: (hier:) gezelschap.
575mergen: morgen;
soo weerom: opnieuw zo;
enden: ophouden.
576het laetste Vyer: het vuur van het laatste oordeel.
577stellen wy ons hert: zetten we ons vertrouwen.
579Huysen: geslachten;
Staten: standen.
580daer: er;
toeverlaten: vertrouwen.
581evenstandigheit: vast evenwicht.
584verwoede: kan vernielen.
585Wy: wij mensen (als individuen, vgl. r. 579, 583 en 587);
hoeven geen bewijs van: hebben geen voorbeeld nodig, ontleend aan.
586Dat: (nl. bewijs);
door all sijn leven: zijn hele leven door.
589der dingen Rad: het rad der Fortuin;
die: wie.
590Sat beter op sijn' rust: kon beter niets doen.
591gekruyt: voortgezeuld:
ten Oosten of ten Westen: (de kustlijn als een oost-westlijn gedacht) in noordoostelijke of zuidwestelijke richting.
592des' ons' buyten-vesten: deze buitenste wallen van onze stad (Den Haag) (of: van ons gewest?).
593Daer van: waarvan;
heeten magh: noemen kan.
596verveelt: wordt tot last;
met: door.
597En: ontkenningspartikel:
nett: keurig.
598Of: of liever;
moetwilligh: opzettelijk, uit eigen verkiezing;
geboeyt: nl. door modieus schoeisel, dat de voeten beklemt.
599/600Dat geen gevangenen in hun holen meer te verduren hebben van het sombere verblijf in duistere kerkers.
602beste Kameren: salons.
604Daerm': waar men;
uw' vrouw Moedertjens: uw moeders toen ze nog jong waren;
laken: misprijzen.
605langh: sinds lang;
daer valt niet meer te doen
606Aen: het is uit met.
Vrouwen-spoelery: het gebruik om meisjes in zee te dragen;
spijt: in weerwil van.
608't is waerschijnelick: het ziet er wel naar uit;
ten minsten: in elk geval;
looser: slimmer.
609als men placht: dan vroeger het geval was.
611Sijn selven: zichzelf;
haperingh van sinnen: verstandsverbijstering.
612Hoe veel min schickt het sich: hoe veel te minder past het;
tot: jegens.
613/14Die men vroeger behandelde alsof ze aangetast waren door de ziekte, die mensen wel overkomt, van de hondsdolheid (zulke patiënten hadden nl. vaak grote watervrees).
617diese: wie hen;
dat doe: wat toen;
geestigh: aardig.
618daer: nl. bij de jongemannen, en niet bij de meisjes met hun watervrees.
619den Tijd wegh helpen: helpen de tijd te verdrijven.
620die het lust: u die er zin in hebt.
621Neemt eene letter uyt: haal er één letter uit.
623Schell-viss: schelpvis (woordspel met de naam van de bekende vissoort);
Schell: schelp.
624Moe levens: zijn leven moe;
geruymt: ontruimd;
gaf het ons ten besten: het ons ten geschenke gaf.
625en doet niet tot: doet niets toe of af aan.
626Daer: er;
daer gaet'es: er gaan er ( 'es: ervan, nl. van het gedierte).
627form: formaat;
by: vergeleken bij.
629En woegh het Haer niet door: zou de haar niet doen doorbuigen;
meent: wil, waant (van zichzelf).
632de Konst: de wetenschap (met haar vernuftige technische apparaten);
op doen dond'ren: aan het licht heeft doen komen.
633/35Toen ze aan ons in onze onwetendheid - met behulp van de microscoop a.h.w. in een wereld gevoerd waar niemand ooit een voet gezet had - schepselen heeft leren kennen en tot in de kleinste details doen bekijken.
636wijcken: opzijgaan, onderdoen.
637In: met betrekking tot;
onbegrijplickheit: onberispelijkheid, volkomenheid.
640de reden: de ratio, het gezond verstand.
641Daer 't sich op roemen magh: waar het zich op beroemen kan;
machtigh is: in staat is.
643berg': bergen kan, veilig stellen kan;
het jagen: er jacht op maken.
644Och of wy … sagen: Ach, letten wij maar … ( of: als);
't besteck: de bouw.
646Van een niet te ruim en een niet te klein onderkomen.
647daer hadden wy te leeren: daarvan zouden we kunnen leren.
648rechte: ware, juiste;
Huysingh: behuizing.
649en schickt sich niet: past niet, zit niet goed;
valt suer en bangh: is vervelend en hinderlijk.
650De middelmaet: de maat van het juiste midden.
653bet're lessen veel: veel betere lessen.
654vraeghde: zou vragen;
Knecht of Meid: jongen of meisje.
656Werdt: wordt;
Spiegel-wijs: wijs door u te spiegelen.
657hoe redelicken dingh: hoe een met het gezond verstand strokende zaak.
658't Standvastigh wesen: het altijd aan zichzelf gelijk zijn, de constantia;
by: in vergelijking met;
sta'ge wanckelingh: voortdurende wisseling, veranderlijkheid.
659de Wetten van den Hemel: de wetten die in het ‘boven-maanse’ gelden, waar de dingen niet onderhevig zijn aan verandering.
660Even-eens: eender blijven, onveranderlijkheid;
kindsch: onvolwassen;
gewemel: heen en weer bewegen, gedraai.
661Hoe lang zal het duren, dat u u niet durft te laten zien, lieve mensen.
662Soo: zoals;
voor desen: tevoren.
664verwijsen: veroordelen
665Wy: wij, vissen;
eens: eenmaal.
666U brengt met kracht spot en hoon over uw eigen hoofd.
668Waar weldra niets anders op volgt dan vakkundige spijt.
669neuswijse: pedante;
bet: beter.
671versche: gloednieuwe;
voorgelesen: voorgehouden.
672ô Jae: de mode is immers van een tirannieke onverbiddelijkheid;
die mergen Stroo sal wesen: (maar) die morgen krachteloos zal zijn.
673deed: handelde;
wel: goed;
't Schepsel: bij de mens.
674oor en oogen-paer: een paar oren en ogen;
hechtten aen sijn' grond: op zijn vaste plaats zette.
675hiet: beval te;
daer: waar.
676sagh men: zou men zien;
dat: nl. die goddelijke beschikking.
678mergen: morgen;
vergunt sijn oud besitt: hersteld in zijn vorige positie.
679de Parijsche Beurs haer Wissel-brieven: de wissels van de beurs te Parijs (voor: de wisselvallige voorschriften van de Franse mode).
680Want daar hangt uw geluk van af, en degene die zich daar niet aan hield.
681voor een wangeboort: als een wangedrocht;
op het pad: op straat.
682Denckt: stel je eens voor;
huyden: vandaag (want morgen kan het al weer anders zijn!);
tot een' proef: bij wijze van voorbeeld;
sat: zou zitten.
684eerlicke: fatsoenlijke vrouwen.
687beestigh: als beesten (immers van een staart voorzien);
wat oordeel haer, wat reden: welk inzicht, welke redelijke gedachte hun.
688Noch is het van: nochtans hoort de staart tot.
689noodigh zijn: nodig hebben;
haer: hun;
als haer Roer: hun tot een roer (als bij een schip).
690Flodder-moer: mode-madam.
692O Tijden, O Manieren: uiting van verontwaardiging over de zedeloze tijd, naar Cicero: ‘O tempora, o mores’ ( Manieren: zeden).
693wegen u: zijn zwaar voor u om te dragen;
dies': degene die (nl. Eva).
694Rock aen Rock: nog een rok (nl. de sleep) aan uw rok.
696hooger luydt: ernstiger klinkt (met woordspel in hooger; de dichter ‘stijgt’ van de (lage) sleep naar het (hoge) kapsel);
Schoontje: mooi meisje.
697Wat sitt ghy daer en krult: Wat is het, waarin je daar krullen zit aan te brengen.
700Daer: waar;
eerse: voordat ze (nl. de Koppen).
701Siet: zie nu eens, besef nu eens.
702roof-goed, haer of pluym: van andere beesten geroofd goed, hetzij haren hetzij veren.
703raeckt: betreft;
oneigen: geleende.
704wat nader: nog meer;
soete Knechtjens: beste knaapjes.
705tweemael Dieven: door zich van het eigen haar te beroven en vervolgens andermans haar te dragen;
werdt: wordt.
707Meid of Knecht: meisje of jongen;
Keurs: vrouwenrok.
710doncker: verscholen;
't holl van een' bekrulden grond: een omlijsting van krullen.
711Noch schortter wat: toch ontbreekt er nog wat;
ter deegh: geheel en al.
712Plaester-Vliegjens: mouches, schoonheidspleistertjes.
713Waarvoor ik geen vergelijking vinden kan, wat ik ook zoek.
715Gods even-beeld: de mens, als beelddrager van God.
716kont het qualick derven: kunt het moeilijk missen.
717't: vervangt de onderwerpszin dat kladden, çieren is;
als: dan.
718dat kladden, çieren is: dat bekladden verfraaien is.
719Soo sprack ick: zo zou ik spreken (de dichter herneemt het woord).
721En geef met wat krediet, om het dubbel terug te krijgen (de dichter vraagt vertrouwen in de goede bedoeling van zijn, eventueel nog te leveren, eigen kritiek op de jongelui, met de belofte dat hij graag met dubbel zo groot vertrouwen kritiek op zichzelf zal accepteren, vgl. r. 723-26).
722Ick wist mijn' reden wel: ik zou mijn reden (van spreken) wel weten;
elck sijn waerom: ieder zijn (eigen) reden (‘Elk zijn waarom’: zinspreuk van Maria Tesselschade, vgl. ook Roemer Visscher, Sinnepoppen, II, 9).
723misverstands: onverstand;
onwijsheit: onwetendheid.
724Menschelicker: menselijke, humane.
726die: nl. gelijcke Munt (Huygens is van mening, dat vriendschap wederzijdse kritiek impliceert).
727gangbaer werden: in omloop komen.
728kont: kunt;
herden: uithouden.
729Barning: branding;
spring': danst.
730levend leckerding: levende lekkernij.
731Doe allebei uw beurzen open, te weten uw portemonnees en uw magen.
732dat: wat;
licht:makkelijk;
verdouwen: verteren.
733Mijnt: koop (door bij de visafslag ‘mijn’ te roepen).
735't goedje: het volkje;
haest: snel.
737waer: ware, zou zijn;
't masker: nl. van bereidheid om de beminde welgevallig te zijn;
vrijt: naar de hand van een meisje dingt.
739stiert: stuur, laat vervoeren;
de Zoo: het gekochte zootje vis.
740te beklagen: te moeten klagen.
742Voor Haagse lekkerbekken het goedje bedorven zal zijn (vgl. WNT V, 1662).
743van 't gevoel: van mening;
buyten-Huys-verteeren: eten buitenshuis.
744smaken: genietingen;
van goed cier: van een feestmaal.
745Daer: er;
ree: klaar;
niet half soo diep in 't Land: m.a.w. nog dichter bij de zee.
747Bergen: duinen;
gelegen: bevallen.
748eertijds: nl. in de oudheid - toespeling op een uitdrukking in Horatius' Ars poetica, ‘Parturiunt montes, nascetur ridiculus mus’ = ‘De bergen baren en er zal een belachelijk muisje geboren worden’, in toepassing op een gedicht met een hoogdravende aanhef.
749Soetenburgh: naam van het huis dat Huygens' kennis Cornelis Michielsz. Soetens op een duin had laten bouwen, vgl. Worp, Gedichten VII, blz. 55-57;
soete: aardige.
751op: open;
beleefde: vriendelijke.
754gezoden: gekookte;
nutten: verorberen;
met gemack: op uw gemak.
755Ontsiet gh' u: bent u bang;
mann of maeghd: iemand (de uitdrukking was oorspronkelijk ‘man en maag’ = ‘iedereen’);
te verstooren: overlast te bezorgen.
756Er zijn er (nl. huizen) tegen betaling, en die ervoor dienen (eethuizen).
757aen d'over zy: tegenover Soetenburgh, waar een eethuis stond;
om soo gestoort te zijn: op die wijze lastig gevallen te worden.
758staet ghy op de keur: bent u gesteld op de keuze;
Vloed of Ebbe-wijn: Spaanse of Franse wijn, over zee aangevoerd, of Rijnwijn (vgl. het epigram Van Phlip, in Worp, Gedichten VII, blz. 257; en zie Ntg 15, 1921, blz. 122).
760bevelen: (kunt) bestellen.
761uw soete: de u zo dierbare.
765Als: wanneer, telkens als;
t'haerer eer betreckelick en soet: aanlokkelijk en bekoorlijk met het oog op hun lof.
766De monden: nl. van de vrijers.
767Neemt vensteren te baet: maak u de vensters te nutte;
om: omstreeks.
768het selve lieve wesen: hetzelfde vriendelijke gezicht.
770(Voor een goed begrip plaatse men seght vóór Schoone);
dus: zo.
771uw' twee Sonnen: nl. de ogen (conventioneel petrarkistisch complimentje).
772ons moe gebrandt: moe van ons te verzengen.
775woelen: rusteloos bewegen.
776Gesien en ongesien: of we ze zien of niet zien;
het Hert: het hart van de minnaar.
777Smoockt: smeult;
geleden: doorstane.
778Daer aen: waaraan;
als: behalve.
779Heilsame: gelukbrengende;
will: zal.
782over hoop: in worsteling.
783Maer daer 's de Viss: antipetrarkistisch boosaardigheidje van de dichter: de minnaar breekt zijn klacht af zodra de vis op tafel verschijnt.
784vrypostigh: vrijmoedig, onbekommerd;
in verblyen: van genieten.
785past op: bekommer u om;
Haeghsche Kind'ren voer: voedsel dat onder Haagse burgers zeer geliefd is.
786soo 't quam soo 't voer: zoals het binnenkwam zo vertrok het weer, het gaat er even vlot uit als in (om aan te geven dat vis, anders dan vlees, geen opstoppingen veroorzaakt en door de spijsvertering te bevorderen de mens gezond houdt).
787Derft: durft;
dat stout seggen: die sterke bewering.
788door Scheveningh: heel Scheveningen door;
klaer: zuiver.
789de ruyge maets haer' tronjen: de gezichten van die ruige kerels;
Vissich staen: er bleek uitzien.
790Hall: vleeshal;
de haer': de hunne.
791die Meissjens: nl. in Scheveningen;
incarnate: rode.
793Als: dan;
daer: waar;
verkropt: volstouwt, overbelast.
794goed levens kunst: de kunst om van het leven te genieten;
stopt: barricadeert, (ontijdig) afsluit.
796vermeesteren: verteren.
797hem komt wat swemmens toe: hij heeft recht op een beetje zwemmen.
798In beter vocht dan zout water, of het nu water van eb of van vloed is (vgl. r. 758).
802Daer: waar;
leed van Hoofd en Maegh: kopzorgen en maagklachten;
werdt: wordt;
gesust: gelenigd.
804ghy sult'es u bedancken: u zult er geen spijt van hebben.
805fraey en frisch: gezond en wel.
807wat beglommen: een beetje ontgloeid.
808na boven: naar het hoofd (Huygens suggereert dat de wijn de jongelui vrolijk heeft gemaakt zonder dat er sprake is van dronkenschap).
809Sommen: zoenen;
soo valt het m' in mijn' sinn: zo schiet het me te binnen.
810neuswijs: nauwgezet, scrupuleus.
812Spijt: in weerwil van;
quanswijs: zogenaamd;
bekijven: berispen.
813voor de Wer'ld: voor het oog van de wereld, in het openbaar;
daer: terwijl;
onder dat gelaet: achter dat uiterlijk.
814kijvers: critici:
meer verholen quaed: verborgen erger kwaad.
815Verhaest: overhaast;
Vrouw Moeder: oudere vrouw.
818komt: komt toe;
redenen van Staet: diplomatieke overwegingen.
821Werdt: wordt;
Madame: (bijstelling bij sij) de Vrouw Moeder;
helpts'er af: nodig haar uit op te staan.
822En help haar van een kalme danspas overgaan op een sneller tempo, en wel zo dat ze het nauwelijks merkt.
823't: de vrouw;
vieste: kieskeurigsten, preutsten;
maer min: alleen maar minder.
827schroomt sich niet: is niet bang.
828Noch: noch (is ze bang);
verdiende straff: de op dansen gestelde straf, afkeuring (de hervormde kerk bestreed het dansen)
829Mameer: (haar) moeder (‘ma mère’).
830vrolick: levenslustig;
jae: inderdaad;
deughdelicke Lien: deugdzame mensen.
832heir: gezelschap;
na: naar.
836Dien maer de spraeck gebreeckt: aan welke slechts het spraakvermogen ontbreekt;
na: naar;
waerden: waarde.
837De niewe klinckertjens: nl. van de zeestraat (sinds r. 551 uit het gezicht verdwenen!);
dagh voor dagh: elke dag opnieuw.
838Bij het terugdenken aan de kwelling waaronder ze gebukt gingen.
839Does': toen ze;
gejuych: vrolijk geschreeuw.
840haer': hun;
kruyden: zwoegden.
841't zy natt of droogh: of het regent of niet.
842danssen: huppelen, in lichte pas draven;
de vracht: de passagiers.
843gespilt: doorgebracht.
845houd: acht;
soo: indien (althans).
846spelen-varen: een pleziertochtje;
niet van kant en is geleit: niet opzij is gezet.
847Het noodzakelijke heeft voorrang, daar valt niet mee te spotten.
848andre: andere mensen;
vreugd strecken: tot vreugde dienen.
849Daer: waar;
werdt: wordt.
851slibberige: ongrijpbare;
wesen en bedrijven: zijn en handelen.
852kostelicke: kostbare;
soecktm': zoekt men.
853met de schouderen te stooten: minachtend weg te doen.
854soo verr': in dat opzicht (te betrekken bij r. 855).
857schichtigh: snelstromend.
859Elck Tegenwoordigh: elk ‘nu’.
861niet en staet te seggen als: niets anders past te zeggen dan.
864blinde: blinden;
voelden 't: zouden het merken.
865Moeilijk te ontwarren, en niettemin vaststaand, denkbeeld!
866overigh: over;
daer: waar.
867noch: desondanks;
quisten: verspillen.
868min als ydelheit: minder dan nutteloze dingen;
gisten: de plaats op zee zouden berekenen.
869Verquistten: veronachtzaamden;
laeger wall: plaats waar men kan stranden.
870't uyterst ongevall: in de grootste nood.
871all is ydelheit: alles is ijdelheid, vergeefsheid, nietigheid (cf Prediker 1:2, en vgl. de kanttekening in de Statenvertaling: ‘versta deze woorden alzo, dat Salomo te kennen geeft, dat alle aardse dingen ons niet kunnen helpen om tot de ware gelukzaligheid te komen’);
af te praten: weg te redeneren.
872hoe wy 't schilderen: welk voorkomen we er ook aan geven.
873Is de vreugd ijdelheid en de vrucht (het resultaat) ijdelheid.
874steedschen: gestadige;
voor tijdige genucht: in plaats van genoegen op zijn tijd ( tijdige: tijdelijke, met woordspel t.o. steedschen).
875Bedaerde tijdigheit: een bezadigd bezig zijn met dingen die elkaar in de tijd afwisselen (concessie, van de man die de ‘constantia’ in zijn vaandel heeft staan, aan de menselijke behoefte aan variëteit).
876't overhands gedoen: afwisselende bezigheid ( overhands: beurtelings);
is menschelick vermaken: betekent ontspanning voor de mens.
879sijn welgevall: zijn eigen welgevallen;
gonnen: gunnen.
880aen te gaen tot daer: te beginnen bij waar;
flus: zojuist.
881gesleten zijn: doorgebracht worden.
883een: één;
Joffertjens: jongedames (van Den Haag);
Rijm, of Reden: mooie rijmwoorden of verstandige taal (vgl. de gebruikelijke Franse koppeling ‘rime
et raison’; ‘ni rime ni raison’ = ‘ongerijmd’).
885vertaelt: in taal voor ogen geroepen.
886oeffeningh: bezigheid.
888Noen: midden van de dag (of: namiddag);
te: tot.
889dieren: kostbare;
Blaedjens: speelkaarten.
890Daer mede wie: waarmee degene die;
even naesten: medemens;
vilt: ‘uitkleedt’.
891Naer lieden van geloof: afgaande op geloofwaardige lieden;
derv': durf.
892heusheit: vriendelijkheid;
onder leggen: het afleggen.
894sijn' Vriend onthaelden: aan zijn vriend(in) ontroofde.
895ommetrecken: contouren, gelaatstrekken.
896Haer selven: zichzelf;
haer: hun;
gramm: woedend.
897Nijd en spijt: afgunst en wrevel;
in openbaren swangh: onverhuld aan het werk.
898Jofferen: (jonge) dames.
900als 't plagh: zoals voorheen (vóór het huwelijk);
Wijven: vrouwen.
901gegolden: opgebracht (Huygens wil zeggen: u hebt een zo goed mogelijk huwelijk gedaan).
903Onstuymigh uytgestaen: onbeheerst doorstaan;
maer lincken: slechts zijdelings kijken.
904hoofjen: hoofdje, karakter;
den yver: de vurige toewijding.
905/06Huygens varieert het beeld dat Christus in het evangelie bezigt: ‘Want indien zij dit doen aan het groene hout, wat zal aan het dorre geschieden?’ (Lukas 23:31).
907En datter (…): syntactische aansluiting bij denckt ghy niet in r. 902;
waer nemen: opmerken.
909masker: Huygens denkt in dit verband wel aan de schoonheidsmaskers zoals dames die in zijn tijd over het gelaat droegen om de huid blank te houden.
911En: en ook;
swaer om decken: lastig te verbergen.
914aen 't pruylen helpt: boos maakt.
917sich: zichzelf;
aen: af.
918van doen: nodig;
vermaen': opwekt.
919Gedooght ghy: als gij toestaat;
soo: zoals.
920geeft menighte van jaeren: als een hoge leeftijd (…) geeft.
921sonder baerd: nog baardeloos, op jeugdige leeftijd.
922voorgestelt: gepresenteerd;
daer vruchten van gebaert: waar vruchten (nl. de gedrukte boeken) uit voortkomen.
923in wesen: in aanzijn, in leven;
geseggen: overreden.
924desen Tuysch: dit dobbelspel;
t'ontleggen: uit het hoofd te praten (of: ontzeggen, beletten).
926watter tegen leit: wat ertegen in te brengen is.
929onbevoeght: ongeoorloofd;
dat gewoel: die strijd.
930m': men;
renten: inkomsten.
931vuyle troggelingh: minderwaardige afpersing;
oneigen: vreemd.
934binnens doors: binnenshuis.
935vermaken: ontspanning.
936Daer geen verwijt aen waer: waar niets op te zeggen viel;
roll: lijst.
938daer: waar;
onder: tussendoor.
939spulletjes gewijs: bij wijze van spelletjes;
daer: waar.
940kitt'len: prikkelen (n.b.: te verbinden met winnen, zoals verlies met smarten).
941daer: waar;
het swaerste van 't gelagh: de hoogste kosten.
942jock: scherts;
koelen: verzachten.
944Daer van: waarvan, van wie;
hooren sal: te horen zal krijgen.
945all te dieren Int: inkt die al te kostbaar is.
947Best: het zou beter zijn als;
sinnen: hersenen.
948levens middelen: levensonderhoud.
949saliger: plezieriger;
pluys': reinigt.
950t'Scheep: op zee, onder zeelui;
met verstand: met recht.
951Dit (d.w.z. het soort meisjes dat mij aldus onder handen neemt) is (nog) van de aardigste soort; er zullen er anderen schelden.
952overhoop: in massa;
derve melden: durf te noemen.
953't goedje: het spul (de meisjes).
955Dan: evenwel;
of: indien;
malle: dwaze (meisjes);
behaeghden: behaagde.
956Huygens zinspeelt op Christus' gelijkenis van de vijf wijze en de vijf dwaze meisjes (Mattheus 25:1-13).
957/58En als ik zo om te beginnen het lieve spul aan het vechten zou krijgen met elkaar (nl. de wijze en de dwaze meisjes), dan waren we al een heel eind
verder, en daarmee zou ik me uit de voeten maken.
959Hoe is u: hoe is het met u.
962Wees niet bezorgd: we zijn weer op het punt beland.
963Daer ick u uytgeleid': waar ik met u op weg ging (mogelijk, i.v.m. de vechtende meisjes van r. 957-58, een toespeling op de aanhef van het gedicht, waarin van de mensenwereld gezegd wordt dat ze ‘blijft werren’);
uytgelesen: voortreffelijk.
964Dat: hetgeen;
uyt gelesen: ten einde toe gelezen.
965daer ick u 't hoofd om brack: (datgene) waar ik u om lastig viel (nl. het volgende).
966alle mans gemack: iedereens gerief (onder het ‘vermaak’ gedacht).
967Het moge u dienen als een (ruwe) schets voor een fraaier bedenksel.
968Die: degenen die;
verbeteren: overtreffen.
970Gevalt het hun: als ze er behagen in scheppen;
haer': hun.
971op een trotser tred: in een verhevener trant.
972het werck: de zeeweg;
t'overprijsen: met prijzen te overtreffen.
974Dat: datgene wat;
moet': moge;
als met des Werelds end: dan tegelijk met het einde van de wereld.
975Groote Mogentheit des Vaderlands: hoogste macht van het gewest Holland (de Staten van Holland);
ghy Heeren (etc.): gij, heren Raden en Meesters van de Rekeningen der Domeinen van Holland.
976met een gemoed voll eeren: met een groot eergevoel (en dus: op integere wijze).
977berekent: geadministreerd.
979Momberen: voogden, beschermers (de Haagse magistraat).
981Gesagh: nl. van de Staten van het gewest;
Middelen: nl. van de Rekenmeesters;
Raed: overleg, nl. van het Haagse stadsbestuur.
983moedigh: fiere, trotse;
mijne: het mijne noem.
984Ten minsten: in ieder geval;
alss' elck een is de sijne: zoals ze voor iedereen de zijne is.
985goed gevall: plezier;
en mogelick wat meer: en misschien is ze nog wat meer ‘mijn’ straat (dan voor degenen die er met plezier gebruik van maken).
986verydelt werd: tot ijdelheid gebracht;
eer: eergevoel.
987plichten: plichtplegingen (in de vorm van het gedicht en de aanbieding ervan).
988uytlandige: in het buitenland doorgebrachte;
Vier jaeren: nl. 1661-1665;
min: minder.
990dit laetste kind: Huygens koestert blijkbaar het besef, dat er na de Zee-straet niet meer een gedicht van zo'n omvang uit zijn pen zal vloeien.
991in uw' gunst: welwillend;
na desen: hierna.
993laf: smakeloos, vervelend.
994Swanesangh: laatste dichtwerk.
995gedaen: afgelegd;
hier: op aarde;
te Weegh te brengen: te bewerkstelligen.
996Nijd en Tijd: de afgunst (van de mensen) en de (vergetelheid veroorzakende) tijd;
na my: na mijn dood;
gehengen: gedogen, toelaten.
997wat geruchts van my: een beetje spreken over mij.
998dit welgemeint Bedrijf: dit goedbedoelde werk (nl. het schrijven van de Zee-straet).
999welgesinde: welwillende;
na-neven: nakomelingen.
1000Haegsche-Kinderen: Hagenaars.
1002pass: let;
voorts: verder, voortaan,
1003betrachten: behartigen;
vertreden: begaan.
1004dien van alle Vleesch: de weg van alle vlees, naar het graf;
flus: weldra,
1005vertreden: afleggen (Huygens denkt aan zijn laatste gang).
1006werdt: wordt;
noodeloos: onnodig (andere gissingen omtrent wat de mens over-komen kan zijn meestal nutteloos, maar het is altijd goed op een mogelijke dood voorbereid te zijn; vgl. r. 104-06).
1007Geest: (hier in de paulinische zin, tegenover Vleesch, r. 1004) door de Heilige Geest wedergeboren geest van de mens;
Wesen: aangezicht.
1008Zowel volkomen heilig gemaakt als met het eeuwige leven begiftigd hoopt te worden.
1009te vertre'en: af te leggen;
voor 't laetst: als het laatste.
1010in 't Hert krijgh of in 't Oogh: overdenk of voor me zie.
1012ongekuyste: vuile, ongeboende.
1013dien Wegh henen: naar die weg toe.
1014daer toe: nl. om dat steile en smalle pad te bewandelen;
meer als Genegenheit: anders dan begeerte (= die oprechte sucht, r. 1016, en den will, r. 1017).
1015Onmacht: onvermogen (de calvinistische christen Huygens erkent dat hij niet in staat is zichzelf te bekeren);
Waerheit, Wegh en Leven: Christus (vgl. Johannes 14:6: ‘Jezus zeide tot hem: Ik ben de Weg, en de Waarheid, en het Leven; niemand komt tot de Vader dan door Mij’).
1016die oprechte sucht: dat ongeveinsde verlangen (derhalve eveneens als genadige gave van Christus erkend, vgl. Filippenzen 2:13: ‘want het is God, die in u werkt beide het willen en het werken, naar Zijn welbehagen’).
1017kont: kunt;
haer: nl. mijn' Ziel, r. 1016;
by den will: behalve met de begeerte;
de macht: het vermogen tot het betreden van het smalle pad;
versien: voorzien.
1018Die: Gij die;
van der Jeughd: van kindsbeen af.
1019gunst: (onverdiende) genade;
geleidt: (hebt) geleid;
noyt: nooit genoeg;
kan erkennen: met erkentelijkheid kan beantwoorden.
1020soo Ghy waert: zoals Gij altijd met haar zijt geweest;
van hier ontwennen: zich van de wereld losmaken.
1021dit menschelick: dit zondige menselijke leven;
soo wel ontslaen: zo volkomen zich ontdoen.
1023daer: waar;
Gerechtigheit en Ghy: Gij in Uw gerechtigheid.
1024hooge: verheven (met bijgedachte aan de hoge hemel).
|
|
vorige
