Aenleiding tot de kennisse van het verhevene deel der Nederduitsche sprake. Eerste deel


auteur: Lambert ten Kate Hz.


editeur: Marijke J. van der Wal en Jan Noordegraaf


bron: Lambert ten Kate Hz., Aenleiding tot de kennisse van het verhevene deel der Nederduitsche sprake. Eerste deel (eds. Jan Noordegraaf en Marijke van der Wal). Uitgeverij Canaletto / Repro-Holland BV, Alphen aan den Rijn 2001 (fotomechanische herdruk van uitgave 1723)  


verantwoording

inhoudsopgave

doorzoek de hele tekst


downloads



DBNL vignet

V. Hoofddeel.
Van den Vierden Rang onzer Nederduitsche Werkwoorden.

+DE ONGELYKVLOEYENDE VERBA, welken wij onder deze Classis plaetsen, verruilen den Accent-Klinker, zo wel bij 't Imperf: als bij 't Praet: Particip:, dog bij elk op eene bijzondere wijze.

I. De Regelmaet van de Vocael-wisseling is deze,
No: I.

De Zagte lange E in Infin:, verwandelt in Imperf: Ind: op A. en in Praet: Part: op de Zagte lange O, als

A. BE-VELEN, mandare, jubere BEVAL BEVOLEN, van 't veroud: Velen, tradere.
A. BREKEN BRAK GE-BROKEN, frangere.
A. NEMEN NAM GE-NOMEN, capere.
A. PLEGEN, solere PLAG oul: † GE-PLOGEN (zie Kil:), dog 't Praet: Partic: is nu gantsch in onbruik: voorts ons A. Plegen, exercere, is van de I. CL:.

[p. 565]origineel

A. SPREKEN, loqui. SPRAK GE-SPROKEN.
A. STEKEN, pungere. STAK GE-STOKEN (ook GE-STEKEN bij Hoofd, en Kil:).
A. STELEN, furtum facere. STAL GE-STOLEN: dog † Stelen, stipitem inserere (zie Kil:) is van de I. CL:.
A. & N. † BEREN, (ferre, & gignere) † BAR GE-BOREN, 't Praet: Part: is alleen nu maer in gebruik, en de anderen zijn versleten.

Voorts derzelver Composita.

No: II.

De Korte I in Infinit:, verandert, bij 't Imperf: in A, en bij 't Praet: Part: in de zagte lange E.

als A. BIDDEN.... BAD.. GE-BEDEN, precari.
A. & N. LIGGEN.. LAG.. GE-LEGEN, jacere, positum esse; dog Léggen. A. ponere, is van de I. CL:, uitgenomen dat de Euphonie de G, voor de Consonant komende, in een Y verwisselt, als, Ik Leide voor Légde, posui; en Geleit voor Gelégt, positus, enz:, even gelijk ook van Zéggen komt Zeide voor Zégde; en Gezeit voor Gezégt, enz:.
A. & N. ZITTEN.. ZAT.. GE-ZETEN, sedere; dog Zétten, ponere, is van de I. CL:.
1.NB. Deze 3 Verba's verwisselen in 't Imperf: Ind: & Subj: hun dubbelden Medeklinker in een enkelen; ter zake dat ze in Infin: van ouds 'er maer één hadden, als M-G, Bidjan / ligan / sitan / &c., d: i: bij ons † Beden, † Legen, en † Zeten.
2.NB. Deze beide soorten van No: 1. & 2. volgen, ten opzigte van 't verlangen van de A bij den Plur: van 't Imperf: &c: den zelfden voet van die van No: I. in de vorige III. CL: gelijk ook hunne Imperf: Subj: zelden, dog meest hare Imperf: Ind: gebruikt worden.

No: III.

De Scherpe Korte É in Infin:, verwisselt in Imperf: Indic: & Subj: in IE en in de Korte zagte O; en in 't Praet: Part: in de Korte zagte O. als,

A. HELPEN.... HIELP en HOLP..... GE-HOLPEN, juvare.
N. STÉRVEN... STIERF en STORF... GE-STORVEN, mori.
[p. 566]origineel
A. VER-WÉRVEN.. VER-WIERF en VER-WORF.. VER-WORVEN, impetrare.
N. WÉRDEN.. WIERD en WORD.. GE-WORDEN, fieri: dog zo men in Infinit: WORDEN verkiest, gelijk het meeste gebruik, en de Duidelijkheid daer voor pleiten, zo behoort het onder onze III. CL: No: 6. gelijk wij 't ook daer onder geschikt hebben.
A. WÉRPEN.. WIERP en WORP.. GE-WORPEN, jacere, projicere.
A. WÉRVEN, vertere, convertere, conquirere.. WIERF en WORF... GE-WORVEN. Eertijds WERVEN, agere, petere, exercere, huc & illuc se vertere.
NB. Deze Korte zagte O zo wel in Praet. Imperf: als in Praet: Part:, verandert men ook wel in U; als HULP en GE-HULPEN, enz:. Wijders, die op ER in Infinit:, hadden eertijds in Sing: van 't Imperf: meestal AR, als † STARF, enz:

No: IV.

De Langkl: EE in Infin: gaet over in Imperf:, Ind: & Subj: tot OE en de zagte Langklinkende O; en in 't Praet: Partic: tot de zagte lange O.

als A. SCHEEREN of SCHEREN, tondere, & intendere;.. SCHOER en SCHOOR.. GE-SCHOREN.
A. ZWEEREN of ZWEREN, jurare, & ulcerare.. ZWOER en ZWOOR... GE-ZWOREN.

Voorts de Composita van ieder soort volgens den zelfden trant.

 

Wijders deze van No: 3. en 4., die tweederleye Praet: Imperf: hebben, konnen ook onder onze tweede Class: betrokken worden.

II. De Regelmaet van de Terminatien dezer Classis is even als die van de twee vorigen, en gevolglijk.

bij 't Praet: Imperf:

Indic: Ik en Hy {HIELP}
{HOLP}
Wy en Zyl: {HIELPEN}
{HOLPEN}
Gy en Gyl: {HIELPT}
{HOLPT}.

Subj: Ik en Hy {HIELPE}
{HOLPE}
voorts als in Indicat:, en zoo voort.