[p. 91] Tweede boeck.   Inhoudt. Hoe Bacchi gaef men rijcklijck doet beclijven, T'gheboomte groen hoe planten, waer, wanneer: En hoe nien poott in stam de greffi teer, Wordt hier gheleert: oock t'queecken der Olijven. [p. 92]  VVan t'Landt ghebouw en Hemels clare dinghen   #  Heb ick verhaelt tot hier: nu sal ick singhen,  O Bacch', u werck: en oock t'gheboomte groen  Hier by het traegh' Olijf ghewas oock doen,   #  O Lenee, want van uwer ghenaden  Ist hier al vol, t'veldt bloeyd u schoon vol bladen  In desen Herst: der wijnsnijdighen boordt  Staedt vol en schuymt, hierom wilt comen voort,   #  O Vader ghy Lenee, en wilt uyttrecken  V brooskens snel, en oock met my bevlecken  V schenen naeckt in den Most-kuypen hier.      Natuer voor eerst is sulck in haer bestier,   #  Als dat sy teelt gheboomt' in aert verscheyden:  Want som van selfs opwassen en verspreyden  Sich sonder dwanck of Menschen hulp alom  In velden wijdt en lancx de Vlieten crom  Als sachten geil, en taeyen brem, midtsgaders  Oock den Poplier en Wilghen wit van bladers.  T'gheboomte som wast van ghepotte zaet,  Castagnelaer die groeyend' hoogh op gaet,  En Mispelaer, die Juppiter ter eeren  Mwet sijn groot loof doet groent' int bosch vermeeren,  En Eyck' den boom, die van het Griecx geslacht  Een Gods gheheym in weerden wordt gheacht:	#  Voorstel.  #  Aenroep.  #  Lenee is Bacchus.  #  Van der Boomer verscheyden oorspronck ende uytspruytsel.
[p. 93]    Wt boomen noch van wortels voort gheresen  Comt een dicht Wout, den Kerslaer een van desen  Is, Olm oock den Lauwer van Parnas  Noch zijnde cleen, hy voeght sijn teer ghewas  Dicht onder schaeu sijns moeders groot beneden.      Natuer heeft eerst ghegheven dese zeden,  Waer door elc Wout en spruyte groent met spoet,  Soo van ghelijck elck heylich Bosch oock doet:  Meer wijsen zijn wel noch, die in voorstonden  Self door t'gebruyck d'ervarenheyt heeft vonden.  D'een spruyten sneedt af van teer moeder stam,  Stack die in d'aerd': en d'ander stammen nam,  En leydes' in, of spleet in vieren palen  Aen d'eynde scherp, en liets' in d'aerde dalen:   #  T'zijn Bosschen noch die staen en wachten om  Te draghen eens des Wijngaerts tacken crom:  Dit booms plantsoen te hebben oyt begeerde  Sijn woortel oock, daer toe sijn eyghen aerde.      Gheen wortel doch begeert niet som geboomt,  Den snoeyer poott de loten onbeschroomt.  Dat meer is, spruytt den wortel der Olijven  Wt een dorr' hout ghesplet om bet beclijven,  Het welck doch is om hooren vreemdt verhael.   †  Verand'ren sien wy tacken menich mael  Van eenen boom in andrens, dat den ghenen  Tem-appels draegt, die peeren droech voorhenen:  Cornelt-boom, die steenich is, men staen  Oock siet somtijdts met pruymen root ghelaen.   ‡  Hierom wel aen, O Boeren, wilt nu leeren  Den aert elcx booms: doet wilde vrucht verkeeren,  Door u ghebou in tem, laett ligghen t'lant  Niet sonder vrucht, t'is nutsaem dat men plant  Ismara Bergh met Wijngaert, en den grooten   *  Taburum oock, al vol Olijfs te pooten.      En, †  o Meceen, te recht ons eere ghy,  En t'meeste deel van ons vermaertheyt vry,	#  Den Olm.  †  Dat men boomen en vrucht verandert met enten.  ‡  Vermaen aen den Boeren van planten en bouwen.  *  Taburmus bergh in Campanien t'Rijck van Napels.  †  Aenroep tot Mecenam.
[p. 94]    Weest oock by my, den arbeydt nu begonnen  Te voeren uyt, u hulpe wilt my jonnen,  In wijde Zee maeckt vlugsche zeylen licht.  Niet dat ick wensch het al begrijp' mijn dicht,   #  Dat waer te veel, al had ick hondert tonghen,  En monden oock soo veel, jae onbedwonghen  Een ijser stem: doch comt, doet my bystandt,  Strijct af van boort, wilt van den naesten strandt  In handen doch des aerdtrijcx u beweghen,  K'sal met versiert ghedicht, noch met onweghen  Of langh begin niet doen vertoeven dy.       #  Die dinghen al die van selfs schieten vry  Wt d'aerde, zijn onvruchtich wel van wesen,  Doch comen vroom en willich opgheresen,  Want de natuer in d'aerd' is: doch yemant  Soo hy dees ent, of in t'gheoeffent plant,  Haest sullen sy den wilden aert af legghen:  Door veel ghebou, oock u niet haest ontsegghen,  T'zy tot wat aert of const ghy die bedwinght:  Ia t'vruchtloos spruyt dat uyt den wortel springt  Sal sulcx oock doen, van daer ghenomen gravent  Int open veldt: ist dat ghy't wel behavent,  Want t'hooghe loof en moeders tacken breet  Beduystren dat met schaeu, en doen hem leet:  S'ontvoetselend' alst wast, en uyt wil schieten  Sijn loof, jae doen verbrandend' hem te nieten:   #  Wat boom voort comt van een gheworpen zaet,  Wast traegh, beschaeut oock sijn naecomich laet  Geslacht, wiens vrucht sijn eerste sap vergetich  Bastaerdich wordt, jae snoo en niet wel etich:  Den Wijngaert brengt ooc snoode vruchten voort  Tot voghel roof alleen: oorsaeck men hoort  Tot yeder boom, om temmen, moeyt' t'oorboren,  En op de rij' die stellen in de voren.  Maer uyt den stam d'Olijf al beter wast  Wt ouden struyck: de Wijngaert die men past	#  Romeersche spreeckwijse.  #  Boomen van selfs wassende, zijn onvruchtbaer: doch canmense met enten en oeffenige temmen.  #  Den boom die uyt zaet wast, wast traegh, doch crijght bastaerde vruchten.
[p. 95]    Gheleyt in d'aerd' om soo t'herspruyten groene,   †  Paphosche Myrth' harthoutich van plantsoene  Wast beter op: soo doet hardt Haselaer,  Ooc grooten Esch, en  ‡  t'schaeu-rijc boom alwaer  Den crans af was van Hercules, midtsgaders  Oock d'Eyckelboom des  *  Chaonischen vaders,  Oock Palm hoogh, en Denne boven dien,  Die al t'misval der Zee noch moet gaen sien.  Haeghappel-boom die rou is hier de loten,   †  Op worden wel ghegreffijt van de noten:  D'onvruchtich boom Andoren wel ghenoech,  Vroom appels, oock Castagner buecken droech:  Esch in de haegh van Peerbloessems bestreken  Is wit gheweest, de sogghen quamen breken  Den Eyckel oock wel onder Yepen wis.   ‡  Des entens wijs' al niet eenvoudich is,  Want daer te mids van t'bast doorbreken knoppen  Den teeren rock, daer booren oock en stoppen,  Weer d'Enters t'gat met ander boomer spruyt,  Die wassen leert te vochter schorssen uyt  Botloose stam, wordt oock wel somtijts weder  Ghesneden af, men maeckt van boven neder  Een scheur int hout met beytels diep, alwaer  Men dan in doet de greffi groen vruchtbaer:  Daer comt seer corts een boom ooc uyt becleven  Met vruchtbaer schoon en g'lucsaem tacx verheven  Ten Hemel toe: waer door den eersten stam  Verwondert is, dat hy op hem vernam  Nieu blat en vrucht (sijns aerts niet zijnde) rijsen.       *  Het wassen oock al op verscheyden wijsen  Sterc Yep, de Wilg, de Loot', Idaens Cypres:  D'Olijven vet, oock onderscheydt is des  In der ghedaent', als rondt, lanck en volcomen,  En bitter oock van besen: oock en comen  Al over een niet d'appelboomen of   †   Alcinoensch bosschagt' en vruchtich hof:	†  Paphos, stadt in Cypren, van waer de Myrth' Veneri toeghewijt.  ‡  Hercules crans was abeel, wiens bladers soo wit in de Helle verbranden.  *  Chaonischen vader was Iuppiter, wien d'Eycke toeghewijt.  †  Van wilde onvruchtbaer boomen te greffijen.  ‡  Van verscheyden enterswijse.  *  Verscheyden aert van Boomen wasdom, gedaente en wesen, int enten t'onderscheyden.  †  Alcinous Coninc van Pheaco, beminder der fruytboomen, boomgaerden.
[p. 96]    De Crustumsch oock de Syri peeren sullen  Niet eens zijn, noch die swaer de handen vullen.      D'selfd' Herftingh' oock niet aen ons stammen hanght,  Die plockend' af  †  Lesboschen snoeyer langht  Van Metymnasch wijnrancken: noch meer aerden  Zijn daer als Thaesch en  ‡  Mareots wijngaerden  Wit zijnde, dees zijn nu in aerde vet,  In lichter aerd' oock ander varen bet:  Phythische druyf tot Bastaert is al nutter,   *  Lageos dun dees druyf sal haren nutter  Doen knicken t'hooft, ja stroncklen doen den voet,  De tongh oock zy ghebonden swaer zijn doet:  Ooc druyven peersch noch zijnder die vroech rijpen,  Ay in wat Dicht sal ick u oock begrijpen,  Rhetische? doch u niet soo hoogh en set  Als dat ghy met Phalarner wijnen wet.      Daer zijn seer sterck' Ameesche van gelijcken,  Daer  †  Tmolus, ooc  ‡  Phaneus Coninc wijcken  Selfs moeten voor: dan isser noch de cleen  Argitis druyf, waer teegh mach wedden gheen  Saprijc, als veel jaer duerich: maer van  *  Rhoden,  O Druyve ghy, in tweedst' gherecht den Goden  Zijnd' aengenaem, k'en mach u niet slaen swijck:  O Bumastsch', oock gheswollen en ghelijck  Koey-spenen, maer t'ghetal is onghemeten:   †  Gheslacht als naem, of welck se zijn te weten:  Daer light niet aen, die't al begrijpen sou,  Die dede recht als of hy weten wou  Hoe menich zant in Lybi Zee verheven  Door Westen windt moet heen en weder sweven  Of als Oost-windt den Schepen doet aenval,  Hoe veel dat dan  ‡  Ionische golven al  Ten strande-waert ghedreven worden jachtich.      Om alle dingh voortbrengen ooc niet machtich  Is yeder grondt: de Wilghe wast in Vliet,	†  Lesbos Eylant in de Zee Egee, daer in de stadt Metymna, Mareotes, een deel van Egypten.  ‡  Verscheyden aert van druyven en wijnen.  *  Lageos, dees druyfs wijn treckt door't lijf tot in de aderen.  †  Tmolus, bergh in Lybien.  ‡  Phaneus, haven van t'Eylandt Chio, van den Coninck Phareo ghemaeckt.  *  Rhodus Eylandt van Lycien.  †  Oneyndelijck ghetal der wijnen.  ‡  Ionische Zee is een deel der Adriatische.
[p. 97]    In Poelen dicks den Els oock soo men siet:  Den steghen Bueck die wast in steenen berghen,  Den Myrth' verblijdt hem met de stranden ergen:  Wijngaert voor t'lest lieft open heuvels, maer  Den Yep bemint het Noordt en t'coud' eenpaer.  Siet s'Werelts ooft uytcant, van waer dat wonen   #  D'Araben tot t'gheschildert volck Gelonen:  D'aerd is daer ooc door bouwers hant getemt,  En t'landt bedeelt elck met sijn boomen vremt.  Indi' alleen brenght voort swert Eben wichtich,  Savet alleen t'hout hebben Wieroock drichtich.  Wat sal ick dy van Balsem segghen oock,  De welcken sweert uyt hout van goeden reuck?  En botten van Brisil-hout altijdts bloeyend'?  Van Bosschen oock in Ethiopi groeyend'?  Wit zijnd' altijdt van sachte wol? Hoe dat   #  De Seres daer afkammen van het blat  De dunne wol? Wat bosschen oock van deghen  Indi voortbrenght, naest aen de Zee gheleghen,  Waer pijlen gheen gheschoten uyt den boogh  Te boven gaen die boomen wonder hoogh,  Daer doch dat volck niet met den aenghenomen  Pijlkoker traegh is, maer snel uytghenomen.  T'landt Meden brengt droef sap van bitter een,  Doch appel goet en g'luckich, wantter gheen  Is boven hem in deuchden of ghesonder,  Die beter helpt als wree stijfmoeders onder  Den dranck vergift ghemenghet hebben loos,  Iae giftich cruyt, en toover-woorden boos,  Want t'swert fenijn verjaeght en drijft al desen  Ten leden uyt: seer groot is selfs gheresen  Den boom, en hy ghelijckt den Lauwer oock,  Iae waert dat hy gants anders niet en roock'  Hy waer hem self: met winden gheen sijn bladen  Hy vallen laett, oock houdt hy wel gheladen  Sijn bloessems vast: daer Meders quaden aem	#  Gelonen, een volck in Schytien.  #  Seres een volck naest t'somer Oosten, geleghen daer veel boomwol wast.
[p. 98]    En monden stanck med' heelen, jae bequaem  Ghenesen sy daer med' d'amborsticheden.      Maer nochtans, noch de bosschen al van Meden,  (Een seer rijc lant) noch die schoon  †  Ganges vliet,  Noch  ‡  Hermus oock goutsandich moghen niet  Om eer en prijs met Itali ter banen  In wedspel treen, *  Bactranen, Indianen,  Noch oock gheheel  †  Panchai', al is dat lant  Wel vet met al sijn Wieroock draghen: want  Itali heeft noyt omgheleydt de Stieren  (Die door de neus uytblasen vlam en vyeren)   ‡  Tot het ghesaey der tanden van het Dier  Hydr' alderwreedtst': t'ghewas en heeft ooc hier  Ghegrouwelt niet van al de stormhoeden  En spiessen dicht des krijchsvolcx fel int woeden.  Maer hooren goed, *  Massijcke Bacchi vocht,  Heeft hier vervult de plaets' als uytghesocht.  T'Itali oock Olijven en het Vee  Besitten al de ruymt' int wijd' int bree:  T'krijchprachtich peert hem ooc uyt desen lande  Int veldt begheeft: den Stier de groot' offrande,  O †  Clitumn', al met t'heylich water dijn  Begoten oock de witte kudden zijn,  Al menichmael van hier de Roomscher zeghen  Schou-spelen schoon gaen brengen en beweghen  Opt Capitol ter Goder kercken claer.   ‡  Den Lenten-tijt geduert hier tgantsche Iaer,  T'is somer hier, alst elder is cout winter,  T'vee twee maels Iaers hier draegt, tweemaels men vinter  Nieu boomvrucht t'Iaers: geen Tygers fel verwoet  En vindt men hier, noch treede Leeus gebroet.  T'ellendich volck om ougsten uyt ghetoghen  Wordt hier niet door fenijnen boos bedroghen:   *   Hier schobde Slangh' ooc groote krincken geen  Lancx d'aerd' en trect, noch wringt haer niet in een.	†  Ganges, vliet in Indien.  ‡  Hermus, vliet in Meonien.  *  Bactra, lant en stadt in Schytien.  †  Panchaia lant in Persen, van den Coninck Pancheo so ghenaemt.  ‡  Den lof van Itali.  *  Massijcke wijn, dat is van Campani, na den bergh Campano in Italien.  †  Clitumne, vliet in Pharisco by Mevancam.  ‡  In Itali ist altijdt Lenten: en somer als elder winter is.  *  In Itali zijn geen soo groote schobde Slanghen als in Indien, Afrieken of Egypten.
[p. 99]        Doet hier so veel schoon steden by, en wercken  Constbaer gewrocht, so veel en schoon t'aenmercken  Op een ghehoopt al Borghen hier int landt,  De clippen doorghebroken met der handt:  Hoe Vlieten oock van onder d'oude mueren  Doorloopen heen. Sal ick ter avontueren  Vertellen oock, hoe dat de Zee weerzijds  Soo boven aen als onder aen altijdts  Itali comt met soute vloet bespoelen:  En hoe dat heeft soo veel schoon soete poelen,  V  †  Laci doch de meest, en oock, o dy   ‡  Benace, welck soo golft en ruyst of ghy  Self waert een Zee: of sal ick oock verhalen  De Havens, al het toeghestopt bepalen  Des poels Lucrin': en hoe de Zee verhaest  Haer gramschap toont, en int aenstooten raest  Ter zijden lancx het  *  Iuli water henen:  En daer oock stort den Zeebrant van Tyrrhenen  In d'hoofden van Avernen met ghewelt?  Itali Beecks oock silverdrichtich stelt  Ehren ten toon, en t'koper in der aerden,  T'heeft gh'overvloeyt van gout, t'heeft hoogh van waerden  Gheslachten nu der Mannen cloeck vol deucht,   #  De Marsos oock, daer toe Sabelsche jeucht,  Liguurs ghewent swaer ongemack verdragen,  De Volscen cloeck die spits gheweer ooc dragen:  Itali heeft de Decios niet bloot,  T'heeft Marios en den Camillos groot,  Vroom Scipions ten krijgh verhardt onwinlijck  Al voort ghebracht: daer toe oock u seer minlijck,  O Cesar, ghy die d'aldermeeste zijt,  En zijnd' een cloeck verwinder nu ter tijt  In den uytcant van Asi, daer den blooten  Indiaen keert van die Romeynsche sloten.   †  Saturni grondt, ghegroet zijt, voeder van	†  Lacius den poel by de stadt Com.  ‡  Benacus poel in Itali.  *  Juli Cesar had de Zee afghesloten van den poel Luccino, waerom hier Juli water.  #  Edeldom van Itali.  †  Itali heet Saturnia, van Saturno, dieder hem hielt uyt den Hemel, dat is uyt Creten van sijn sone verdreven.
[p. 100]    D'aerdvruchten, ooc van menich cloec fraey man,  Ter eeren dy begin ick nu al dinghen  Van ouden lof en conste voort te brenghen,  Bestaende nu de heyl'ghe Bornen licht  T'ontsluyten oock te singhen een ghedicht  Op sijn  †  Ascreusch, doch in Romeynsche steden.      Hier ist nu plaets te schrijven aert en zeden   ‡  Der aerden recht, wat cracht, wat verwen al:  Iae wat natuer t'gheen' mer in zaeyen sal.  T'verblijden sich onvoeghelijcke gronden,  Voor eersten oock de heuvels quaet bevonden   #  Vol magher cley, ghekeyt en hagich met,  T'Palladisch bosch van langh-gheduerich vet  Olijf ghewas: waer van ghetuyghnis gheven  D'Olijven wildt die veel daer zijn becleven.   #  Maer vetten grondt met t'soete vacht ghelaeft,  En tloofrijc veldt met vruchtbaer gront begaeft,  G'lijck wy sulck dicks van bergh in hol dal sagen  Daer vlieten af van hooghe clippen plaghen  Al soetkens veel te loopen, en eenpaer  Med' brenghen een g'luckich Rijm aldaer:  Iae recht een veldt dat light ghehelt na Zuyden,  Vol cromme ploegh ghehaette varen cruyden:  Dit sal u nut om in te planten zijn  Wijngaerden vroom, milt-vloedich al van wijn:  Dit druyven veel en wijnen gheeft ghehuldich  Sulck als wy op in schalen offren guldich,  Als d'Elphen-pijp den bollen  †  Tyrrheneer  Gheblasen heeft voor den Altaers, wanneer  In schotels vlack wy soo ons offerhanden  Al roockend' doen met warm inghewanden.       ‡  Maer soo ghy sin op groote Vee meer slaet,  Of dat ghy oock nae t'Kalver voeden staet,  Oft wilt gesaey-versengend' Geytkens houden,  Soo moet ghy gaen en soecken dichte Wouden,  Of landen verr' ontrent dat wel versaett	†  Ghelijck Hesiodus Ascraijt van t'lantwerck sanck.  ‡  Verscheydenheyt der aerden.  #  Magher steenich lant goet voor Olijven.  #  Vetten gront om Wijngaert.  †  Tyrrhener nae de Zee, tusch Spagnen en Itali, een Thuscaner.  ‡  Waer men groot vee, ooc Kalvers en Geyten hoeden sal.
[p. 101]    Tarenten: Iae vry 't ghenoeghen laett  Een weyde goet, en een landouw' soodanen  Als in een Vliet groen-cruydich, witte Swanen   #  Voedend' verloos t'ong'luckich Mantua:  Waer bornen claer, noch gras ontbreken: ja  En alsoo veel Driftbeesten groot afknaghen  En scheeren kael in langhe Somer-daghen,  Dat brenght van nieus weer voort in die landou  In corten nacht den couden vochten dou.   #  Swartachtigh' aerd' en onder t'inghedruckte  Ploeck-couter vet, grondtrottich alst gheluckte,  Alsulcke wy al ploeghend' sochten oyt  Voor d'alderbest om terwe: gh'en hebt noyt  Van effen landt, dan van sulck sien den traghen  Vrechtbeesten gaen naer huys met meerder wagen:  Of van wat grondt, den ploegher zijnde gram  Ghewonnen uyt heeft menich boomer stam,  En uytgheroeyt de Bosschen, want sy waren  Onvruchtich al van over langhe Iaren,  De woonsten oudt der voghels op den top   #  T'saem uytgherockt met wortels: doe hoogh op  T'ghevoghelt' vloogh, en liet daer al sijn nesten,  Dien grondt om graen te zaeyen is den besten.      Maer t'kouter crom na dat in schralen gront  Is inghedruckt, wordt d'aerde wit terstont:  Want heuflich lant sijn drijf-zant dorr' en schralijc  Voor Honich-byen can schier verleenen qualijck  Canneel-cruyt laegh, noch selfs ooc Roosmarijn.  Den Tuf-steen rou, Crijt-gronden ooc, welc zijn  Van t'swerte Dier de Water-slangh' doorgeten,  Ontsegghen selfs den ander landen eten  En soeten cost den Slanghen, jae noch min  Selfs holen crom om hen onthouden in.   #  Een aerde welck uytblaest al dunne roocken  Verdwijnich haest, jae trecket vocht beloken  Tot haer, en gheeft van haer wan sy wil ras	#  Hy loest sijn Vaderlantsche weydinghe.  #  Swarte rottighe vette aerde de beste om Terwe.  #  Wighe roeyde bosscher of boomgaerder, nieu aerde de beste.  #  T'landt daer misten uyt optrecken is seer goet.
[p. 102]    Haer self altijdt becleedt met haer groen ras,  Welck t'ijser niet en quetst door roest rousoutich,  Dy d'olmen sy met Wijngaerts blij sachthoutich  Doorbreyden sal, s'is oock Olijf vruchtbaer:  Al bouwend' sult ghy ondervinden haer  Te draghen vrucht al veel den beesten huldich,  En datse sal t'crom houter lijden duldich:  Sulck' aerde ploeght t'Rijck Capua oock t'lant,  Welck light den top Vesuvi aen den cant:  De  #  Clanisch' oock die altijdts den onrijcken       ‡  Ascreers meest ontrouwich verong'lijcken.      Nu sal ick dy de wijsen maken condt  Hoe ghy wel haest sult kennen elcken grondt,  Indien ghy vraeght of d'aerd' al boven maten  Is dun of dick, want d'een om kooren laten  In zaeyen is meer jonstich, d'anders vrient  Is Bacchus meer: maer dicht' aerd' altijts dient   #  Cereri bet: de dun Egeo om rijpen  En wassen bet: Alvooren ghy begrijpen  Een plaetse sult met ooghen die herd zy,   #  Doet graven daer een put, den welcken ghy  Sult vullen dan met die self d'aerde weder,  En t'boven-zant met voeten treden neder:  Ghebreeckter zant, soo n'is den grondt niet vet:  Maer magher heel, en sal oock dienen bet  Tot beesten weyd', en om opqueecken spoedich  Den wijngaert groot wiens vocht is nut en voedich  Maer weyghert d'aerd' in haren put t'hergaen  En overschiett, daer suldy by verstaen  Dat dichten grondt te zijn, verwacht ooc buyten  Nae ploeghen daer, al grove sware cluyten  En rugghen dick: hierom die aerde van  Sulck landt doorclieft met stercke beesten dan.   #  Maer aerde brack die bitter heet te wesen,  Iae tot der vrucht onsalich: want men desen  Grondt met den ploegh niet can ghetemmen siet,	#  Clavius een Vliet in Campania.  ‡  Ascree stadt in Campania.  #  Egeus is Bacchus.  #  Hoe men d'aerde proeft en kent.  #  Brack' aerde onnut voor vruchten en wijngaerts.
[p. 103]    Des Wijngaerts aert noch d'appels namen niet  Hy en behoudt in wesen: dus om proeven  Of hy sulck is, zijgh-korven sult behoeven   #  Van wissen dicht: jae neemt de cleensers van  Kaes-parssen uyt beroockte daken dan,  Laett d'aerde brack hier in ghedaen met soeten  Bron-water zijn, en treden stijf met voeten:  Met druppels groot het water suldy sien,  Dan zijghen af en loopen uyt de tien,  De bitter smaeck de waerheyt sal oorconden,  En quellen stracx den proevers droeve monden.      Oock in dusdaen een wijse leeren wy   #  Of d'aerd' is vet, want gheentijdt scheydet sy  Wechwerpend' haer met handen, maer hangt even  Den vinghers aen als peck taey int aencleven.  Vocht' aerde voedt al meerder cruyden, doch  Al blijder dan sy wel behoeft: maer och   #  Dat sy my niet te vey zy noch te machtich  Haer en vertoon in die eerst' aren sachtich:  Swaer aerde door haer eyghen swaerte melt  Al swijghend' haer, de licht' oock sulcx vertelt,   #  T'is door t'gesicht ghereedt wel t'onderscheyden  Wat bruyn aerd' is: of verwen meer verscheyden.  Maer t'schadich t'coud' is t'ondersoecken swaer  Den rooden Denn en Yepen hinderbaer,  Of swerte Clijf ghetuyghen te som stonden  De plaetsen waer men heeft de coude gronden.      Dit al ghemerckt nu zijnd', aendachtich zijt  Volcom'lijck wel te vooren langhen tijt  Te koken t'landt met voren en met sloten,   #  Te snijden door de berghen onverdroten,  En teghen t'Noordt de cluyten toonen bloot  Eer t'bly geslacht der Wijngaerts ghy int schoot  Der aerden leght: best Ackers die wy vinden  Zijn daer d'aerd' is door couden rijm en winden  Wel doorgherot: en waer een die sterck delft	#  Hoe men soute aerde proeft.  #  Waer aen men vette aerde kent.  #  Vey is malsch.  #  Aerde by ghewicht en gesicht t'onderscheyden.  #  Door t'lant voren en grachten te maken.
[p. 104]    T'vermoeyde landt al vast omkeert en welft:  Maer Boeren cloeck die niet als luy vermijden  De wachter vlijt, voorsoecken t'allen zijden   #  Een g'lijcke plaets' soo van natuer en grondt,  Te weten g'lijc daer t'jong plantsoen eerst stondt  Ghequeeckt, en daert nu zijn de groot bedeghen  Verplant oock wordt op dat in ander weghen  Sijn moeder stracx verwisselt niet en kent:  Dat meer is, hoe t'plantsoen oock stont gewent,  In t'queeckery sy s'Hemels aensien mercken  Op t'schorss', op dat alwaer in d'eerste percken  Elck boom, of oock wijnstock gheleden heeft  De Zuyder hitt', en wat ruggh' aenghecleeft  Den Noordtschen pool, sulcx int verplanten kennen,  ‘En stellen t'boom als eerst, soo veel t'ghewennen  ‘Tot eenich dinck can baet en voordeel doen  ‘Van eersten af in jonghe Iaren groen.   #  Oft beter is op heuvels Wijngaerts setten  Dan vlack op veldt, wilt eerst daer wel op letten  Op t'vette landt t'dick planten niet en swicht,  Te min en draecht niet Wijngaert staende dicht.  Maer heuvel grondt met hooge bergs opgangen  Daer moet ghy doen nae ordenings belanghen:  V stammen stelt dat sy recht op de steeck  Wel over een al comen in een reeck:  Ghelijckerwijs in grooten crijgh verspreyden   #  Sijn krijghs volc pleeght tlang legioen verscheyden  Slach-oordens staend' int veldt bereyt tot strijdt,  Daer van den glants des corers breedt en wijdt  Al d'aerde blinckt, daer sy nochtans malcander  Noch grousaem niet bevechten, maer sijn wander  Twijfflachtich Mars tusch wapen dwalich maect.  V stammen stelt op maet' also gestaeckt  In ganghen g'lijck: niet dat alleen sal voeden  Sulcx door t'aensien den ijdelen ghemoeden:  Waer ghy hebt dan elcx Wijngaerts aert by een,	#  Hoe men plantsoen verplanten sal.  #  Te mercken oft beter is op heuvels of int laegh Wijngaert teplanten.  #  Den Wijngaert op rijen en ganghen te stellen als een slachoorden.
[p. 105]    Elck ranck haer dan verbreyt wijdt int gemeen.      Ghy vraegt misschien hoe diep te zijn behoeven  De putten. Doch ick soud' in cleene groeven   #  Den Wijngaert wel betrouwen durven: maer  In d'aerd' al diep den boom: den Mispelaer  Bysonder, welck soo hooght en Hemel boven   #  Den top hy streckt, sijn wortels ooc verschoven  Soo diep hy doet ter hellen strijcken af:  Den winter, noch gheen windt, noch regen straf  Hem trecken uyt, hoe seer sy hem beswaren,  Blijft onbeweeght en duerend' al veel Iaren:  Hy overwint veel menscher levens tijdt:  Te mids ghestaen laet hy oock breedt en wijdt  Sijn armen sterck een schaeu seer groot verwecken.   #  Dijn Wijnberg laet na Wester Son niet strecken.  Gheen Haeslaer plant ooc onder wijngaerts yet.  Breeckt ooc t'geboomt' sijn hoogste topkens niet,   †  ‘Ter aerden moet so groot een liefd' beclijven:  Met plomp mes quetst gheen plant: oock wild' Olijven   ‡  Stam onder dijn geboomt' en steeckt niet: want  Dicks onachtsaem den Herders uyt der hant  T'vyer valt, dat eerst maer steelwijs sonder vlammen  Ligt onder t'schorss' die vet is, climt ter stammen  Ten laetsten op, den bladers hoogh gheraeckt,  En in de locht een groot gheruchte maeckt:  Iae t'gaet al voort hoogh tack en top verbernen,  T'stelt t'gantsche bosch met vlammen int verwernen,  En zijnde swert door pecksche duysterheyt,  Een roockwolck swert het in de locht verspreyt,  Bysonder wan een stormwindt comt rasen  En valt opt bosch en sterckt den brant met blasen.  Waer dit gheschiet, Olijf noch Wijngaert can  Niet uyt den stam van nieus herspruyten dan,  Al houdtmens' af, s'hergroeyen niet als gheerde	#  Wijngaert ondiep, maer boomen diep te planten.  #  Van 't diep wortelen der Mispelaers.  #  Wijgaerts niet stellen teghen t'Weste.  †  D'opperste scheutkens der boomen niet te breken.  ‡  In Wijngaert noch Olijfgaert gheen wilde Olijven te planten om sorghe van brandt.
[p. 106]    Of jongh plantsoen van nieus doet uyt der aerde  Oock wild' Olijf onsalich onvruchtbaer,  Men oegster van slechs bitter bladers maer.      Geen raedsman ooc, hoe wijs hy zy met woorden,  Beweghe dy, dat ghy met windt van Noorden   #  Soudt open doen rouw' aerd', oorsake want  Den winter sluyt door couden vorst het lant  Al toe soo dicht, als dat hy niet wil gonnen  T'ghezaeyde zaet sijn wortel t'saem gheronnen  Te wassen in der aerden grondt ghevest:  Men plant altijdts de Wijngaerts alderbest  Als staende root den Lenten schoon met blomen,   #  Men weder siet den witten voghel comen  Den welcken gh'haett is van den slanghen lang:  Of weynich oock voor t'Herftsche cout aenvang,  Wan snelle Son noch niet gheraeckt met peerden  Den winter heeft, end' somer is sijn veerden.      Soo nut voor boom en bosscher groente soet  Den Lenten is, jae d'aerd' hy swellen doet,   #  En maect belust na t'baer-zaet: want al jeuchdich  D'almogend' locht den Vader daelt dan vreuchdich  Door reghens nut vruchtbaer in echten schoot:  En zijnde groot, oock met een lichaem groot  Hy dus versaemt voedt t'samen al de vruchten.  De telghen dan in onghebaende gh'huchten  Die clincken soet door voghels claer van stem,  En t'groote Vee herpleeght oock Venerem  T'som-daghen dan: Den voedtsamighen acker  Is mede gantsch door noodt van baren wacker.   #  De landen al den schoot met veye locht  Ontsluyten dan door Zuyde winden vocht,  Teer vocht is dan in alles overvloeyend',  En t'jeuchdich cruyt derf veylich hem al groeyend'  Begheven vry in die nieu Son alsdan:  Des Wijnstocx scheut is oock bevreest, niet van  T'Zuydt regen-windts opstijgen noch slachregen	#  T'landt niet om te doen met de Noorden windt.  #  In den Herft en Lenten plant men best de wijngaerden.  #  In den Lenten Iupiter en Iuno, dat is de regens uyt de locht: maken d'aerde lustich, vruchtich en zaeyvaer, genomen uyt Homero..  #  Veye locht is een vochte of groeysaem locht.
[p. 107]    (Die van Noordtoost met winden groot na t'plegen  Van Hemel stort ghedreven) maer s'ontdoet  Haer botten teer, en schiet haer bladers soet.      Ick g'loof oock niet dat in den tijdt voorhenen  Int eerst' begin des Weerelts schoon verschenen  Zijn daghen oyt van ander soet beloop,  T'was Lenten tijdt in al des Weerelts hoop:   #  Wt Oosten al des winters storm-winden  Die hielden op: die beesten eerst beginden  Te scheppen licht, en t'Manner herd gheslacht  Wt steen-gront t'hooft eerst boven heeft gebracht:  Doe Dieren wildt geschikt zijn in de Wouden,  En Sterren claer den Hemel in te houden.  Verdraghen selfs en souden ymmermeer  Niet moghen oock nieu schapen dinghen teer  Den arbeyt stuer, en gingh' alsoo niet sitten  Een groote rust tussch' t'coud' en tussch' der hitten:  Iae t'Hemels soet invloeysel soo het niet  Bevrijdde d'aerd' al van soo swaer verdriet.      Lancx d'ackers ooc wat ghy voor jonge spruyten   #  Indruckt, bestroyt met een vet mis van buyten,  Aendachtich oock met veel aerd' hen bedeckt:  Int graven oock daer puymsteen med' in treckt,  En schelpen vuyl, want t'water sal inzijghen  Daer tussch', en oock de dunne winden crijghen  Ingangh, en dan t'gheplant' alsoo ghetreft  Sijn jeucht, en gheeft tot wasdom t'eer verheft.  Nu zijnder noch die d'aerde vast toedrucken  Met steenen swaer voor t'slachregh'nich verdrucken  Dat uytghestort soo valt te sulcker stondt:  Iae teghen dat den hitt' aenbrenghschen Hondt  Den Acker doet door drooght' gescheurt opbreken:  Plantsoenen nu wanneer die zijn ghesteken,  Noch d'aerd' al dicks aen hen te brengen schort,   †  En laten oock een tweetandtsch' herde vorck  Daer over gaen, of d'aerde toebereyden	#  Den Lenten by d'eerste Weerelt oft Lusthof geleken.  #  Van mis te stroyen in den Wijngaerts.  †  Van den Wijngaert te hacken om t'oncruyt uyt te roeyen.
[p. 108]    Met t'inghedruckt crom-kouter: jae en leyden   #  D'jongh' Ossen brat door der Wijngaerden velt:  Iae dat men oock den Wijnstocken verselt  Met rieten licht, en oock gheplickte staken:  Iae esschen stocx en sprieten hun soo maken   #  Ghewent den stuen te nemen op dees macht,  En spotten dan daer met der winden cracht.  De solderingh' oock laett noch boven trecken,  En soo wijdt uyt lancx d'Olm-tacken strecken:   #  En t'wijl de ranck uyt bott al jongh en teer  Soo moet men die noch sparen: oock wanneer  De blijde ranck haer streckt om hoogh verheven  Met lossen toom, in suyver locht begeven,  Met t'snoey-mes punt machm' haer niet doen gequel:  Met handen crom doch plucken mach men wel  De bladers af, en lesen uyt by tijden:  Daer naer als sy omhelsen tot bevrijden  Den staken stijf, en hoogh te boven gaen  Den Olm, dan stropt af haer ruychte saen,  Den Wijnstock vry sijn armen af wilt scheeren,  Sy vreesen eerst het ijser int ontbeeren  Der bladers, maer beheerschapt hen nu straf,  Den rancken vey bedwinght en snoeyt vry af:  Oock haghen moet men breyden om uyt sluyten  T'vee, sonderling alst blat noch teer int spruyten  Gheen onghemack gheleden noyt en heeft,  T'welck boven dat stuer winters onbeleeft,  De stercke Son hen quellen onghenadich:  Wild' Ossen oock, naegaende Geyten stadich,  Beschaden hem, jae Schapen: veersen Gier  Die etent oock: noyt heeft den Wijngaert schier  Soo seer ghedeert gheronnen coude crachtich,  Door witten rijm noch vallend' hier onsachtich  Op clippen droogh: alst van t'Geyt-kudd' en wert  Door t'bijten sijns vergiftsche tanden herdt,  En in den stam de litteyckens van t'knaghen.	#  Brat dertel.  #  Van de wijnstocks op te binden en steunsels te gheven.  #  Dat men seer de teere botten wachten vroet.
[p. 109]     #  Om dees misdaedt alleen de Geyt gheslaghen  Wordt Bacch', om dit oock in tooneelen om  Gaen spelen oudt: d'Atheners oock daerom  In straten wijdt en by de groote dorpen  Schoon prijsen op met spel te winnen worpen,  En midts den dranck in sachte weyden bly   #  Den uytters vet, daer over springhen sy:  T'Ausoni volck landtbouwich en ghesonden  Van Troyen af, met lacchen onghebonden  Die spelen oock met ongheschickt ghedicht,  Daer toe sy doen van holde schorssen dicht  Mom-trongnien aen die grousaem zijn van wesen,  En roepen dy, o Bacche hoogh ghepresen,  Met bly ghedicht en liedekens oock aen,   #  En poppen sacht van wasch sy hanghen aen  Pijnboomen hoogh, en al tot uwer eeren  De Wijngaerts hier door bloeyen en vermeeren  Vrucht-rijckich: oock de Dalen hold' eenpaer,  En Wouden diep in alle plaetsen waer  Sijn eerlijck hooft ging in den omgang wenden  Bacchus den Godt: hierom als wel bekenden  Hem sullen wy met Vaderlijck ghesanck  Behoorlijck oock toesegghen eer en danck,  En verladen in bree schotels oock om draghen,   #  Den Bock gheleydt by d'hoornen om gheslagen  Te zijn, sal staen ghewijdt voor den Altaer:  T'vet inghewandt wy braden sullen daer  Seer wel aent vyer met houten Haeslaers speten.      Dits andersins nu arbeydt noch te weten  De Wijngaerts wel te haefnen, welck geen tijdt  Ten eynden is, want Iaerlijcx moet altijdt   †  Dry of vier mael sijn d'aerde doorghesneden,  De cluyten staegh ghebroken al de leden  Met gaffels scherp, tweetandich: oock moet vast  Den Wijnbosch al van bladers sijn ontlast.  ‘Dus t'Boeren werc, dat geen tijt  ‡  stil is staende,	#  Waerom de Geyte Baccho wordt gheslacht.  #  Wtters zijn Geyte-vellen vol wijn oft oly.  #  Bacchi feest hoe gehouden.  #  Den Bock wordt Baccho g'offert.  †  Wijngaert dry oft vier maels siaers te suyveren, hacken, en de blarighe rancken minderen.  ‡  T'Boerwerc is nimmer stil.
[p. 110]    ‘D'een d'ander volght, altijdts int ronde gaende,  ‘En t'Iaer dat wordt alsoo ter laetster stondt  ‘Door eyghen selfs voetstappen oock al rondt,  ‘Soo't voortijts plach, ten eynd' altijts gedreven.  Soo wanneer nu den Wijngaert daer beneven  Gheworpen heeft al af sijn spade blaers,  Ghelijck hy is ghewent te doen eens Iaers,  En Noordtwindt cout heeft afghesmeten neder  Der Bosschen eer': een wacker Boer alweder   #  Sijn sorgh' uytstreckt tot int toecomstich Iaer,  En hy vervolght den Wijngaert, welcken daer  Verlaten stondt, en met Saturni crommen  Tandt scheerend' af soo teghen het toecomen  Hem wel ghesnoeyt, beschickt en suyvert hy:  Voor al spitt d'aerd', en brandt ten eersten ghy  D'afsnoeysels wech gevoert, en brengt de staken  Eerst weder t'huys int droogh' daer onder daken  Ten laetsten snijdt: Den Wijngaert crijght tweemael   #  Schaeu, tweemael oock bedecket cruyt te mael  Den spruyten jongh met doornen dicht en bramen,  Den arbeydt is van beyden herdt te samen.   †  ‘Prijst Ackers groot, maer doch den cleenen bout:  Oock wissen rouw van Muysdoren int Wout,  En vlietsche riet aen d'oevers af te snijden,  Iae t'wilghe Bosch ong'havent te somtijden  Dees sorghe noch den Landtman oock belast.      De Wijnstocks zijn nu aen de staken vast,  De haghen oock zijn opgheleydt beneven  Den Wijngaert, dus wilt t'snoeymes ruste geven,  Nu al vermoeyt den snoeyer wel te recht  Van den Wijngaert gaet singhen t'laetst gerecht  Doch tergen moet men d'aerd' en stof omroeren,   #  En Iupijn nu om t'slachreghens aenvoeren,  Te vreesen is voor t'rijpe Druyfs beclijf.      Daer teghen heeft gheen bouwingh den Olijf,	#  Nae t'aflesen den wijngaert stracx te snoeyen.  #  Tweemael des Iaers, te weten, in Lenten en Herft, den Wijngaert ontrancken en ontlooven.  †  Weynich landt wel, beter als veel qualijc, bouwen.  #  Iupiter de locht of den reghen.
[p. 111]    Noch zickel crom, noch oock vast egghen mede   #  Verwacht hy: maer als hy heeft vast sijn stede  In d'aerd', hy herdt der lochten wederstandt:  Iae d'aerde self als sy met crommen tandt  Ontsloten wert, sy't vocht hem doet toevluchten,  En g'opent met t'ploeg-ijser ooc swaer vruchten:  Vreedsaem en vet Olijf queeckt dan aldus.   #  Den appel-boom als hy bevoelt heeft flus  Behoorlijck macht in sijnen stam vercreghen,  Door eyghen cracht ten Sterrenwaert ghestegen  Hy haest opgaet, ons hulp behoeft hy niet:  En oock niet min men ondertusschen siet  Vol vruchten swaer van selfs de blijde Wouden  Te samen al: jae t'voghels ongheboude  Woonsteden zijn van bloeghe knoppen root,  De claver af men scheert tot beester noot:   #  T'hoogh bosch verleent ooc fackels, en de vyeren  Zijn daer ghevoedt, by nacht de boomen stieren  Een licht van hun, des twijffelt menich seer  Te planten dees, of yet besorghen meer.      Wat sal ick nu vervolghen meerder dinghen,  De Wilghen oock de laghe bramen brenghen,  Of beesten loof, of Herders schaeuwen soet,  Daer toe oock noch t'ghezaey beschutsel goet,  En d'heunich-bye haer aes en voetsel smaecklijc.   †  Citorus bergh t'aensien is oock vermaecklijck,  Die al vervult, gheen bosboom heeft ghebreck:  De Bosschen oock met dat  ‡  Naritisch peck,  T'is vreuchdich oock t'aensien de wilde heyden  Die egghen gheen der menschen noch arbeyden  Zijn onderdaen: Iae van  *  Caucasen top  De Bosschen woest en onvruchtbaer daer op,  Die moedich fel d'Oost-winden breken stadich,  En drijven hier en daer, en elck gheeft dadich  Verscheyden vrucht: de Bosschen gheven hout,  Den Pijnboom nut waer van men schepen bout:	#  Van den Olijf en sijn oeffeninghe.  #  Van den appelboom.  #  Van bosschen en boomen.  †  Citorus bergh in Paphlagonien.  ‡  Naritia t'lant Vlyssi daer veel peckboomen wassen.  *  Caucasus bergh in Scythien.
[p. 112]    Cedr' en Cypres tot huysen: sonder queecken  Den Landtman hier heeft tot den wielen speecken:  Oock huyven tot verdeck der waghens om  De vloten oock de schipsche kielen crom:  De Wilghen zijn vruchtbaer van rijs en wissen,  En d'Olmen oock van blaren niet en missen,  Maer Myrt' die geeft spietsschachten sterc en stijf:  Cornilge-boom is nut tot crijghs bedrijf,  En d'Ipen oock die worden veel gheboghen,   #  Iae en ghebruyckt tot Iturische boghen,  De Linde licht en t'Busboom dat men wel  Mach met een scherp draey-ijser schrabben snel  Dees een ghedaent' aennemen, en sy laten  Met ijser scherp uythollen hen tot vaten:  Den brooschen Els drijft afghesonden van  Den Pauw, of op den claer Beeck-waters dan:  Bye-swarmen oock in holle schorssen duycken,  En binnen in der Eycken dorre buycken:  Wat hebben wel verhael, weerdt zijnde gh'acht,   †  De giften doch van Bacch' al voortghebracht?  Bacchus oorsaeckt' oyt veel misvallen vremde,   ‡  Centauren hy wel met der doot betemde,   *  Rhoet, Phol en Hyl, jae den  †  Lapithen vry  Met beker groot verdreyghend' temde hy   ‡  O al te seer g'lucksamich lantvolc vreuchdich,  Verstondet maer sijn goet en weelde deuchdich:  Want d'aerde self d'oprechtst' (hun t'alder tijdt  Van wapens fel tweedrachtich, al seer wijdt  Ghescheyden af) uyt haren schoot soo eenen  Cost licht uytgiet en jonstich wil verleeenen  Hoe wel t'hoogh huys met deuren vol hoogmoet  Van elcken cant een morghen-groetens vloet  Niet uyt en spout: Hoewel sy niet en lusten  Nae pijlers veel daer boghen schoon op rusten:  Nae cleeders oock van gout doorwrocht al vol,  Noch nae  *  Corintsch schoon koper: iae de wol	#  Iturri volck van Syrien, of so Probus seyt, van Schytien.  †  Wijn oorsaeckt veel quaets.  ‡  Centauren een volc van Thessalia.  *  Roethus, Pholus en Hyleus, namen der Centauren.  †  Lapithen, oock doch van Othro gheberghte.  ‡  Van t'gluckich en veyle boere leven.  *  Te Corinthen was veel goet koper.
[p. 113]    Claer wit al wordt die niet om hun vercieren  Met Assyrisch  †  vergift tot groot verdieren  Gheverwet, noch hun weeck' oly vermenght  Met Caneel-cruyt bedorven noch ghecrenckt:  Een veyle rust sy hebben daer beneven,  Eenvuldich slecht een onbedrieghlijck leven,  Veel overvloeds sy rijck ghebruycken, doch  Oock ledicheyt: Op wijde velden noch  Speloncken schoon en levendighe poelen,  Lust-plaetsen ooc, ‡  schoon Temp' om een vercoelen,  Gheen Oss gebrul noch sachtich slaeps gedroom  Hun niet ontbreeckt daer onder groenen boom:  Iae s'hebben daer ghenoech al Bosschen dichte,  En leghers oock van wilde Dieren lichte,  Sy hebben jeucht ghewent ten arbeydt wel,  Die oock vernoeght zijn met een cleentgen snel,   *  Der Goden dienst is daer, en d'Vaders heylich,  Gherechticheyt doen sy ten Hemel steylich,  Voer en verliet hier d'aerde, heeft op t'velt,  By t'landtvolck haer voetstappen laetst gestelt.       †  De Muses soetst my boven al behaghend',  Wiens diensten weerdt en heylich ic ben dragend'  Met liefde groot bevanghen: laet doch sy  My nemen aen, en d'weghen toonen my   ‡  Des Hemels, oock der sterren: jae de mindring  Des sons veelsins, met ooc des maens behindring,  Waer door ooc beeft d'Aerd': en door wat gewelt  De hooghe Zee soo seer somwijlen swelt  Dat sy doorbreeckt de Dijcken harer palen,  En wederom gaet in haer selven dalen,  Tot wat eyndt oock de winter-sonnen gaen  Soo haesten in den grooten Oceaen  Te doopen hen, en wat voor een vertoeven   *  De nachten traegh weerhoudt alsoo te toeven.  Maer soo ontrent t'hert-hol het coude bloet   †  My traegh verstandt gheeft en beletsel doet	†  Gheverwet met vergift dat was root purper van Tyra.  ‡  Tempe een schoon lustdal in Thessalien.  *  Oprechticheyt en Godsdiensticheyt woonen geern onder de Boeren, en daer zijn de heylighe Vaders.  †  Eerst woonde gerechticheyt in de steden, na opt Lant, ten laetsten verliet d'aerde en voer ten Hemel.  ‡  Hy meent d'Eclipsen.  *  Traghe nachten die t'Somers traegh by comen.  †  Waer door men een traeg en bot verstandt heeft.
[p. 114]    Dat ick niet aen dees deelen der natueren  Gheraken mach, noch oock te recht nae speuren:  Laett Landen dan en Vlieten vloedich in,  De dalen laegh nu staen in mijnen sin:  Laett onvermaert ick zijnde my den Vlieten,  En Bosschen dan te lieven niet verdrieten.  O die my droegh' daer  †  Sperchen en  ‡  Taygeten  Schoon velden zijn, die Spartsche maeghden weten  Bacch' dienstich wel t'hanteren menichfout:  O die my steld' in  *  Hemo dalen cout  Met groote schaeuw van tacken overtoghen.      ‘Wel g'luckich is hy die recht kennen moghen  ‘D'oorsaken al der dinghen: die al t'schrick  ‘Des doodtschen noot het onverbidsch voorschick  ‘En t'fel gheruysch des Gieren  †  Acheronnen  ‘Heeft onder voet gheworpen en verwonnen.  Goet avontuersch is die Boer-Goden, Pan,  Den Sylvaen oudt, en suster Nymphen, van  Kindts been aen ghekent heeft onbedroghen.  Noyt eer' des volcx noch Conincx purper bogen.  Sulck mans gemoet noch noyt heeft hem ontstelt   ‡  Tweedrachts aenstoot die ontrou broeders quelt,  Noch raedtslach quaet der Dacen die daer comen  Van boven af der Ister vlietsche stromen,  Noyt Roomschen staet en heeft het hem gedaen,  Hy vreest niet dat sijn Rijck sal t'ondergaen  Om armer noot en voeld' hy noyt gheen smerte,  Om t'Rijcker spoet oock noyt geen nijt int herte.  Hy heeft ghepluckt de vrucht der boomen af,  Alsoo van self den tack hem droegh en gaf,  En wat hem t'velt heeft voortgebracht gewillich  T'onsoenlijck recht, t'svyerschaers gepleydt verschillich  Hy noyt en sach: Een ander t'wijl de Zee  Met riemen slaet, of desen valt met wee  Int ijser scherp, of slijtt in Vorsten Hoven	†  Sperchius Thessali Vliet.  ‡  Taygetus bergh in Achaien by Sparten.  *  Hemus een Thraci bergh wel 5000. treden hoogh.  †  Acheron een Vliet der Hellen.  ‡  Ongevallijckheyt der stadt teghen de Boersche moetrust.
[p. 115]    Den dorpel glat, of lagich soeckt berooven  Met list een stadt tot huysgoder ellendt,  Om drincken uyt bepeerlt gout int endt,  En sacht op Tyrsch Sarraensche purper slapen:  Een ander berght veel schat met gierich schrapen,  En light op sijn ghegraven gout ghestreckt:  D'een al verbaest vol wonders is verweckt,  Op t'hoogh gestoelt' een ander gaept mitsgaders  Hem soo bevangt, verdobbelt t'volc en t'Vaders  Handt-claps misbaer in speel-plaets, ander wort  Bly als met bloet sijns broers hy is bestort:  Om banningh' hy verwisselt sijn ghenoechlijck  Dorpel en huys: jae gaet en soeckt onvoeghlijck  Een Vaderlandt ondr' ander Son seer wijdt.   #  Maer d'Ackerman roert twijl om en doorsnijdt  Met crommen ploegh d'aerd', en hier uyt geresen  T'siaers arbeydt is: sijn Vaderlandt van desen  En neefkens cleyn hy voedt, soo doet hy noch  Oock sijn groot Vee en Stieren jongh die't doch  Verdienden wel, met ploeghen hun vermoeyend.  ‘Altijdts is t'Iaer al stadich overvloeyend,   #  ‘Ten houdt niet op, oft brengt van boomen oeft,  ‘Of vruchten van t'Vee, of t'gen' ooc wel hoeft  T'Cerisch gheschoof, en laedt de voren crachtich  Soo seer dat sy de Schueren zijn te machtich.      Den winter comt, alsdan ghebroken wert   #  De Cicyonsch' al rijpe botte swert  Met d'Oly-pers, de Sogh keert weder blijde  Van d'Eyckels vet, jae t'Bosch ten selven tijde  Haegh-appels gheeft een menicht' onghetelt:  Den Herft oock voort verscheyden vruchten stelt:  Ooc wort gekoockt in clippen hoogh sonachtich  De rijpe Druyf, en wel doorbraden sachtich:  De kinders soet die hanghen ondertusch  Aen Moeders hals toessamich met ghecus,  En t'suyver huys bewaert de kuyscheyt stadich:	#  Dorps bevallicheyt.  #  T'Iaer brengt alderley vruchten voort.  #  De Cicyonsche botte is d'Olijve, die veel te Cycyonien, stadt by Corinthen, wies.
[p. 116]    De koeyen al vol melcks en swaer verladich  Hen ulders sy daer laten hanghen langh,  De Bocken vet malcander met ghedrangh  Der hoornen oock bewratslen en bestrijden  In weyden vet: den Boer oock selfs by tijden   #  Feest-daghen houdt gheleghen daer int gras,  En t'vyer in midts, sijn mackers pot en glas  Becroonen: dan O Lene, u met prijsen  Aenroept hy oock, hy offert en stelt prijsen  Eens snellen pijls in d'Olmen, oock van dat  Vee-hoedich volck, jae ghesellen rat  Ontblooten daer hun vroom verherde lijven  Om op sijn Boersch een  †  wrastelingh bedrijven.      Dusch leven Boersch eertijdts Sabijnen out  Oock leyden wel, so dede  ‡  Remus stout  En sijnen  *  broer, en aldus ginck dat stercke  Etrurisch rijcx toenemingh' oock te wercke:  Met namen Room is worden sonderlingh  Aldus het schoonst' van alderhande dingh,  En berghen sy begrepen heeft tot seven  In haren muer: jae sulck een Boerich leven  Op aerd' oock eerst  ‡  Saturnus guldich nam  Eer t'Conincx straf des Rijcx  *  Dicte' op quam:  Eer t'schelmich volck noch hadde doot gesmeten  Den Ossen jongh, jae opghebrast en gh'eten:  Doe hadmen gheen alarm hooren slaen,  Noch t'groot gecraeck der zwaerden niet verstaen  Doe sy gheleyt op den aembeelden waren:  Wy hebben doch al gaend' een groot verclaren  Voleyndt: t'is tijdt de halsen al vol roock  Der peerden nu te gaen ontbinden oock.     Tvveeden Boecks eyndt.	#  Der Boeren rust en vermaeck op den Vyerdagen.  †  Wrastelen oft worstelen een oudt spel der Sabijnen.  ‡  Romalus.  *  Remus en Saturnus hebben Boersch leven gheleyt.  ‡  Saturnus guldich, om den gulden vredighen tijdt, doe men gheen Ossen doodde om eten.  *  Dictea is Creten of Candijen.