[p. 146] Het vierde boeck.   Inhoudt. Der Byen nut-werck, hen zeden en hen strijden, Aristeus hoe hy t'vergaen gheslacht Herteelen leert, nae dat hem om de jacht Van Eurydic' Orpheus dede lijden. [p. 147]    Ick singh' al voorts (op dat ick eynden mocht)  Des Hemels gaef, den honich uyt de locht:  Wilt, O Meceen', oock noch dit deel aenmercken,  Van saken licht, doch wonderlijcke wercken  Van Vorsten cloeck hooghmoedich onvervaert,  Vervolghens al hen const, gheschicktheyt, aert,  Hen gantsche volck, hen strijden en hen zeden  Ick segghen sal, t'is in wat cleens besteden  Den arbeydt, maer niet cleen is d'eer', indien  Godtheden hier dweersdrijvich in gheschien  Dit laten vry, verhoort Appol' oock eenen  Die hem aenriep met bystandt te verleenen.   #  Eerstlijck voor al den Byen vercoren zy  Woon-plaets alwaer gheen winden moghen by,  (Want andersins belett hen t'windich blasen  Te brenghen t'huys de soet gheladen asen)  Ia daer noch Schaep noch dertel Bock en comt  Bespringhen vast t'nieu Honich-drich gebloemt.  Maer sulcken veldt waer op geen Veerse gaende,  Al dwalend' is den morghen-dauw afslaende,  Noch tredend' al d'opgaende cruyden plat.      Beschildert al, blinckrughd' Haeghdissen dat  Van korven vol die blijven wijdt ghescheyden,  De Spechten oock, en vogels meer verscheyden:	#  Bequaem plaets om de Byen te stellen.
[p. 148]     #  Oock Progn' haer borst geteyckent zijnde wreedt  Van handen root bebloedt, want wijdt en breedt  Verwoesten sy't, ter vlugh' sy vangen snellijck  Den Byen, soet aes dan voor hen nesten fellijck.      Maer laten daer claer bornen zijn int velt,  En poelen soet met mosschich groen bestelt,  Ia ooc door t'gras een vliedich beecxken slangend'  Een coele schaeuw' oock den inganck bevangend  Van Palm zy, en wildt Olijf seer groot,  Ten eersten dat dees oevers coel ter noot  De hitten wat t'ontwijcken daer aensoeten:  T'gheboomt' als weerdt daer staend' oock int ontmoeten  Vertoeven doe in groenloofs-woonsten wijdt,  Te weten wann nieu Conings gaen ter tijdt:  Des Lentens nut hun eerste swermen leyden  D'uytg'laten jeucht dat die haer sou vermeyden  In t'honich-werck alwaer sy spel bedrijft.  T'ligh-water luy, oft dat het wacker drijft,  Werpt over dweers daer in al wilghe tacken:  Oock mids daer in wildt groote steenen smacken  Dat Byekens dan als op veel brugghen staen,  Al rustend' wijdt hen wiecken open slaen  Nae Somer-son om drooghen daer gheseten,  Wann in vertoef verstroyt hen of ghesmeten,  Heeft doopend' in Neptuyn, den Oosten wint,  Wan hy (misschien) haest oprijst eerment zint.  Den korfs ontrent groen kasse laet zijn bloeyend':  Wijdtreuckschen Thijm, en menicht' van reuck vloeyend',  Ysope cleen, den Violetten, doet  Daer drincken oock bevochtsche borne vloet.   #  Byekorven, t'zy ofts' u ghenaeyt zijn mochten  Van schorssen holl', of dats' u zijn ghevlochten  Van wissen sacht: de deuren laet zijn cleen,  Want t'Winter couw' den Honich treckt in een,  En d'Somer hitt' hem smilt, dus zijn te wachten	#  Progne de Swaluw' Metham. Ovid. lib. 6. had haer kindt Itys ghedoodt.  #  T'maecksel en ghedaent' der korven.
[p. 149]    Voor byen wel seer dees twee uytneemsche crachten.  Des noyt vergheefs elck Bye om vlijtichst was  Te stoppen dicht dack-schuerkens cleen met wasch,  En saemlen vroet teegh datt te pass' mocht comen  Een lijmich vocht van Meyr-gras en van blomen,  T'welcks achter is als terr' en vaster hout,  Als Phrygisch perk welc comt van Ida Wout.   #  Is waer t'gerucht, sy groeven oock wel kuylen  Dickmael in d'aerd' en maecktender om schuylen  Woonsteden in: oock vondt men wel dat sy  In rotsen diep ghecloven woonden vry,  In rot gheboomt' dat hol was van ghelijcken.  Doch wrijvend' sulc hen slaep-camers bestrijcken  Waer schueren zijn, met sachte  †  cley, en lecht  Daer boven op dan blaren dun en slecht.   ‡  Den Yep en duldt te staen niet by hen daken,  Noch kreeften root daer by int vyer te blaken.  By diepen poel betroutse niet, noch daer  Wt mis hoop vuyl oprijst een reucke swaer,  Of waer ghetreft gheluydt slaen holle rootsen,  En t'beelt des stems met wederclanc nabootsen.   #  Voorts wann de Son met gulden raeyen heet  Verdreven nu den couden Winter wreet  Tot onder d'aerd', en al des Hemels throone  Ontsloten heeft met Somer claerheyt schoone:  Al dwalich stracx verspreyden sy hen stout,  Doorwand'len soo al vliegend' Bosch en Wout,   #  T'purper gheblomt' met vlijt en soet vermaken  Ontoegsten sy, en licht zijnd', aen sy raken  Slechs t'hooghste nat der Vlieten, en hier van  K'en weet met wat een soetheyt blijde dan  Sy hen gheslacht en nesten troet'len jonstich.  Hier uyt sy voort tnieu wasch ooc brengen constich  En t'clevich seem sy maken boven dien.   #  Als t'legher ghy nu sult ghelaten sien  Ter holen uyt, tot s'Hemels sterren sweven	#  Byen woonen in d'aerde en in boomen.  †  Met leem of cley sal men de korven besmeeren.  ‡  Wat men by de korven niet sal dulden.  #  Somer beschrift.  #  Byen ontoegsten den blomen.  #  Van de swarmen.
[p. 150]    Ten Somer vocht in Lenten tijdt, verheven  Een duyster wolck van dees als t'winden spel  Daer t'vlieghen sien sal dy verwondren wel,  Siet dan wel toe, want nae soet' waters strecken  Hen vlugghen oock sy pooghen nae t'bedecken  Der bladers groen, als doncker dichte dacks:  Dees smaken vry wel gh'oorloft ghy al stracx  Sult spreyden daer druyf-cruyt gestooten cleene,  En daer oock by Cerynthe gras ghemeene:  Verweckt gheluydt rondtom alsoo ghy gaet,   #  En Cymbels claer dees moeders clinckt en slaet,  Soo comen sy besitten dan de stoelen  Die sy besmeert met dees artzny bevoelen,  En sullen sich int diepst hens wieghs beluyck  Verberghen gaen weer nae hen oudt ghebruyck.   #  Maer indiens' uyt om vechten sullen trecken,  (Want tweedracht tusch twee Coningen verwecken  Wel dickwijls can een groot oproer en krijgh)  Den moedt des volcx al bevend' het ghehijgh  Des herten groot door strijders lust t'aenhooren  Leert u den krijgh t'oprijsen langh te vooren  Want t'Mars geluydt des rouwen kopers clanck  Krijghsty bestraft die traegh vertoeven lanck,  Men hoort een stem naebootsich der trompetten   #  Ghebroken schal, malcander sy hen setten  Al bevend' aen te vallen in den slach,  Elck schitterwieckt sijn spiets', elck wat hy mach  Scherpt met d'nebb', en maect om strijden veerdich  Sijn armen swac, elc terght en roept hooveerdich  Den vyandt uyt met groot ghecrijsch versaemt  In rotten al sy sweven soo't betaemt  Al dicht ontrent den Coninck om sijn tenten.  Wann dese dan becomen claren Lenten  Nu hebben oock een ruym ontsloten veldt,  Sy bersten uyt de poorten met gheweldt,  In open locht bevechten sy malcander	#  Des moeders der Goden Cybele.  #  Krijgh der Byen.  #  Elck om sijnen Coninc.
[p. 151]    Met groot gheluydt, en worden d'een in d'ander  Als grooten cloot vermenght, en dies beraest   #  Van boven af sy vallen met der haest  Al dichter dan den haghel comt ghestoven  Hoogh uyt der locht, of d'Eyckels ooc van boven  Den Eycken afgheschudt en moghen doen  Sy draghen om in hen cleen borsten coen  Vry herten groot die moedich zijn verheven  Soo sy te midts door den slachoordens sweven  Met wiecken snel uytmuntich, en al seer  Sy pooghe doen om wijcken nemmermeer,  Tot dat een zijds verwinder swaer doen bieden,  Heeft t'ander heyr den ruggh' en henen vlieden.  Maer heftich groot al dees beroerten heet  Des herten dus tot strijdt ontsteken wreet:  En alt' ghevecht, hoe vyerich int verscherpen,   #  Bluscht weynich zants, met dat daer in te werpen.      D'aenleyders doch als ghy beyd' uyt den slach  Gheroepen hun sult hebben, die dan mach  Dy duncken snoodst, doodt vry die ongenadich,  Dat hy niet zy als een verderver schadich.  Den besten dan t'leegh hof t'heerschappen dult.  Op een van dees daer branden schoon vergult,  Blinck-vlecken claer al schitterend', en desen   #  (Want daer zijn twee gheslachten) is van wesen  Al moyer, oock den besten veel van aert,  En door sijn claer schijn-schobben eel vermaert.  Maer grousaem is den andren seer gheneghen  Tot luyheyt laf, niet eergier, maer verleghen  Hy swaerlijck gaet met eenen buyck seer wijdt.   #   Gh'lijcks alsser twee ghedaenten zijn altijdt  Der Conincx, soo de lijven oock des andren  Gemeenen volcx, want g'lijck die comt van wandren,  Dorr' uyt hoogh zant en d'aerd' alsoo uyt spout  Met droogen mondt, soo leelijck, dat men grout,  Sien som daer uyt, en d'ander schitterachtich	#  Strijdt der Byen.  #  Een handt vol zants bluscht den strijdt.  #  Tweederley Coninghen, waer van men den snoodtsten sal dooden.  #  Onderscheyt der Byen waer aen men goet en quade.
[p. 152]    Die branden al met stralen gheel goutachtich  Op't lijf bedrupt met soo een verw' eenpaer  Dit Bye-gheslacht den prijs heeft van algaer,  Soet seem van dees in seker Hemel tijden  Ghy perssen sult: en tot te meer verblijden  Niet soet alleen, maer vloeyend', en dat al  Den herden smaeck van Baccho temmen sal.   #  Wann in de locht de swarmen onghestadich  Daer vlieghen heen al spelend' en versmadich  Hen Honich-raets en ydel daken cout,  Soo suldy hen ontstade sinnen stout  Bedwinghen van soo ydel spelich wesen,  T'verbieden sal gheen groote moeyt' oock wesen  Den wiecken van hen Conings slechs uyt treckt:  Niemandt soo stout van herten dan verweckt  Die durven sal soo hooghen wegh beproeven,  Terwijlen dat hen Coninghen vertoeven  Dus t'huys, gheen sal oock durven voeren wijdt  De vendels dan uyt t'leghers tot den strijdt.   *  Aenlocken laett hen hoven al vol blomen  Saffranich gheel daer aessemend' uyt comen  Reuck-geuren soet. Den  †  Hellesponter vry  Priap' den Godt met wilghen seyssen by,  Behoeder hy voor voghels en voor dieven,  Sy hen ontrent tot wachter om gherieven:  Al om en om de korven hy hem poogh  Te saeyen tijm, Pijnboomen oock van t'hoogh  Gheberght', die hem t'bye-hoeden wil bevlijten,  Laett hem sijn handt door herden arbeydt slijten,  Vrucht spruyten veel in d'aerde vesten groen,  En daer op dan beminden reghen doen.      Wis trock ick niet mijn zeylen nu beneven  Mijns arbeyts eyndt, ja haestick mijn voorsteven  Niet nae den strandt te weynden, singhen sou  Ick noch (misschien) wat sorghen van ghebou  Den hoven vet vercieren, en daer boven	#  Om den byen twechvlieghen te beletten.  *  De Byen in blom-hoven te stellen.  †  Priapus was in Hellesponto gh'eert, Bacchi en Veneri soon tuygt Theodoritus, doch noemt Iuppiter sijn Vader, en dat Iuno Veneris lijs rakende, uyt spyt hem so seldtsaem dede wassen. Hy was een hoeder der hauen.
[p. 153]     #  Van tweemael siaers roosdrichsche Pestosch hoven  En oock hoe blijd' de witte Endivi leeft  Als s'haer ghelaeft van soete Vlieten heeft,  Den oever groen wat vreucht hy is gebruyckich  Met epp', en oock hoe crom comkommer buyckich  Soo groot en rondt lancx cruyden henen groeyt.  K'en hadd' Narciss' die spade looft en bloeyt,  Noch Beyren-clous cromploopsche spruyten ranckich  Noch vleecke Clijf: noch Myrte oever-danckich  Versweghen niet: Want my ghedenckt wel dat  Ick onder t'hoogh' ghetoornt' van der stat   †  Oebali (daer Galesus swart heen vlietend  Den Ackers gheel af vochtich is begietend)   ‡  Coricsch oudt Malisach had wat bunder lants  Doch uyt een veldt dat onvruchtbaer nochtans  Verlaten lach voor Ossen jongh onploeghlijck,  Om weyden Vee, noch Bacch' en wast ghevoeghlijck   *  Doch perssend' hier midsdoorens moeylijc uyt  Dun waecmoes al int rond', oock ijser cruyt,  Schoon Lelis wit, veel Mancops goet om eten,   †  Den Man verg'leeck dit al, nae t'overmeten  Sijns herten slecht, by Coninghens rijckdom.  En als hy s'nachts spaed' thuys quam wederom  Hy daer den disch beswaerd' al met veel waren  En spijsen goet, die niet ghekockt en waren.  Eerst roosen hy ten soeten Lenten plock,  En in den Herft den oeft van boomen trock.   ‡  Den Winter droef als hy door t'coude splijten  Noch steenen ded', en t'water noch te spijten  Al sijnen loop ghebreydelt hielt met ijs,  Soo gingh hy toe en schoer doe af seer wijs  D'eerst' spruytkens sacht des Beyren-clouws, en strafte  Den Somer traegh, dat hy soo weynich schafte  Te comen voort: en scholt oock met verlanck	#  Pestum, stadt in Lucania oft Calabren, daer de roosen tweemael tsiaers wassen.  †  Oebali, stadt in Calabrien, van de Oebaliers ghesticht.  ‡  Coricos, stadt in Oeriken, van den Coricschen rustmoedighen ouden Boer.  *  Ronsard verhaelt dit in sijn Salaet aen Amadis Iamin, in sijn Poëmen, 3. Tome, 4. Boeck..  †  Genoegen gaet boven rijckdom.  ‡  Winter beschrift.
[p. 154]    Des Westen windts vertoeven veel te lanck.  En daerom had oock desen Man bevroedich  Nieu teelde Byen voor ander overvloedich  Bye-swarmen groot, en ooc t'eerst' honich jongh  Hy schuymend' uyt gheperste raten dwongh.  Veel Linden, oock vruchtbaerste beste Pijnnen  Had hy aldaer, en soo veel men verschijnen  Ten Lenten sach op fruytboom bloesems daer  Soo menich oeft ten Herfst oock volghder naer.  Van langh gheduer den Olmen steld' hy matich,  Den Peerboom oock die herdt is seer onmatich,  En doornen oock nu pruymen draghend' aen,  Aendoorn-boom oock, welcken wijdt bevaen  Sijn schaduw' leent die daer nu drincken onder.  Doch dit ick wis voorby al gae bysonder  Ghesloten uyt door corte ruymten, vry  Ick laet t'verhael een ander doen nae my.   †  Wel op, ick sal opt cortst verclaren mede  Wat Iuppijn gaf den Byen voor aert en zede,  En wat hen stondt te comen toe voor loon  Dat sy noch kindt den Coninck van den throon  Des Hemels self bystandich gaven eten,  In Dicteens hol ter tijdt doe sy  ‡   t'Cureten  Claerschallich craeck des Copers vloghen na,  Iae wat Iuppijn hen toeliet uit ghena.  S'hebben alleen voor ander stadts-huysdaken,  En kinders oock ghemeen ter dier oorsaken,  Iae staende vast al onder wetten groot  Verbonden, sy verslijten tot der doot  Hens levens tijdt. Alleen sy hen ghewennen  Hen eyghen landt en Huys-goden te kennen:  Voordachtich oock des Winters comste fel,  Gaen sy recht g'lijck huyshouders wijs, seer snel  Des Somers al den arbeydt t'samen pleghen,  En setten dan int midden al t'vercreghen  Voor elck gheneen: want eenigh' om den kost	†  Juppiter jonck zijnde was van den Byen ghevoedt, gaf den Byen daerom gaven. Ander seggen door twee Nymphen, Amalthea en Melissa, met honich en Geyte-melc. Ander van Nachtegalen en een Geyte ghevoedt, dussche cluchten chieren veel gheslachten, als Romul en Reem van Wolvin: Sibele van Leeuwen: Esculaep en Cyrus van Honden: Telephus van Herten: Semiramis van Vogels en dierg'lijcke voedingh.  ‡  Cureten is volc in Creten, die int Dicteesche gheberght' Jovem voeddden.
[p. 155]    Doen vlijt opt veldt, g'lijck als sy onverlost  Elck tot hen werck zijn t'samen al verbonden,  En d'ander t'wijl der raten eerste gronden  Vast legghen diep in d'huysen, soet ghevloeyt  Den Hemel traen uyt die Narciss' ghebloeyt  Doen sy daer in, oock sachten lijm weeckdrijvich  Wt schorssen groen, daer nae ophanghen stijvich  Sy t'clevich wasch, en d'ander voeden vroet  T'volcx hope t'jongh volwassen nieu ghebroet:  En d'ander zijn t'wijl al te seersten besich  Om hoopen t'saem het suyverlijckst' uytlesich  Soet Honichs vocht, en vullen soo eenpaer   #  De camers cleen met Nectar druypich claer:  T'is som hen lot t'stadts poorten te bewaken,  Des reghens comst of storm te ghenaken  By beurten siet te vooren oock dit volck,  In t'water oock in s'Hemels hoogh ghewolck.  Of het aenveerdt t'aencomstich om verlichten  Sijn lasten swaer, of t'gaet slachoorden stichten,  Waer med' het wech van d'Honich-cribben jaecht  Den  †  Hommels luy, snoo kudde licht vertsaecht:   ‡  Al t'werck hier spoedt met ijver onversuymich,  T'soet-lochtich seem rieckt ooc al t'samen tijmich.   #  En g'lijckerwijs  *  Cyclopes met der haest,  Den blixems snel om Iuppiter datt raest  Van clonten heet en buyghsaem al vast smeden:  Daer som de locht nae swelghen en besteden  In stiersche dicht opgaende blaesbalck leer,  En perssend' uyt dan van hun gheven weer,  Daer d'ander gaen int diepe meer oock steken  Met luyd ghekners het ehren heet ontsteken:  T'gantsch  †  Ethna sucht met aenbeelds stijf ghelaen.  En onder een by beurten om te slaen  Opheffen sy hun armen vry wel stercklijck,  En keeren om het gloeyend' ijser wercklijck  Met nijptangh stijf die vast toedruckt in een,	#  Nectar der Goden soeten dranck hier voor t'beste honich.  †  Hommels zijn Byen sonder strael, anders seem roovende, selfs gheen makende.  ‡  Van den grooten vlijt der Byen.  #  G'lijcknis.  *  Cyclopes voortijdts een volck in Sicylien.  †  Ethna eeuwich brandenden bergh in Sicylien.
[p. 156]    Noch min noch meer, (indien doch dinghen cleen  En groote t'saem zijn gh'oorloft te verg'lijcken   #  Dus siet men in Cecropsch Byen oock blijcken  Inboren liefd' die elcken stouw't al voort  Sich in sijn ampt te hebben soo't behoort.  Al d'oudtst' als wijst' de steden t'huys besorghen  Den raten wel bevesten s'in t'verborghen,  En bouwen soo Dedalich met der const  Schoon daken daer: maer t'savonts spa ter wonst  De jonghe jeucht vermoeyt comt vliegen henen   #  En brenght van t'hijm geladen vol haer schenen:  Ia vlieghen hier en daer ter weyden op  Haeghappelboom, graeu Wilgh, op Kassen top,  Op ros Saffraen, op vette groene Linden.  Met eenen op bruyn ijsersch' Hyacinthen   #  Al t'eender tijdt ghebruycken sy de rust,  Al t'eender tijdt den arbeydt weer met lust.  Ter poorten sy des morgens vroech uytsnoeven  In hen bejagh en nerghens is vertoeven:  Tot weer opt laetst den avondt doet vermaen  Van't voedtsel oock uyt t'velt te scheyden saen  Soo vlieghen sy ten korven toe al t'samen,  Alwaer sy dan besorghen hen lichamen:  Schal wordt ghemaeckt, syrullen als ghewent  Den boorden by, en huysdorpels ontrent:  Daer nae men swijgt gevoeght in sijn slaepsteden  Tot nachtsche rust, daer eyghen slaep den leden  (Door arbeydt moe) comt sacht omhelsen dan   #  Noch wijdt sy niet hun stallen wijcken wann  Hen over t'hooft den reghen hanght verheven  Noch als den windt van Oosten comt ghedreven  Betrouwen niet den Hemel, maer al by  Stadts mueren gaen te water sy, om vry  Van t'weer te zijn, bestaen maer cleen uytvluchten   #  Soo onstandtvast de Schuyten uyt beduchten  Voor noodt ter Zee en golven opgheresen	#  Cecropsche Byen de Byen van Athenen oft Attica.  #  Waer van sy wasch en honich maken.  #  Der Byen ghelijcke ordens en geschichtheyt.  #  Van hen weerwijsheyt en vernuft.  #  Gh'lijcknis.
[p. 157]    Doen ballast in: jae recht in sulck een wesen  Sy steenkens dicks opnemen, en te licht  Hun lijven, soo vermeeren het ghewicht  Om veylich heen door varen in d'ijdel wolcken.      T'sal wondren dy hoe onder dees cleen volcken  Een wijs is lief, van oudts te desen keer,  Dat sy verlieft en paren nemmermeer,   #  Noch dat sy niet en veyligen hen lijven  Soo luy en sacht tot Veneris bedrijven,  Noch oock hen vrucht en baren t'gheener stondt,  Maer brengen t'saem hen kinders met de mondt  Van cruyden soet en loof. Iae sy bevlijten  Een Coninck, oock een deel al cleen  †  Quiriten  Hen boven wel, en wass' rijcks t'sijn bevest.  Dick dwalend' oock hen vleughels zijn gequetst  In rotsen herdt, en onder t'last begheven   ‡  Van selfs den gheest wel hebben sy ghegheven,  Soo groot een liefd' hen tot den boomen treckt,  Soo seer hen eer' om seem te teelen weckt.      Daerom hoewel dat sy doch met onlanghen,   #   Iae nauwen tijdt des levens zijn bevanghen,  (Want die en streckt tot seven Somers maer)  Onst erflijck doch blijft hen gheslacht eenpaer,  En t'gluck des huys al vry veel Iaren staende,  Grootvaders oock Grootvaders al naegaende  Die teltmen daer al stadich: boven dien   *  Hen Coninck selfs en eeren als de Byen  Egypten, noch t'groot Lydi, noch de Parthen,  Noch den  #  Hydasp' van Meden, al van herten  Eensmoedts sy zijn als Coningh is ghesont:  Maer zijns' hem quijt, trou breken sy terstont,  T'gestapelt seems selfs roovers stracx sy worden,  En maken los des Honich-ratens horden.   #  Hy is een vast behouder van hen werck,  Hem wondrens'al al staens' om hem int perck  Met dicht geruysch, ooc dicks uyt groot behagen	#  Byen paren noch baren niet.  †  Quirites borgers van Room onder Romulo die Quirinus hiet.  ‡  Hoe lief hen den Honich is.  #  Den ouderdom der Byen.  *  Wat grooter eer sy hen Coninck doen.  #  Hydaspes, Vliet in Medien.  #  Den liefde tot den Coninck.
[p. 158]    Sy hem gevaett op schouders henen draghen,  En bieden t'lijf den krijgh, voor hem ter noot  Begeeren doen door wonden een schoon doot.   #  Doe sommich volck die teyckens overleyden,  Sy volghens al dees voorbeelds, vry uyt seyden  Dat Byen een deel van Gods ghemoedt en sin  En eenen gheest ghetrocken hadden in  ‘Van boven uyt des Hemels hooghe stede.      ‘Ja dat door gants d'Aerd', wijde Zee ooc mede   #  ‘Door Hemel hoogh, Godt streckt al over al,  ‘En dat van hem de Beesten groot en smal  ‘Elck Dier-geslacht en Menschen, geest en leven  ‘Van der gheboort' aen halen en aencleven:  ‘Dat alle dingh hier naer ooc derwaerts vaert  ‘Ontbonden zijnd', aldaer herbracht vergaert,  ‘En voor de door gheen plaets' en is gevonden,  Maer levend' vlieght en stijght al op ten ronden  Blaeu Hemel hoogh int sterr'-ghetal aldaer.   #  Wann ghy somtijdt den Coninck stoel eerbaer  Opbreeckt, en trect t'seem uyt bewaerde schatten  De locht wilt eerst met mont vol waters natten  Als met een dauw': jae streckt de handt uyt oock  En maeckt den Byen vervolgich eenen roock.      Siaers tweemael sy van seem zijn overvloedich  Die machmen siaers ooc twemael oegsten spoedich,  So saen Pleyaedsch'  ‡  Taygete stelt haer schoon,  Eerbaer aenschijn hier d'Aerdtrijck t'eenen toon,  En heeft onweerdt de golven van den grooten  Oceaen nu al met den voet ghestooten:  En dan oock weer wanneer sy droever swaer  Ontwijckt dat Visch-ghesterte waterbaer  Ten Hemel af in Winter-golven vallich.  Wt matich heet sijn hen ghemoeden wallich  Vol toorns fel, ghequetst sy zijnd', uyt spijt   *  Sy blasen in vergift met stijf ghebijt  Hen prickels blindt: in d'aders sy ten gronde	#  Dit waren eenige wijsgiere ondersoeckers der natueren.  #  Dingher oorspronck en eyndt.  #  Van de Byen te slaen.  ‡  Taygete een der Pleyades, gaet op int begin van Mey, ende gaet onder in october als Piscis comt.  *  Hoe fel sy stralen, en laten lijf en strael in de wonde.
[p. 159]    Daer laten oock hen zielen in de wonde.      Maer vreest ghy t'lang geduer des winters fel  En reghen tijdt die comt te sparen wel   #  Gheneghen zijt, jae dat u de verslaghen  Ghemoeden swack medoogich seer mishaghen,  En jammer hebt met den ellenden staet,  Wie sal dan zijn beducht of hy en gaet  Van onder hen met thijm te roocken passen,  En snijden af d'onnutt' en ijdel wassen:  Want t'zijn al dicks van onbekend' Haeghdis  Welcx ruggh' al vol ghesterde vlecken is,  Wel een goet deel af Honich-raten gh'eten,  Slaep-hoolkens oock der raten zijn beseten  Van Motten vuyl dach-hatich, of daer in  Den Hommel luy eett ander lie ghewin,  Of d'Horsel rouw' ghewapent met bysonder  Groot meerder strael vermengt haer vast daer onder,   #  Of t'fel geslacht Mott-worm: of de Spin  Die onghesien is by de Wijs-Godin,  Die heeft daer voor de poorten t'stads ingangen  Seer wijdt en breedt met netten al bevanghen:  Hoe datse meer ghesuyvert van t'quaet wasch  Zijn, hoe sy meer hen sullen pooghen ras  T'herbouwen weer d'afbreuck van hen geslachte,  En sullen weer van nieus met bloemen sachte  Hen schueren gaen herweven, en al licht  Met schatten soet hen camers vollen dicht.      ‘Maer indien (want dit leven veel misvallen,  ‘Soo't ons ooc doet, den Byen wel laett toevallen)   #  Hen lijven zijn door droeve sieckte mat,  Claer teyckens wis, dy sullen tuyghen dat  Hen verwe sal terstont verandert wesen,  Een magerheyt seer grouw'lijck stracx hen wesen  Maeckt onghedaen, daer naer ghy brenghen siet   #  Ten huysen uyt de doode met verdriet,  En leyden uyt de droeve lijcken treurich,	#  Van den Byen te helpen, en van ongedierten te beschermen.  #  Minerva haet Arachne de spin.  #  Teyckens der Bye sieckten.  #  Sterfte der Byen.
[p. 160]    Of s'hanghen aen de boven dorpel deurich  Met voeten vast ghecleeft, of onder dack  In huysen sy besloten t'samen swack  Door hongher traegh vertoeven als de flouwe  En luy gheheel door de gheraepte couwe  Men hoort hen stem alsdan veel droever luyden  Sy ruysschen traegh gelijck somtijts den Zuyden  Windt coudt oock mordt in Bosschen, en gerst  De Zee, ghelijck die oock by tijden knerst  Met golven groot te rugghe wedervloeyend,  En gh'lijck als in besloten ovens gloeyend   ‡  Een crachtich vyer oock borrelt met ghetier  Van  *  Galbaen, Gom de roken rad' ick hier  T'ontsteken dy, jae oock dat gh'in hen huysen  Laett druypen seem door open rieten buysen,  Dat ghys' aenlockt die al vervoert zijn vast,  Tot kenbaer spijs' hen noodende te gast.  Galnoot ghestoott die smaeck daer by te mengen  Sal batich zijn, en daer by noch te brengen  Ghedrooghde roos, wijn op veel vyer ghecockt  En weer hercockt, of droogh rozijn gheplockt  Van  †  Psythi ranck, Cecropsche thijm gepresen,  Sentori oock sterckrokich boven desen.  In beemden wast noch eenderley  ‡  gheblomt  Van Boeren  *  t'cruyt wort sterre-cruyt genoemt,  Om vinden goet ist voor den soecker lichtich,  Sijn wortel-cluyt geeft uyt een bosch seer dichtich  Van stam en loof: goutverwich is de blom,  Op blaers welck daer veel af wassen om,  Een purper blijckt als een bruyn violette,  Goden Altaers die worden al dicks met de  Blom-cranssen moy van dit cruyt al int rondt  Cierlijck bevlecht: straf smaket in de mondt,  Dees blom al veel oock d'Herders loopen halen  By  †  Mella crom in d'afgheschoren dalen,  T'cruyts wortel neemt en dien in Baccho goet	‡  Den Byen te meesteren en te spijsen.  *  Galbanus, Herst oft Gom, dat in Syrien aen struycken wast.  †  Psythi druyven en Cecropschen thijm seer goeden Grieckschen wijn en Thijm.  ‡  Amellus flos.  *  Espergoutte, Paddeblomen, Sterrencruyt.  †  Mella, Vliet in Vranckrijc, daer dit cruytt veel wast.
[p. 161]    Van roken cockt, en tot der Byen behoet  Tot voedtsel dit voor aen den inganck van den  Byen-korven stelt, jae vry met volle manden.      Maer yemandt soo hy quijt wordt onversien  Het gants gheslacht, en een nieu stant der Byen  Herroepen mach te gheender plaets noch halen,  De vonden (vry wel weerdich om verhalen)  Des  †  Meesters van Arcadi wijdt vermaert  Behoeven nu ter tijdt wel gh'openbaert  Hoe dicks t'vuyl bloedt gheronnen van geslachte  Groot Vee herteelt wel heeft nieu Bye geslachte,  Nu dan t'gherucht des voor oorspronck ick al  Van boven af seer breedt ontdecken sal.   #  Van aen dat deel daert Pelleesch volck Canopen  Voorspoedich woont, wiens lant is vocht besopen  Van stortschen Nijl verspreydich daer sijn Vliet,  Iae die men om en om hun Ackers siet  In Schuyten die beschildert zijn daer varen,  Wien Perssich volc Pijltrossich grentzich naren,  Hun met hun landt bedringhend: jae al daer  Met bruyn vet zant maeckt over al vruchtbaer  Egypten groen: een Vliet die monden seven  Nae veel ghedraey uytloopt en comt ghedreven  Van t'Indiaensch gheverwet volck seer wijdt:   #  Al t'landt aldaer sijn salicheyt altijdt  Ghewislijck bouw't in deze const t'orboren.  Ten eersten een cleen plaetse werdt vercoren  Tot dit ghebruyk, de welcke wordt bedeckt   #  Met teghel-dack en enghen muer bestrickt,  Van over dweers oock vier verlichtsche gaten  Wordt open nae vier winden recht ghelaten:  Dan soecktm' een kalf, welc tot dier oudden comt  Datt hoorns op een twee-jaersch voorhoft cromt,  Men stopt hem tot dan sijn neusgaten beyde,  En oock den aem des muyls, t'zy hoe't arbeyde  Tot wederstandt: met slaghen omghebracht	†  Aristeus, uyt Arcadien.  #  Canopus Egyptsche stadt, van Alexandro Pelleo ghesticht.  #  Van een Byehoedich volck in Egypten.  #  Den vondt en wete om groote menichte van Byen t'seffens te teelen.
[p. 162]    Nu zijnde, wordt elck lidt ghebroken sacht  Soo over al int dichte huydt ghesloten:  Dus toeghemaeckt, het wordt ter dier besloten  Plaets ingheleyt, en onder t'ribben huyt  Men stricken leght van tacken, en noch cruyt  Soet-reuckich, Thijm en Kasse groen ghelesen:  En dit gheschiet soo haest als opgheresen  West-winden sacht den golven doen aenstoot,  En eer noch zijn door nieuwe verwen root  De Beemden al, en eer de Swaluw' snappich  Hangt haren nest aen den dack-balcken knappich  Terwijlen in dit Kalf-ghebeente teer  Soo borrelt vast de vochtheyt meer en meer  Gheworden laeuw, oock siet men daer met eenen  Sichtbaer ghediert' welck eerst is sonder beenen  En naederhandt sijn wiecken knerst int vocht  (Door middels vremdt) vermengt: de dunne locht  Soo treckend' in allencx, het wordt ten lesten  Met grooter macht daer uyt dat huyt te bersten,  Ghelijck als uyt de Somer-wolcken grof  Den reghen dicht afstort van boven, of  By menicht' ge'lijck als wel uyt Pesen pijlen  Der Parthers licht ghedreven zijn tewijlen  Sy eerst aengaen hen strijden daer int veldt,  Dus vliegen uyt dees nieu Byen met gheweldt.      Wat voor een Godt, O Mus', heeft uytgestooten  Tot ons dees const: van waer nam doch so grooten  Nieu vonds besoeck des Menschen zijn begin   †  Aristeus den herder (soo den sin  Luydt des gheruchts) doet hy dat soet becleven   ‡  T'Peneeusche  *   Temp' al vluchtend ginc begeven  Doe hy nu hadd' verloren al sijn Byen  Door sieckte fel en hongher boven dien:  Quam droevich staen aent uyterst' vliets gewijdde  Oorsprongich hooft, daer hy als d'onverblijdde  Veel clachten swaer zijn Moeder heeft ghedaen,	†  De clucht van Aristeus, Apollons en Cyrene Nymphen soon.  ‡  Tempe een lust-dal in Thessalien.  *  Peneus een Vliet daer in oorsprongich by den bergh Pindo.
[p. 163]    En spracks' aldus met dese reden aen:   #  O Moeder ghy Cyren', O Moeder machtich,  In diepsten gront van deser Vliet woonachtich,  Is waer dijn woordt dat mijnen Vader zy   ‡  Thymbreeusch' Apoll', och waerom hebt ghy my  Doch voortgebracht van soo vermaert gepresen  Gheslachte groot der Goden, om te wesen  Dus wedersien van t'Godlijck voorschick fel?  Tot my dijn liefd', och hoe is die soo snel  Ghestooten wech? t'wy hebt ghy my gheboden  Des Hemels woonst' te hopen by den Goden?  Siet self ick oock verlaet o Moeder u,  Iae d'eere welck' ick nauwelijck hebbe nu  Vercreghen by den Menschen in dit leven  Van dat ick hebb' in alles wel bedreven  Door ondersoeck en cloecke sorghsaem vlijt  Der aerden vrucht en Vee dus langhen tijt  Met grooter moeyt' soo waer genomen constich.  Wel op nu dan, gaet self en treckt afjonstich  Elck vruchtbaer Bosch uyt d'aerde met der hant  In stallen brenght vyandich vyer verbrant  T'gezaey opt veldt, en doet al d'oegsten sterven,  Met een sterck bijl de Wijnstocx af te kerven  Bestaet oock vry, indien u sulck verdriet  Bevingh, om dat my was wat lof gheschiet.      De Moeder stracx verstont dees droeve reden  Van onder t'bedd' des diepen Vliets beneden,  Waer Nymphen veel al saten neven haer   #  Die sponnen al Mileetsche vliesen waer  Geplockt en schoon geverwet, oock dees wollen  Van glaesche verw' al waren wel te vollen.  Eerst Drym' en Xanth', en Phylodore daer  Gheseten, sy hen schoon en blinckend' hayr  Ten hoofden af ghestort sy lieten spelen  En waeyen soo lancx hen schoon witte kelen,  Dese en Spi', en Thali', en daer toe	#  Kristel claegt aen sijn moeder van sijn verloren Byen.  ‡  Thymbreeusch Apollo nae de meniche van watermunt die in Phrygien wast, ghenoemt.  #  Mileten Asie stadt.
[p. 164]    Oock Cymodoce, en noch daer saten doe  Cydipp', en oock Lycorias met gouden  Hayr-vlechten geel, d'een hadd' alsnoch behouden  Haer maeghdom reyn, en d'ander had eerst maer  Nu corts versocht Lucinen arbeydt swaer,  Als doe een paer noch daer gheseten ruster  Te weten, Cli' en Beroe oock haer suster,  De dochter van den grooten Oceaen,  Beyd' ondergordt met gout en vellen aen  Beschildert: oock Ephyre sat daer mede,  Oock Opis dan, en Asia, als oock dede  Dejope' oock die snel is in den loop:  Arethus' is daer vonden by den hoop  Does' op het laetst had afgheleyt haer pijlen,  Waer mede sy te jaghen plach somwijlen.  En onder al dees Nymphen daer ghestelt  Heeft Clymene van Vulcano vertelt  Sijn ijdel sorgh voor Venus d'alderliefste,  Van Mars bedroch en van sijn soete dieste:  De liefden al der Goden menichfout  Van aenbegin des Chaos in den cout  Vertelden sy, en t'wijlen door dit praten  De Nymphen nu soo vroylijck rollen laten  Ten rocken af op spillen d'wollen sacht,  Van Ariste' een droef gheclach onsacht  Quam wederom de moedersch' ooren treffen:  In glasen stoels gheseten door t'beseffen  Gheworden zijn sy t'samen al verbaest,  Arethusa al voor d'ander susters haest  Sach op, en heeft t'geel-hayrich hooft ghesteken  Ten water uyt, en werdt van vers te spreken  O suster ghy Cyrene die beducht  Vergheefs en zijt niet van soo groot ghesucht,  Dijn meeste sorgh Aristeus droefhertich  By t'water van Pene' u Vader, smertich  Nu staet en weent, en noemt u wreedt en fel [p. 165]        Door een nieu vrees in t'hert' gheslaghen snel  De moeder zijnd', hief aen aldus en seyde  Tot haer: wel aen, brengt hem, doet hem geleyde  Tot hier by ons, hem is verlof ghedaen  Te raken vry der Goden dorpels aen.  De breede Vliet met een heeft sy bevolen  Haer op te doen, op dat met drooghe solen  Den Iongh'linck mocht daer treden in terstont:  Het water crom hem als een bergh omstont,  In wijden schoot ontfanghend' oock bysonder,  Ter dieper Vliet heeft sy gheleydt hem onder:   †  Daer gingh hy heen verwondert wat hy mocht  Van t'moedersch huys, en van die rijcken vocht,  Van Poelen daer ghestaen in diepe kuylen,  Lust-wouden dicht hoe die daer ruysschich huylen,  Oock al verbaest door t'over-groot gheschal  Des vloedts oproer, de loopsche vlieten al  Doorsach hy wel daer onder die groot aerde  Hoe elc haers weegs verscheyden loopt haer vaerde.  Daer Phasim hy en  ‡  Lycum sach niet min  Oock t'hooft daer diep  *  .Enipheus begin  Wtberstich heeft, van waer sijn hoofdich ader  Wtstortich heeft den  †  Tyberinschen vader:  Waer oock t'begin van Allio, waer uyt   *  Hypanis oock met steenich groot gheluyt,  En Caicus, welck door Mysiam vloeyt huldich,  En  †  Eridaen met sijn twee hoorns guldich  En  ‡  Stiersch aenschijn: jae boven welcke vliet  Gheen soo met cracht door bet ghebouw, en vliet  Tot in de Zee blaeu purperich van golven.      Doe men nu was in daken overwolven  Des holle rots in die slaep-camers daer,  En Eyren' al ghehoort heeft openbaer  T'soons ijdel schrey, de susters beurtich dalen  Doen bornen claer op d'handen, jae en dwalen  Gheschoren kael onnoppich brenghens' aen,	†  Phasis, Vliet in Asien.  ‡  Lycus, tusch Asien en Bithynien.  *  Enipheus in Thessalien.  †  Tyber en Arno in Italien.  *  Hypanis, Vliet in Indien.  †  Eridanus de Pau, Vliet in Italien, heet guldhoornich, om dat sijn twee oevers met schoon Steden zijn verciert.  ‡  Stiersch aenschijn, om dat hy stroomende Stiersch geluydt naebootst.
[p. 166]    En sommigh' oock de tafels laden gaen  Met spijsen goet en vaten vol om drincken,  Die t'elcken uyt, sy weder vol herschencken.  Ontsteken met  †  Panchaeysche vyers men roock  D'Altaren, t'was daer al vol soeten roock.  Neemt  ‡  kroesen van  *  Meoni wijn, (t'vermanen  Des Moeders was) en laet ons Oceanen  Doen offerhand', met een haer Vader groot   †  Den Oceaen, sy haer ghebedt uytgoot:  Den Nymphen oock ghesusters die bevroedich  Zijn een ghetal van hondert Bosschen hoedich,  En over oock soo veel stroom-vlieten zijn,  Tot drymael toe met Nectar goeden wijn  Sy  ‡  Vestam doe claer-brandich heeft begoten,  Drymael herscheen de vlam hoogh op geschoten  Oock to aen t'dack, door welck voorteycken goet  Sprack sy aldus met een versterckt ghemoet.      Daer in de kolck by den  *  Carpathsche duynen  Proteus blaeu, voorseggher van Neptunen,  Woonachtich is, den welcken overmeett  De groote Zee soo hy op visschen sitt,  Op wagen oock, waer aan tweevoetsche peerden  Ghespannen zijn, nu desen Man vol weerden  De Havens van Thessali doet beschouw,   †  Pallenen oock sijns Vaders schoon landouw:  Wy Nymphen hem groot' eer' aendoen eenparich,  Soo doet oock self  ‡  Nereus seer oudt-jarich:  Want hy zijnd' een Voorseggher weet het al  Wat voortijdts was, of haest noch wesen sal.  Want het Neptun den Zee-Godt so goet dochte,  Wiens grousaem vee  #  Zee-kalvers vuyl gedrochte  Hy onder t'kolck te weyden is ghewoon.  Met banden ghy hem vanghen moett, o soon,  Van eersten aen, dat hy u stracx d'oorsake  Recht uyt gheheel der sieckten segh, en make  Voorspoedich oock d'uytganghen, want hy niet	†  Te Panchaia wasset Wieroock, welck op den Altaer brandde.  ‡  Hier noemt den Poeet een wijse van eenen kroes Carchesium, alleen den Griecken bekent.  *  Meoniwijn is Lydische wijn.  †  Oceaen de Zee, oft de Zee-Godt.  ‡  Vesta het vyer.  *  Carpathos een Eylant by Creta, teghen over Egypten.  †  Pallene een stadt in Arcadien.  ‡  Nereus, Oceanen en Thesis soon, Godt der Wateren.  #  Zee-kalvers oft Zee-honden.
[p. 167]    On aenghedaen gheweldt gheeft raedts ghebiet,  Met geen gebedt sult g'hem oock buygen connen:  Dus als ghy hem in banden hebt verwonnen,  Streckt toe hem herd gheweldt en banden noch,  Waer by opt laetst sijn ijdel valsch bedroch  Sal breken al, en ick sal selve commen  Wanneer de Son opt hooghste nu gheclommen  De middel-hitt ontsteken heeft en blaeckt  Als cruyt en gras om drincken dorstich snaeckt.  Wan schaduw' wort voor t'vee ooc aengenamer  Ick sal u dan in drie verborghen camer  Des ouden gaen gheleyden op den voet:  Iae daer hy neemt vermoeyt uyt s'waters vloet  Sijn stil vertreck, op dat ghy hem al slapend'  Gheleghen daer aenvallich zijt betrapend':  Maer als ghy hem met handen hebt al stijf  In banden dan, sal u door sijn bedrijf  Al veelderley ghebaent' en Dierich wesen  Bedrieghen. Want hy sal seer grouw'lijck wesen  Terstont een Sogh en eenen Tygher swert,  Iae oock een Draeck met schobben aen, en wert  Met gheelen neck een Leeuwinn', of sal gheven  Een sterck geluydt eens vyervlams opgeheven:  En sal alsoo de banden hem ontslaen,  Of wesend' een dun water, henen gaen.  Maer ghy, o soon, hoe hy in meer lichamen  Verandert, hoe ghy meer sult trecken t'samen  De banden vast behouden onvertsaeght  Tot dat hy werdt verandert, soo gh'hem saeght  Te vooren doe gheleghen hy hem streckte  Tot slapen oock sijns ooghen licht bedeckte.  Dit seyde sy, en spreydend' eenen claren   †  Ambrosi reuck, sy t'lichaem al van haren  Soon overgoot, een soete locht hem bleef  Int hayr ghecoyt, daer boven hy becleef,  Waer hy een cracht in al sijn lichaems leden	†  Ambrosia, seyt Plin. lib. 28. cap. 4. zijn verscheyden, cruyden: doch t'oprecht schiet een stam dry palmen lanck al dicht vol tackskens, en t'derde minder als sijn wortel: t'cruydt g'lijct ruyte, onder aen den stam wassen cleyne wijnsmakighe druyfkens: de Poëten noement Goder, en Goder peerden, spijse.
[p. 168]    Vercreech bequaem van boven tot beneden.   #  Daer s'een groot hol zijds eenen gh'eten bergh  Daer t'water veel aendrijft door windts getergh  En weer sy selfs te ruggh' laet over vallen  In boessems wijdt met ruysschich wederschallen:  Dit was wel eer een alderveylste ree  Den Schippers, doe den storm van der Zee  Hun overviel, en dat nu vry van sorghen  Hem rusten comt Proteus uit verborghen,  Voorschoven met eenen groot ghesteente swaer:  De Nymphe stelt den Iongh'linck nu aldaer  Voor in den kuyl met rugghe nae den lichte,  Vliet verr' ooc wech door doncker wolcke dichte   †  Sirius fel hoogh van den Hemel af  Opt dorstich volck van Indi brandde straf,  De Son had ooc thalf Weerelts cloot om hooge   ‡  Ghenomen in, de cruyden wierden drooghe,  De Vlieten hol met dorre kaken zijn  Gheworden laeuw', en door het stralich schijn  Der Sonnen al tot op het slijck versoden.  Doe nae sijn lust Proteus is ghevloden  Ten golven uyt in sijnen kuyl ghewent,  T'ghevlimde volck der wijde Zee ontrent  Hem seer verblijdt ghespertelt heeft, en dede  Soo bracken dauw daer over al ter stede  Wtspreyden wijdt, doch wierpen hun op t'zant  Zee-kalvers neer al op verscheyden t'strant.  En hy oock (gh'lijck hy eertijdts plach te wesen  Bewaerder van den stallen op t'gheresen  Gheberght', wanneer den avondt uyt der weydt  Den Kalvers weer t'huys onder daken leydt,  Als Lammers teer met bleeten Wolven erghen,  Verborghen zijnd' om roof gheneghen terghen)  Sitt nu weer mids op een clip, en siet  Of sijn ghetal hy al vol heeft of niet.      Aristeus versterckt om hem te vanghen,	#  Cyrene onderwijst haer soon Aristeum, Proteo te vanghen.  †  Sirius is des grooten Hondts gestert.  ‡  Beschrift der Somerhitte.
[p. 169]    Hem siende was met sulcken lust bevanghen,  En duldde nauw' als dat den ouden strem  Sijn leden neer wat schickt' om rusten hem,   #  Valt hem opt lijf met groot gheroep, sijn armen  Hy boeyde vast met ijser, tot beschermen  Proteus niet en had vergheten noch  Sijn conste loos, maer heeft hem selven doch  Verbeeldt terstont in wonder dingen schoulijck,  In vlammen vyers, in Dieren fel en groulijck,  En vloeysaem Vliet: maer doen hy niet const  Ontvluchten door al sijn bedrieghsche en const,  Quam tot hem selfs ten laetsten als verwonnen,  En heeft aldus met menschen mondt begonnen:      O ghy, van al de Jonghelinghen vry  Den stoutsen wel: wie heeft belast dat ghy  Hier comen soudt ons wooninghen besoecken?  Iae wat begheert ghy doch uyt dese hoecken?  Ghy wetet, ghy Proteu wetet, want  Bedroch te doen dy en vermach niemant,  Maer houdt ghy op te willen breeder pooghen,  Der Goden raedt ghevolght ick voor u ooghen  Ghecomen ben: om Godts gheheymnis vroet  Te doen versoeck voor mijn verloren goet.  Als hy voleyndt nu hadde dus veel spreken,  Den Waersegsman opt laetst zijn blau ontsteken  Claer ooghen heeft gheweldich inghedraeyt,  Met swaer gekners den mondt als seer ontpaeyt  Om spreken uyt t'gheheym aldus doend' open.      Dy eenichsins Godtheder toorns nopen  Qua daden groot: ghy nu betalich boett  Dit door misdaedt beschuldicht u ontmoett,  Orpheus droef ellendich gaet verwecken  Dees straffen dy, die niet soo wijdt en strecken  Als ghy die wel verdient hebt, (het en zy  T'voorschick dit keer) en swaerlijck woedet hy  Om sijn ontschaect' huysvrou met treuren suchtich:	#  Aristeus vangt Proteum.
[p. 170]    Wis doe sy liep snel henen voor u vluchtich  Door Vlieten laes! als Vrouken jonck verbaest  Dat onbewist ter doot hem snellijck haest,  En sach sy niet gheleghen voor haer voeten  De Water-slangh die grousaem om ontmoeten  Diep onder t'cruydt den oevers heeft bewaert.  Maer haers ghelijck in oudden jongh ghejaert  Den gantschen  †  Choor der Dryaden, ocharmen,  Den Bergen hooghst vervulde met veel karmen,   ‡  Rhodope bergh, sijn Borghen en ghebou  Die weenden, ooc t'hoog' Pang' en Mars landou  Die  *  Rheso hiet, en daer toe noch de Geten:  Oock  †  Hebrus weend', en seer bedroeft gecreten  Heeft d'Attycaensch'  ‡  Orithya: maer hy  Orpheus ginck op strandt al henen by  Hem selfs alleen, en met der holler  *  Velen  Socht of hy mocht t'kranckmakich droef vervelen  Der liefden dus vermaken wat, en sanck,  Iae dy sanck hy datt daer int wilde clanck,  Dy Euridyc', o soet weerpaer bysonder,  T'zy of den dach op ginck, of weer ginck onder.      Noch hy int radt den Tenarsch enghten voort  Waer diep en steyl is Plutons doncker poort,  Met vreese swert daer door de wildernisse,  Die schimmert al van grousaem duysternisse,   †  Dus reysend' quam hy sonder langh vertoef  Daer hy den hoop der Helscher gheesten droef,  Ten Coninck oock die vreeslijck wel is t'achten  Tot herten fel die gheensins men versachten  Door Mensch ghebedt of smeecken niet en can:  Doch schaeuwen dun en gheefts ghedaenten van  De dood' uyt diepst' der Hellen quamen boven,  Door t'soet gesangh beweegt al voort gestoven,   ‡  G'lijck voghels veel by duysten vlieghen snel  Wan avondt comt, of winter-reghen fel,  Ghelockt, ghejaeght af van den hoogen berghen	†  Dryader Choor, een gheselschap Boom-godinnen, met Encidycen g'lijckjarich.  ‡  Rhodope en Pangeus berghen in Thracien.  *  Rheso, landtschap daer Mars heerschapt, of daer hy oorspronck, of opghevoedt is van den Coninc Rheso.  †  Hebrus, Vliet in Thracien.  ‡  Orithya van Athenen die Boreas ontschaecte. Metam. lib. 6.  *  Χελιν: Testudine, om dat de Liere of Luyt van de Schiltpadschelp oorspronckt.  †  Orpheus gaet in d'Hell' sijn huysvrouw' Euridycen soecken, en singt aldaer.  ‡  G'lijcknis.
[p. 171]    Nae Bosschen dicht, en hen daer in verberghen,  So quamer heen Moers, Mans, en Vorsten groot  Van moede, doch verhuyst uyt lijven doot,  Ia kinders jongh en meyskens die noyt houwden,  Iong'lingen ooc geleyt daert d'ouders schauwden  Op mijten houts ten brande met verdriet.  Volck wien t'swert slijck en t'onghedane riet  Van  †  Cocyt' ooc d'onswentbaer poel verlangich  Met trage vloedt omringt en bindt bedwangich  Alsoo hun doet de Vliet der Hellen  ‡  Styx  Die neghenmael rondtom vloeyt desghelicx:  Dat meer is noch, met een verbaest ontstellen  Beroerden doe de woonsten al der Hellen,  Self alderdiepst' Tartarsche  *  Lethi vliet:  En sulcx is oock  †  d'Eumenides gheschiet,  Der welcker hayr verwerr't is en bewonden  Met slanghen blaeu, en ooc heeft sijn dry monden  Ghehouden toe den gaepschen  ‡  Cerber saen,  T'saem met den windt is t'radt oock stil gestaen  Van  *  Ixionsch gedraey, door t'droevich singen.      Weerkeerich hy all' avontuersche dinghen  Ter Hellen nu onschadich was ontgaen,   †  Euridyc' als die hem oock was ghedaen  Te schenck weerom, die volgd' hem na tot boven  In d'aerdtsche locht, te rugh altijts verschoven,  Want dese wet Proserpijn had ghestelt,  Iae tot acht'loos den minnaer werdt versnelt,  En soo met een uytsinnicheyt bevanghen,  De welcke doch (indiender waer t'ontsanghen  Quijtschelden by den Helsche gheesten wreet)  Vergheeflijck was: want hy door liefden heet  Is blijven staen eylaes, zijnd' onghedachtich,  En van ghemoed' gheheel verwonnen crachtich,  Hy rechts voort licht sijn Euridycen, maer  Heeft aenghesien, stracx uytghestort is daer  Den arbeydt al, verloren en gheschonden	†  Cocytus eenen Hell' poel.  ‡  Styx een vergiftsche borne in Arcadie, welcke de Poëten in d'Helle versieren, beteeckent droefheyt.  *  Lethes een Hell'-vliet is vergetenheyt, aenwijsende dat die doot zijn alles vergeten hebben.  †  Eumenides zijn de dry Hell'-rasernijen, te weten Alecto, Tisiphone, Megera.  ‡  Cerberus den dryhooftschen Hell'-hont.  *  Ixion die Iunonem ter oneer versocht was aen een draeyradt in d'Helle ghequelt.  †  Euridyce Orpheo gegheven, verliestse andermael.
[p. 172]    Zijn worden ooc dees wreen Tyrans verbonden  Tot drymael toe in d'helsche poelen diep  Werdt g'hoort een g'luydt, en sy oock mede riep  Wie brocht my doch ellendighe verloren  Met een oock dy, O Orphe' uytvercoren,  Wat dulheyt groot is dit, de voorschicks wreet  Bevelen my te ruggh' t'hergaen (hoe leet)  Ia dootschen slaep verdect mijn swemmend oogen  En nu vaert wel, ick worde wech ghetoghen,  Alom bevaen in duysterheyt seer groot,  En niet meer dijn', eylaes ter laetster noot   #  Ick u toereyck' mijn handen swack verdwenen.  Dit spracks', en vloogh stracx uyt den oogen henen,  Iae g'lijck als doet in dunne locht den roock  In een vermenght, en sy en mocht hem oock  Meer (hoe vergheefs sy vaecte naer de schaeuwen  Met meeningh veel te segghen) niet aenschouwen  Dat meer is, noch den helschen Vaer-man heeft  Gants willen niet ghedooghen onbeleeft   #  Dat Orpheus (jae t'zy hoe seer hy woude)  Den tusschen-poel meer overvaren soude.      Wat soud' hy doen? tot tweemael hem sijn wijf  Onttrocken nu, door wat ghemeens bedrijf  D'Helgheesten al, jae door wat stem van deghen  Soud' hy nu voort den Goden meer beweghen?  Doch sy nu cout is heen gheswommen voort  Besloten bin den Stygi schuiten boort,   †  Sy segghen dat hy seven Maenden truerich  Volcom'lijck heeft, nae een gheweent' gheduerich,  Aen hooghe clip by  ‡  Strymons woeste vloed,  Ondr' holen coudt, daer hy in sijn ghemoed  Sijn avontuer bedenckend' overleyde:  Den Tygers wreedt oock met sijn versen bleyde,  Die hy versacht van wildt ghemaeckt heeft tem:  Iae track en leyd' hardd' eycken oock met hem,  Dus g'leeck hy wel ten rechten  *  Philomelen,	#  Euridice vliecht heen.  #  Orpheus mocht niet meer in d'Helle.  †  Orpheus weent stadich.  ‡  Strymon Thraci vliet.  *  Philomela den Nachtegael. Metam. Lib. 6.
[p. 173]    Die nachten lanck men weenen hoort en quelen  Droef onder t'schaeuw' des Popels op den tack,  Beclaghend' haer verloren jonckskens swack:  Die Ploeger wreedt bespeurend' wech ginc halen   *  Bluts uyt den nest: men hoorts' al dick herhalen  Haer treurich veers van nieus, als des gewent,  En wijds en zijds de plaetsen daer ontrent  Sy gants vervult met al haer droeve clachten.  Geen  †  Venus noch geen  ‡  Hymen mocht versachten  Yet sijn ghemoedt, maer t'Hyperborisch ijs  Bewandeld' hy alleen vol droef afgrijs  De sneeusche Vliet, oock  ‡  Tanaim en landen  Die nemmermeer gheweduw't en zijn van den  Rhipheeschen rijm, of van de couw' bevrijt,  Zijn Euridyc' aldus ontrooft en quijt,  Belaeghd' hy seer, en d'gaven van Plutonen  Als ijdel nu. De moeders der  *  Ciconen  In sulck een doen onledich dach en nacht  Hem siend', en hen van hem alsoo veracht  Den Iong'linck daer sy onder dienst der Goden  En nachtsche feest die Bacch' aen wort geboden,   †  Verscheurden wreedt, en sijn lichaem nu doot  Verstroyden sy daer lancx die velden groot:  Als Heber vliet  ‡  Eagrisch mids sijn baren  Gewintelt droech t'hooft van den marber claren  Hals afgherockt, de stemme self en tongh  Al coudt, nochtans noch stadich riep en songh  Euridyc', och Euridyc', ach ellendsche,  Riep sy, alsoo den geest vloogh uyt den mensche,  Euridyc' ooc noch riepen overluydt  T'Vliets oevers al met droevich wederg'luydt.   *  Dit heeft gheseyt Proteus, en naer allen  Ter Zeewaerts in liet hy hem neder vallen,  En daer hy gaf den sprongh al schuymend vloogh  Tot op den top gheslinghert t'water hoogh:  Maer Cyren' is alsoo daer niet ghedoken,	*  Bluts is sonder pluymen.  †  Venus Vrijage-Godin.  ‡  Hymeneus, Godt der Bruyloften.  ‡  Tanais een Vliet grentsende t'Europsch en Asisch Tartarijen, comt van t'Ripheesche gheberght'.  *  Cicones volck by Hebrum, Vliet in Thracien.  †  Orpheus wordt verscheurt.  ‡  Eagrus Orphei vader, of een Vliet waer uyt de Heber spruyt.  *  Proteus, sijn vertel voleyndt, springht in de Zee.
[p. 174]    Want haren soon die schromich was ghesproken  Heeft sy van selfs dus aen, o sone vry,  De droeve sorgh' uyt u ghemoedt meucht ghy  Wel legghen wech, dits oorsaeck al der qualen:  Dits, siet, de schuldt, jae hierom deden dalen  T'verderven dus op Byen de Nymphen coen,  Met welck' sy plach in d'hooghe Wouden  Verselt te zijn, en me t'ghedans te pleghen,  Dus offert ghy nu giften met beweghen  Ootmoedich, jae begheert den vreed' en eert   #  Napeen die licht zijn tot ghena bekeert,  Sy sullen wel dijn g'lofts-ghebeden hooren,  En laten toe, jae wenden van u tooren.  De bid-wijs al vervolghens sal ick dy  Gaen segghen eerst, hierom verkiest u ghy  Keur-stieren vier van lijven uytghelesen,  Die weyden nu de toppen hooghst gheresen  Des groenen Berghs Lyceo dy te goe:   #  Doet sulcx ghetal van Veerssen hier noch toe,  Wiens halsen zijn noch noyt geraect om wercken:  Tot dese by t'Godinner hooghe Kercken  Vier Altaers stelt, en laett dan overvloet  Ter kelen uyt gaen neder t'heylich bloet,  En laet dan daer der Stier en Koeyer lijven  Soo liggend' in een bladich Lustwoudt blijven.  Dan als ghetoont de neghenst' morgheschijn,  Opgangich heeft nu haer bebloest aenschijn,  Lethischen huel (welck voor de doode gheesten  Een offer is) Orpheo sendt ten eersten.  Dan slachtet een swert Schaep, en henen gaet  Int Lustwoudt weer, en siet hoe't daer al staet,  Dan de versoend' Euredyce behaghen  En vyeren wilt noch met een Kalf gheslaghen.      Hy toefde niet, maer wat sijn Moeder vroet  Gheboden heeft hy t'samen stracx voldoet:  Ten Kercken comt hy, en verweckt gheresen	#  Napee zijn Borne-Godinnen.  #  Hoe Aristeus moest offeren.
[p. 175]    Weer op een nieu d'Altaren hem ghewesen:  Vier Stieren moy uyt muntich ghelichaemt  Die brenght hy daer ten offer, en versaemt  Oock sulck ghetal van Veerssen, welcker necken  Noch noyt geen jock gedruckt en had om trecken:  De morgheschijn als die nu neghemael  D'opganghen voort ghebracht had al te mael,  Dood' offren hy Orpheo sendt seer troulijck,  En t'Lustwout hy van nieus besoect aenschoulijck.      Maer hy en elck wie daer oock wesen mocht,  Die sien daer stracx een haestich snel  #  ghedrocht  En wonderbaer om segghen of versinnen:   ‡  In d'Ossen buycx daer ruyschten al van binnen  Door leden al versmolten seer veel Byen  De ribben doorghebroken mocht men sien,  Die vlieghen uyt met ijver groot en lichtich,  Versamend' hen in groote wolcken dichtich,  En lesend' aen boom-toppen hanghen daer  Als oft een druyf aen buyghsaem rancxken waer.   #  Dit sanck ick, siet, van t'Ackerbouwen wijlen,  Van oeffeningh des Vees en Boomen, t'wijlen  Dat Cesar groot door krijghsche wapen daet  Vast blixemt voort tot aen de hoogh' Euphraet.  Daer hy als cloeck verwinner oock nu setten  Gaet onder al ghewillich volck sijn wetten,  En nae den wegh Olympo toe soo tracht.  Te dier tijdt my Virgilium dat sacht   *  Parthenop' heeft ghevoedt al bloeyend lustich  In consten van een edel leecheyt rustich,  Iae ick die self voorhenen onverveelt  Op lichte wijs de versen heb ghespeelt  Der Herders: ooc verstoutt door Iaren jeuchdich  Ghesonghen hebb' ooc dy, o Tityr vreuchdich,  Stil en gherust daer onder t'wijde dack  Des Buecken groen gheseten met ghemack.     Eyndt des vierden en lesten Boeck des Landtwercx Virgilii Maronis.	#  Monstrien een gedrocht oft wanschepsel.  ‡  Byen uyt de dooder Ossenbuycx voortcomende.  #  Den Poeet eyndicht, verhalende wanneer en waer hy dit ghedicht heeft.  *  Napels, hiet eerst Parthenope, was soo ghenoemt nae t'graf van Parthenope een der Syrenen, was gesticht van den Chalciden oft Cumenen.