NU VOLGT DE WTTLEGGINGHE OP HET EERSTE STUCK DES SENDTBRIEFS GENTIANI HERVET:
|
* Var. Hertelijcke.
|
|
ende scherp-sinnighe bewijs-reden, om sijn segghen te bevestighen, dat de Ketters ende Hughenoosen alreede [in haer schelpe beginnen te kruypen, ende] alsoo beschaemt [te] staen, als een peerdt dat sijn karre omgheworpen heeft. Ghy arme Ketters (seght hy) hoe sout ghy connen gheloovich wesen, sonder de twaelf articulen des geloofs aen te nemen? Ende hoe sout ghy die [connen] aennemen, dewijle ghy de h. Catholijcxsche Kercke niet en wilt ghelooven? Want siet, dit neemt hy voor een ghewis ende ongetwijffelt punct tot sijnen voordeel, als dat niemandt de Catholijcxsche Kercke ghelooven en can, oft hy moet oock met eenen aennemen, alles wat de selve Kercke voorhoudt ende ghelooft. Ende dit is [voor waer] grootelijcx te bemercken, dewijle hier in bestaet de voornamelijcxste grondte ende dat aldersterckst * steunsel der h. Roomscher Kercke. Want de Ketters connen wel vast segghen, dat sy selve zijn de Kercke Gods, ende daer op brenghen sy veel schoone texten uyt der Schrift, maer sy legghense al nae de letter uyt: effen als oft de Kercke anders niet en ware, dan een ghemeynschap ende vergaderinghe der heyligen, dat is te segghen, der ghenen die met den bloede Jesu Christi door het gheloove [gherechtveerdicht], gheheylicht ende afghesondert zijn, om te wesen de schaeps-koye des rechten ende eenigen Herders onser zielen Iesu Christi: (1) in de welcke schaeps-koye niemant soude inghelaten werden, dan alleen de ghene, die nae de eenighe stemme des eenighen Herders enckelijck hooren wil, ende die alleene volghen ende nae trachten: mislakende ende ontkennende voorts alle stemmen der vreemdelinghen. Waer uyt sy willen besluyten, dat mijn Heere de Paus, met alle de eerweerdighe Bisschoppen ende Prelaten (welcke hebben vele schoone Ordonnancien op haer eyghen handt inghestelt, daer Christus noyt een woordt van en wiste) souden de |
* Var. Ende 't alderbeste.
(1) [Inde twaelf artikelen des gheloofs. -
1. Pet. 1.2. - Ro. 3.25.59. - Act.
20.28. - 1. Pet. 1.19.] Joan
10.3.4.5.14.25.
|
|
rechte vreemdelinghen ende huerlinghen wesen, die maer slechts de wolle der schapen en soecken, ende hebben Godt te vergeefs ghedient, leerende gheboden ende aenghevinge der menschen; jae, dat sy souden de dieven ende moordenaers wesen, die door de rechte deure der schapen, namelijck Jesum Christum, niet en zijn inghegaen: maer zijn van bezijden ingheslopen, om te stelen, dooden ende verderven. (1) Ende daerom slaen sy ons plat af, alles wat wy connen voortbrengen van de Kercke Godes, ende van hare authoriteyt, macht ende weerdicheydt: ende seggen uyt Jeremia, dat het leugen ende bedroch is, daer wy ons op verlaten, roepende met den Joden, de Kercke Godes, de Kercke Godes, de Kercke Godes. Ende hier op brenghen sy ons haren Paulum voort, seggende (2) : dat het eenighe fondament ende grontslach der Kercke Godes, bestaet enckelijck op de leere der Propheten ende Apostelen: so dat een yeghelijck die daer afwijckt, in de Kercke Gods niet en can gerekent worden: [maer moet vervloeckt ende verbannen worden, ja al waer het een Engel uyt den Hemel of Paulus selve]. Ende voort halen sy eenen Esaiam uyt den hoec, ende eenen Ezechielem ende Ozeam, met noch meer anderen uyt den Ouden Testamente, die sy alle t'samen op eenen hoop tassen, ende willen daer mede beweeren, dat de ghestadighe successie, ende dat gheduerighe achtervolch der Pausen, Cardinalen, Bisschoppen ende Eerdtzbisschoppen, gheensins en zy de rechte leuse, ende dat onvervalschte merck-teecken der Kercke, dan alleenlijck het enckel woordt Gods, soo wanneer dat, dat in onsen mont ende in onse herte is, ende in onser kinderen mondt ende herte, t' samen met het reyne ghebruyck der Sacramenten, nae de eenvoudighe instellinghe Christi Iesu, welcke is het eenich Hooft der Kercke oft Ghemeynte, in den welcken alle leden te samen ghevoecht worden, een yeghelijck nae de mate der gave, die hy van het hooft ontfanghen heeft, tot volcomen wasdom des gheheelen |
(2) Ephes. 2.20
|
|
lichaems in de liefde. (1) Doch, als sy het alschoon hebben uytghepraet, soo moet dit even wel noch waer wesen, dat sy Ketters zijn, ende riecken nae den mutsaert dat het goedt-jaer heeft. Oorsake? want sy en ghelooven niet al wat de H. Kercke ghelooft. Ende buyten de Kercke en is geen salicheyt: maer alle de ghene die daer af dwalen, moeten als mutsaers verbrandt worden. Want daer toe hebben wy een uytghedruckte text der Schrift, welcke luydt aldus (2) : Soo yemandt in my niet en blijft, die wordt gheworpen als een rancke buyten den wijngaerdt, ende verdroocht, ende men vergadert de rancken, ende men worptse in 't vyer, ende sy branden. Ende dit blijckt oock claerlijck uyt het naevolgende tweede punct deses tegenwoordigen Sendtbriefs, daer Gentianus opentlijck bekent staet, dat het wel waer is, datter t' allen tijden oyt ende oyt lieden gheweest zijn, die het selve ghevoelen hebben ghehadt, ende de selve leere ghevoert, die nu de Lutherianen ende Hughenoosen drijven: maer hy antwoordt daer op, dat sy oock altijdt voor Ketters zijn verbannen ende vervloect gheweest (3) . Ende dat is wel waer: want van dien tijden aen, dat Joannes de Ertzvader [oft] Patriarch van Constantinopelen bestonden sich te verheffen, om generale Bisschop der Bisschoppen over de gantsche Christelijcke Kercke te worden, daer sich de Roomsche Pausen (4) in 't eerste dapperlijck teghen stelden, ende dat daer nae Bonifacius de derde voor hem selven desen tijtel vercrege, ende werde van den Keyser Phocas een Overbisschop der gantscher Christenheyt ghenaemt, ende het hooft der Kercken ghewesen: het welcke gheviel in 't jaer onses Heeren ses hondert ende vier: van dier tijdt aen, segghe ick, hebbenderaltijdt vele dappere mannen inde weer gheweest, |
(2) Joan. 14.6. - Welcke
ghetuyghenis wort op dese propooste verhaelt van Ioannes Andreas
Panormitanus host. - Bernardus Lutzenburg. int 4. boec van de Ketters int
5. deel, ende andere Catholijcke schrijvers.
(3) Een goet exempel, ende seer
merckelijck.
(4) Hier besiet Molinaeum, de annatis et
parvis.
|
|
die met schrijven ende predicken den Paus hebben teghen ghestaen, ende sijne leere, decreten, ende ordonnancien met der Schrift ghestraft: jae, hem oock voor een Antichrist ghescholden, beweerende effen ghelijck als onse Ketters [nu] doen, dat men enckelijck op het woordt Gods behoort te staen ende te bouwen, ende voort alle pauselijcke aenghevinghen teghen de Schrift strijdende, voor duyvelsche leere [te] achten. Maer soo als gheseyt is, de selve hebben altijdt voor Ketters aenghesien ende verwesen geweest. [Want de Paus hadde alreede de macht om te verdoemen ende te vervloecken alle, die hem geliefde, ende soude een groot geck gheweest zijn, hadde hy het anders ghedaen]. Daerom, op dat niemandt en dencke dat dit nu een nieu ghebruyck is der heyligher Kercke, dese Lutherianen ende Hugenoosen voor Ketters te verdoemen: op dat oock niemandt en vermoede dat hare leere ende de artijckelen die sy [nu] drijven, in haren hof ghewassen zijn * , soo wil ick een cort verhael makcn, der ghener die het selve hier voortijden, so schriftelijck als mondelijck gedreven hebben, om te toonen dat sy niet een artijckel voort en brenghen, oft het is langhe te vooren oock op de bane gheweest ende de h. Roomsche Kercke heeft het voor kettersch gestraft ende verdoemt ** : [Soo dat zy haer daer over niet vele en hebben te roemen, als oft sy de eerste waren die de Kercke wilden reformeren, ende de Schrift op een nieu verstant uytlegghen. Want, al ist saecke dat de goede Catholijke hare leere ende Religie eene nieuwe leere ende Religie noemen, ten is daerom niet geseyt dat sy nu nieu gevonden is: want dese Ketters en hebben soo veel verstants niet, dat sy wat nieus souden weten te vinden. Oock en hebben sy ghene Pausen onder hun, die nieuwe artikelen des geloofs souden maeken, ghelijck als de Roomsche Catholijcke Pausen gedaen hebben, uyt hare volle authoriteyt: |
* Var. Bloemen uyt haren hof
zijn.
** Var. De vroegere text luidt
aldus: ..... op de banc gheweest: soo dat sy haer, enz.
|
|
maer 't is alleen te segghen, dat sy den simpelen Catholijcken, die slechts haren Pater noster, ende Ave Maria geleert hebben, nieu ende vreemt zijn, over midts sy noyt voor hare deure en quam. Maer anders is sy van ouden tijden altijt wel geweest: maer onse heylige Pausen en hebbense noyt willen luchten noch lijden, gelijck sy noch heden ten daghe niet en willen doen: maer straffense ende verdoemense als kettersche, gelijc als hare voor-vaders oock gedaen hebben. Want ten was noyt der Pausen profijt ofte voordeel, dat men alsulcken reformatie voortbrochte.] Inden eersten dan, soo hebben de Griecken den * heylighen Paus van Romen altijt wel dapperlijck teghen gestaen, ende hebben hem noyt voor Paus noch voor het hooft der Kercken willen bekennen, so als sy noch heden ten daghe niet en doen. Soo dat in 't jaer onses Heeren M. CCC. xxviii, doe de Paus Joannes de xxiii. seer wijtlustich aen de Griecken geschreven hadde, ende met vele woorden beweert, datter maer een eenighe Kercke en was, daer hy het hooft van moeste wesen, den welcken alle Christenen behoorden onderworpen te zijn, so schicten sy hem dit voor een corte antwoorde: Wy ghelooven gewisselijck dat dijne macht seer groot is over dijne ondersaten: doch wy en connen noch dijne opgheblasenheyt ende uytnemende hooveerdije ghelijden, noch dijne giericheyt niet versaden. Daeromme de Duyvel zy met u, want Godt is met ons (1) . Hoe wel dat sommighe van hare Legaten, in het Concilie van Ferraren, in den tijden des Paus Eugenij des vierden, het toeghestaen hebben, doch sonder verwilliginghe harer Kercken, die het selve oock naederhandt hebben weder-roepen ende te niete ghemaeckt ** . Maer langhe te vooren waren niet alleen de ghemeynten, maer ook de Griecxsche Keysers, selve den Paus van Roomen partijdich ghevallen, om der oprechtinge |
* Var. Want anders alle de kercken
in Grieckenlant, daer soo menige treffelijcke geleerde mannen in fleur geweest
zijn hebben den, enz.
(1) Dit vertelt
Joannes van Mandeville in sijn 7. boeck.
** Var. Gedaen.
|
|
ende aenbiddinghe der Beelden wille. Want de Keysers Constantinus de vijfde, ende de seste, ende Leo Isaurus hebben, ontrent het jaer vii. C. xxx, met vollen raedt ende besluyt der Concilien, uyt der Schrift ende uyt de oude Vaderen besloten: Dat men geene Beelden en soude tot den dienst Gods oprechten noch aenbidden: ende hebben jae oock met der daedt alle Beelden laten breken ende vernielen. Wt welcke oorsake de Roomsche Pausen alsulcken haet teghen haer ghecreghen hebben, dat sy van dien tijdt aen alle middelen ghesocht hebben, om het Keyser-rijck te scheuren ende te splijten, soo als sy oock met der tijdt te weghe hebben ghebracht. Oock hebben niet alleen de Griecken, maer oock de Duytschen langhen tijdt wederghestaen het verbodt des houwelijcx den Priesteren ghedaen, tot dat het de Pausen, ende insonderheyt Bonifacius de achtste, met geweldt hebben inghevoerdt ende beweert. Int jaer viii. C. xl, is Berthramus, een dapper
ende gheleert man, opghestaen, die de Roomsche leere der Transsubstantiatie
mannelijck bestormt heeft, schrijvende op dien handel een merckelijck boeck aen
Carolum den Coninck van Vranckrijck, Lotharij broeder, ende heeft voorts oock
de leere der Predestinatie, die nu dese Ketters hooghe drijven, met een ander
boeck uyt der Schrift ende heylighe Vaderen verdedicht ende sterckelijck
bevesticht, ende, ontrent het jaer viii. C. lxix, heeft hem
Joannes Scotus naegevolcht, schrijvende tegen de
Transsubstantiatie, gelijc als Berengarius, ontrent het jaer M. xxxix,
het selve ghedaen heeft. Ende, int jaer ix. C. lxiiii, heeft
Huldrick Bisschop van Augsborch het voorseyde verbodt des Houwelijcx ooc met
sijn schrijven nedergheleght: Nae den welcken, ontrent het jaer M. C.
xl, is Bernardus opghestaen, die van de Predestinatie teghen de vrye
wille seer [vele] gheschreven heeft, der Lutheriaenscher ende Huguenootscher
leere gantsch ghelijckformich; jae heeft oock de Papen ende Priesteren
dapperlijck aenghevochten, noemende haer Anti-Christi dienaers, ende makende van de Prelaten, Pilaten: den welcken, in het jaer M. C. lvii, Joannes van Saresburien ghevolght heeft, schrijvende een boeck ghenaemt Objurgatorium clericorum, ende een ander ghenaemt Policraticus, daer hy alle de gheestelijckheyt seer deerlijck over de hekel haelt, ende voor Phariseen ende valsche leeraers scheldet, noemende den Paus Antichrist, ende Romen de hoere van Babylon. Ende een weynich te vooren, hadde sich Arnoldus de Bisschop van Brixen oock heftich teghen de Papen aenghestelt, versakende plat uyt, dat haer het sweert der overicheyt eenichsins soude toecomen. Jae, op den selven tijdt, wasser een ander genoemt Petrus Bloix, welcke schreef opentlijck: Dat Romen was de rechte Babylon, daer Ioannes van ghepropheteert heeft: ende dat de officialen van 't Roomsche Hof waren duyvelsche Harpyen oft Griffoenen, ende de Papen rechte calvers van Bethel, Baals priesters, Egyptische afgoden, ende dat te Rome alle dinc met geldt te coop stonde. Ontrent den selven tijdt, int jaer M. C. ende LX, stont in
Vranckrijck op, een dapper man ende eerlijck borgher in de stadt van Lyons,
ghenaemt
Petrus Waldo, welcke hebbende de Schrift wel
neerstelijck doorsocht, richtede een nieuwe leere aen, die effen op der
Hughenoosen leere alsoo wel sloot als een busse: ende liet seer vele discipulen
nae, soo dat het overblijfsel noch tot op onse tijden geduert heeft. Daer nae
quam Petrus de Vinea, Cancelier des Keysers Frederici des tweeden, in 't jaer
M. CC. xl, die en heylighen Paus oock wilde berooven van het
tijdtlijcke zweerdt ende jurisdictie, ende scholdt hem boven maten seer. Ende
nae hem, Guilielmus de sancto amore, int jaer M. CC. lx, die
het op de Prelaten ende Monicken gantsch gheladen hadde, ende scholdese voor
ondersaten des Antichrists: wiens ghevoelen werde van Laurentio, de Enghelsche
Doctoor te Parijs, in 't jaer M. CC. lxxv, dapperlijck beweert ende
verdedicht. Wijder in 't jaer M. CCC. ende ses, quam op de bane Petrus
Cassiodorus, een gheleert edelman, die doch het gheheele pottagie verdorf: want hy en schreef noch en leerde niet anders, dan oft hy in de boecken Lutheri ende Calvini sijn leefdaghe lanck ghestudeert hadde, ende maeckte van den Paus een Nabuchodonozor. Daer nae volchde Dulcimus van Navarren, int jaer M. CCC. xiiii; ende Arnoldus de Villa Nova, int jaer M. CCC. xv, die oock al over eenen stock water droeghen. [Want desen Alnoldus schreef opentlijck: Dat de Satan het Christen volck hadde vander waerheyt vervoert; dat het geloof der ghenen die haer doen ter tijdt Kersten liet noemen, was gheen ander gheloove dan 't selve dat de Duyvels hebben; dat de Cloostermonicken gene liefde en connen oeffenen ende de leere Iesu Christi vervalschen, ende de arme Kersten menschen ter hellen voeren; dat de theologanten hare philosophische dromen met de heylige Schrift vermenght hebben; dat de Missen noch den levenden noch den dooden niet nut en zijn, ende dat den Antichrist voorhanden was. Met vele andere dinghen meer, die met der Calvinisten oft Lutherianen leere soo wel passen, als oft sy daer uyt ghescheppet waren. Ende ten selfden tijden, beweerden Michael Cesenus, Guilielmus Odeliam, Minne-broeders, ende Marcilius van Paduen, met Ioannes van Landun, dat de Paus ghene macht over den Keyser en hadde, maer behoorde selve den Keyser onderworpen te wesen, in alle 't gene dat het tijtlijck aenginck: want het is van heden of van gisteren niet, dat de heylige Pausen geerne Heeren geweest waren over alle Heeren.] Maer ten laetsten, int jaer M. CCC. lxxxiii, quam voort de groote ertzketter Iohannes Wiclef, die alle de spillen der heyligher Roomscher Kercke in de asschen stiet, ende was een recht natuerlijck Zwingliaen oft Calvinist: ende van hem quam Joannes Hus voort, int jaer 1405, de vader van alle Lutherianen, die met Ieronimo de Praga in 't Concilie van Constancien quam om sijn leere met Schriften te verdedighen: maer het werde hen wel verleert, want in stede van disputeren, werden sy beyde aen eenen staeck verbrandt. Doch, dies niet tegenstaende, heeft haer leere altijdt (van
dien tijden aen) stadt gegrepen in veel plaetsen ende van vele dappere mannen verdedicht geweest: als daer gheweest zijn Nicolaus Clemangis, Docteur van Parijs ende Bisschop van Bayone in Vranckrijck; Oldecaster Heere van Cobham, Ridder van der Orden; ende een weynich daer nae Wilhelmus Wight, in Engelandt, Paulus Craw, met noch veel andere meer in het landt van Roomen, Ieronimus Savanerola in Italien, ende veel andere, die doch alle ghelijck van de Roomsche Kercke verbannen ende voor Ketters verwesen, jae, om den hals gebracht zijn gheweest, daer mense crijghen conde. In somma, alle de ghene die oyt ende oyt sich teghen de Roomsche Kercke ghestelt hebben, zijn altijt van de H. Pausen verbannen ende vervloeckt gheweest, t' samen met alle de ghene diese willen voorstaen oft beschermen, soo dat selve de Keysers ende Coningen, jae gantsche landen in den ban ghestelt zijn geweest ende voor Ketters verwesen, om dat sy den Paus wederstonden. [Ende waerom niet? Dewijle daer geseyt is: Nolite tangere Christos meos dat is: En vordert u niet om den Pausen van Roomen weder te spreken. Daerom is 't, dat de Historien vermelden, dat alsoo ontrent het
jaer 1212. ten tijde des Keysers Frederick des anderden, menighe in Duytslandt
waren, die opentlijck beweerden, dat 't geen sonde en was vleesch in de vasten
te eten: dat de geestelijcke wel mochten echte vrouwen hebben, gelijck als sy
ten tijden der Apostelen gedaen hadden, ende dat de Paus bevel niemandt en
conde verbinden. Daer werdender te Straesburch alleen op eenen dach door des
Paus bevel tachtentich verbrandt. Ende ten selven tijde werden de Albigheoosen
die doch anders niet en hielen dan 't selve dat de Hugenoosen nu doen, door het
toedoen van den h. Erts-Inquisiteur Dominicus, jammerlijcken vervolcht, ende
verbannen: Ja den Paus liet een Cruysade tegen haer uytgaen, ghevender vollen
aflaet den ghenen diese soude met vyer ende sweert vervolghen. Soo datter
hondert veertich te Narbonnen in Vranckrijck werden verbrandt, ende vier
hondert ontrent Tholongen, Petrus den Coninck van Arragonien die hun gunstich was dootgeslaghen, ende den Grave van Tholongen gevangen, ende jammerlijcken gegeesselt, ende gemartelt, ende van alle sijn lant ende goed berooft Ende daer na te Parijs, men brandender dickmael met honderden tseffens, gevende hun den naem van Turelupinen, Vauldoisen, Lollares, ende andere lasteringhe namen, om haer in den haet van de gemeynte te brengen, dien sy wijsmaekten dat sy 't speck gegeten hadden, ende den baers vergalt, ende dat sy by nachte onder elkanderen vele schendinghe bedreven, effen gelijck als men in den beginne vanden Hugenosen gesproken heeft. Maer het quam ons dan wel te passe dat de Druckerije noch niet gevonden en was: want anders men hadder in eeuwicheyt noyt meester van geweest, mits dat de geleertste Doctoren ende de beste lieden kinderen daer van zijn wouden. Maer me Joncker de Paus wister wel raet mede met hare boecken uyt te roeden, ja alle hare geslachte, soo vele als hem immers mogelijck was. Want vryelijck het en ghebrack hem aen den goede wille niet:] selve de goede Catholijcxsche mannen Okam ende Dantes, zijn van den Paus Benedicto de derde voor Ketters verwesen gheweest, alleen om dat sy beweerden dat de Keysers haer rijck van Godt ende niet van den Paus bekenden: niet tegenstaende dat sy in alle andere stucken der pauscher leere devotelijck toeghedaen waren. Ick swyghe, dat men dese nieuwe Ketters soude willen dulden, die noch al het fondament des Roomschen stoels uyt den grondt soecken te verderven, ende willen ons met haren Paulo, met haren Isaia ende Jeremia [ende ander sulcke geringe ghesellen] comen verpochen. Wat ramp! weten sy niet, dat de selve, die sy ons bybrenghen, hebben oock voor Ketters gerekent geweest, soo wel als sy nu zyn? Soo dat de eene ghehangen zy geworden, de andere verbrant, de derde met een zage in twee stucken ghecloven, de vierde op een radt gheset, ende soo voorts. Ende daerom zijn wy [nu] van harent weghen niet meer ontset, dan voor * een blase vol boonen. |
* Var. Dan van, enz.
|
|
Want de h. Roomsche Kercke en heeft noyt willen hare schriften aennemen * , anders dan met dit bespreck ende conditie, dat sy de selve souden moghen uytlegghen nae haer goetduncken ende beste gheleghentheyt; ende dat van dese uytlegginghe gheen appellatie noch betrec en soude vallen: noch daer teghen jae oock den naem Christi Iesu niets connen ghelden, soo als wy corts in het naevolghende stuck breeder sullen verclaren. Want dat is immers wel ghewis, soo onse lieve Heere selve hadde willen achtervolghen de uytlegginghen ende glosen, die de Priesters, Phariseen ende Doctoren te dien tijden, in de heylige Schrift hadden uyt den naem der H. Kercken inghevoert, hy en waer nemmermeer ghecruysicht noch ghehanghen gheweest: maer om dat hy juyst wat nieus wilde opbrenghen ** , ende een nieuwe reformatie in voeren nae den text ende letter der Schrift, ghelijck als dese Ketters nu oock willen doen, daerom heeft men alsoo deerlijck met hem ghehandelt. Hoe wel dat nae der handt de h. Roomsche Kercke dese nieuwe leeringhe Iesu Christi alsoo fijn ghematicht heeft, ende op een alsoo rustighen ploye ghebracht, dat sy nu van een yeghelijck [seer] gheerne wort aengenomen. Ende och oft oock dese Hughenoosen de selve uytlegginghen wilden aen veerden, voorwaer men soude niet meer also met hen aen eenen staeck springhen, als men tot noch toe ghedaen heeft, ende hier naemaels noch van wille is te doen. Maer om op onse materie weder te keeren, soo moeten wy hier sien ende duydelijck verclaren, waer in de weerdicheyt ende authoriteyt der H. Kercken eygentlijck zy gheleghen: ende wat men voor geboden, traditien ende aenghevinghen der selver sal moetcn onwedersprekelijck aenveerden: overmidts onse Doctoren van Loven met soo vele andere diepe ende grondeloose questien becommert zijn, dat sy de moete niet en hebben, om dit punckt te deghe te bescheyden, het welcke is nochtans de rechte grondt ende bodem van alle hare timmeragien: ende is jae gantschelijck noodich tot der salicheyt, ende extirpatie |
* Var. En heeftse noyt willen
aennemen, enz.
** Var. Voortbrenghen.
|
|
oft uytroedinge aller Ketterien. Want men mochte vraghen, oft men voor gheboden ende traditien der Kercken sal houden, alleen ende enckelijck het gene dat in de Bybelsche Schrift des Ouden ende Nieuwen Testaments uytdruckelijck vervatet is? Oft het ghene dat de oude h. Vaders ende Leeraers, als Augustinus, Chrysostomus, Hieronymus, ende andere dierghelijcke hebben in hare schriften naeghelaten? Oft veel eer het ghene, dat in de heylige Concilien besloten is gheweest? Oft immers het ghene dat de heylige Pausen van Romen hebben gheboden ende gheordoneert? Oft ten laetsten, het ghene dat uyt het een ende uyt het ander te samen gheraept, al in eenen schans * gheslaghen, ende in eenen koeck ghebacken is, ende op onse tijden in de heylige Catholische Kercke wordt onderhouden? |
* Var. Uyt eenen schantz.
|
DAT II. CAPPITTEL.Waer in bewesen wort, dat de Kercke ende hare macht ende authoriteyt niet en can besloten worden tusschen de palen der heyligher Schrift: ende dat de Kercke mach by de Schrift voeghen, ende daer van afdoen, het ghene dat haer goet duncket: ende daer op worden vele exempelen ende redenen byghebracht.
Op dese vraghe ende grondelijcke propositie, soude seer veel vallen te segghen: maer wy sullent cort maken, ende voor het aldereerst besluyten met onsen Meester Gentiano, ende met het heylighe Concilie van Trenten, dat alle de ghene die de macht ende authoriteyt der Kercken souden willen sluyten tusschen de palen der heyligher Schrift (als of de heylighe Roomsche Catholijcksche Kercke niet voorder en conde lesen, dan als haer in den Bybel voorghespelt staet) zijn boose ende arghe Ketters. Jae, sy zijn van de afghedwaelde, daer onsen Meester Gentianus desen sijnen Sendtbrief aen gheschreven heeft. Want aengaende dat sy tot beweeringhe haers ghevoelens bybrenghen, datter gheschreven staet, (1) als dat men daer niet toe noch afdoen en sal, dat is (2) slechts alleen |
(2) Dit leydt Jo. Eck. aldus uyt in sijn
boeck genaemt Enchridion locorum communium: ende veel andere Catholijcke
schrijvers.
|
|
teghen de Joodtsche Rabijnen ghesproken, als dat sy sich niet en souden vermeten, de woorden des texts te veranderen, ende het Magnificat te corrigeren, soo als sy hebben bestaen te doen: glehijck als men claerlijck ende sonder keersse sien mach, by den eerweerdighen Bisschop Wilhelmum Blindasinum, in het boeck dat hy ghenoemt heeft: De optimo genere interpretandi, dat is te segghen, van de beste ende bequaemste maniere van over te setten ofte uyt te legghen. Want aldaer bewijst hy seer gheweldichlijck, dat alle de Hebreeusche texten des Bybels van den Joden, jae ooc alle de Griecxsche texten des Nieuwen Testaments, van eenige Ketters ofte quaetwillighen vervalschet ende verbastaert zijn: soo dat noch Christus, noch sijne Apostelen, noch eenighe van de oude Leeraers den rechten Bybel souden ghehadt hebben, dan alleenlijck onse heylighe Roomsche Catholijcxsche Kercke, welcke is alleen in de rechte planeet ghebooren, ende heeft de papegay alleene afgheschoten. Daeromme sal men de voorghemelde texten enckelijck op de Joden verstaen ende op de andere Ketters, die den text alsoo vervalscht hebben. Maer men sal daer uyt niet afnemen, als dat het de heylighe Roomsche Kercke soude ongheoorloft zijn, by de Schrift te voegen, alles wat sy merckt dat daer noch ontbreckt, ende te veranderen ende versetten alles wat niet te deghe en is: want men siet daghelijcx, dat sijt vrijelijck onderstaet te doen, ende straft oock voor arghe Ketters, alle de ghene die hare byvoeginghen ende veranderinghen niet en willen voor het rechte woordt Gods aenveerden (1) . Men weet immers wel, dat sy het tweede ghebodt, welck was van gheen Beelden te snijden of te maken, fijn uyt den register der thien gheboden uytghemonstert heeft, om dat sy sach dat de Ketters het selve wilden trecken tot naedeel der Santen ende Santinnen, die op de altaren in de kercken staen. Ende op dat het haer aen het ghetal van thien niet en soude ontbreken, soo |
(1) Siet de Catechismus of de Summa des
geloofs uyt bevel des Conincx van Spaengien tot Antwerpen ghedruckt.
|
|
heeft sy het laetste ghebodt (meldende van de begheerlijckheyt) in tween ghecloven, ende den kerfstock alsoo effen ghepast (1) . Desghelijcken, hoe wel dat onse Heere Iesus Christus opentlijc bevolen hadde, dat men het Nachtmael soude bedienen soo wel met Wijn als met Broodt: nochtans de heylighe Roomsche Catholijcxsche Kercke, merckende dat daer in groote perijckelen gheleghen waren, overmidts de Wijn hadde moghen storten, oft des winters vervriesen, oft oock in sueren Edick veranderen, soo men hem in een cibory oft sacraments-huysken langher bewaert hadde: ende insonderheyt, aenghesien dat so men den Wijn bysonder hadde uytghedeylt, de luyden hadden moghen dencken, of dat het uytghereyckte lichaem sonder bloedt was, oft immers datter gheene rechte noch wesentlijcke Transsubstantiatio ende veranderinghe des Broodts in het ware lichaem onses Heeren Iesu Christi conde ghezijn. Dies halven heeft sy verder ghesien ende is beter bedacht gheweest, dan onse Heere selfs, ende heeft den leecken den kelck verboden. Want aldus luyt het Concilie van Constancy (2) : Dat hoe wel Christus nae den avondtmael heeft inghesteldt, ende sijne leer-jongheren uytghereyckt het hoochweerdighe Sacrament onder beyde de ghestaltenissen des Broodts ende des Wijns: ende hoe wel oock dat in de eerste oude Kercke der gheloovighen, het selve onder twee ghestaltenissen altijdts gebruyckt is gheweest: dies niet teghenstaende, naedemael het contrarie ghebruyck ende ghewoonte niet sonder oorsake ende billickheyt inghevoert is, tot vermijdinghe van sommighe erghernissen ende perijckelen: soo sullen alle Patriarchen, Prelaten, Ertzbisschoppen ende Bisschoppen verbannen ende excommuniceren, de ghene die souden onderstaen den ghemeynen volcke |
(1) Item, siet
Tomma de Aquino van de 10 geboden, ende alle
Catholijcxsche Dcctoren soo veel alsser zijn, die alle gelijck het 2. ghebodt
nalaten inde verhalinghe der 10. gheboden. - Mat. 26.27. -
Mat. 14.23. Luc. 22.17. - 1. Cor.
11.25. - Siet hier op de schrijvers der Sententien op 't 4. boeck 12
dist. 4. ca. ende het Enchridion Eckij.
(2) Dit staet int derde boeck der Concilien,
int Concilie van Constancy, in de 14. Sessie.
|
|
het Sacrament alsoo uyt te reycken. Ende soo verre sy sich niet en bekeeren, men salse den weereltlijcken richter tot lichamelijcke straffinghe overleveren. Ende daer op heeft den President des Conciliums, genaemt Ostiensis, uyt den name des gantschen Collegij der Cardinalen, ende alle andere Bisschoppen nae hem, gheantwoort Placet, dat is te segghen: het ghelieft ons alsoo. Soo dat het opentlijck blijckt, dat de gewoonte ende het goetduncken der Kercke mach het gebodt Christi, ende de oude ghewoonte der Apostelen ende hare leerjongheren, veranderen ende te niete doen. Oock sien wy merckelijck, dat hoe wel S. Paulus (1) hadde door ingheven des heylighen Gheestes gheboden, dat een yeghelijck die sich niet en conde onthouden, soude sich tot den houwelijcken staet begheven, midts dat het beter ware te houwelijcken, dan te barnen; ende by namen hadde hy het selve met uytghedruckte woorden den Bisschoppen ende Dienaren des woordts bevolen, als dat sy souden een huysvrouwe hebben, ende hare kinderen in de vreese Gods opbrengen: ende daerenboven oock gheseyt, dat den houwelijcken staet heylich is, ende eerlijck in alle menschen. Jae, hadde oock het verbodt des Houwelijcx ghescholden voor een leere der Duyvelen; Dit alles niet teghenstaende, heeft onse heylighe Moeder de Roomsche Kercke, de sake dieper inghesien, ende om vele ongheschicktheyts te vermijden, heeft uytdruckelijck ende wel scherpelijck verboden (2) : Dat de Priesteren, Bisschoppen, ende alle gheestelijcke persoonen sich in den houwelijcken staet gheensins en souden begheven: leerende wel duydelijck, teghen 't ghene des voorseyt is, dat den houwelijcken staet anders niet en is, dan enckele oncuyscheydt;, onreynicheyt ende schande, jae, eene |
(2) Dit staet met uytgedructe woorden
verclaert in de Decreten der Pausen, in't cap. Proposuisti, in de 82. dist.
ende int cap. Decrevimus. de 22. dist ende int cap. Tenere. de 31. dist.
T'staet ooc in't boec der Senten. in de 17. dist. int 4. cap. ende inden 4.
brief des Paus Siricij, in't eerste boeck der Concilien, fol. 422. col.
1.
|
|
besmettinge der vleeschelijcker vermenginghe: soo dat de ghene die sich daer in begheven, Gode niet en connen behaghen, midts daer gheschreven staet (1) : wie nae den vleesche leeft, en can Gode niet behaghen. Ende derhalven heeft besloten, dat het onbehoorlijck is, dat een heylighe Priester, welck is een tempel des heylighen Gheestes, soude een slave der byslapingen ende der vleeschelijcker besmettinghen wesen, ghelijck als in de Ordonnantien ende Decreten der Pausen merckelijck wordt uytghedruckt. Jae, uyt dit selve punct wordt oock in de selve Decreten besloten, dat de leere der heyligher Kercke nu volmaeckter is, dan de leere des Soons Gods Iesu, oft sijner Apostelen, in de voorighe tijden gheweest is. Want aldus luydt den Text: Al vooren eer het Evangelium vermaert oft verbreydt was, soo werdender vele dinghen toeghelaten, welcke naderhandt, als den tijdt der volmaeckter leere aenghecomen is, gantschelijck uytgheroeyt zijn gheweest: als namelijck, hoe wel het houwelijck den Pristeren, noch by de wet, noch by het Evangelium, noch oock by der Apostelen leere verboden was, nochtans soo heeft het de heylighe Kercke gantschelijcken verboden. (2) . Oock sien wy wel opentlijck, dat Iesus Christus alle afscheydt des houwelijcken verbondts heeft duydelijck verboden, ende merckelijck verclaert (3) , dat alle de ghene die van hare huysvrouwen scheyden (behalven uyt oorsake van hoerderije) ende eene andere trouwen, zijn overspeelders ende echtbrekers. Voorwaer, soo onse heylighe Moeder de Catholijcxsche Kercke, gheene volcomene macht en hadde boven dat woort Gods, ende boven het uytgedruckte ghebodt Christi, sy en soude dit nemmermeer hebben onderstaen te veranderen, ende te niete te maken. Doch sien wy nu, dat die heylighe ende eerweerdighe Pausen Iulius, Innocentius, ende Celestinus, zijnde wel statelijck ende wettelijck in den heylighen Gheest |
(1) Rom. 8.8.
(2) Dit staet also van woorde te woorde int
boec der Decreten int cap. Sors non est, causa 16. quest.
2
|
|
vergadert, met eenen grooten hoop Bisschoppen ende Prelaten, tot Romen, in S. Peters kercke, hebben besloten, ghewesen ende ghevonnist, dat niet tegenstaende al wat Christus daer van gheseyt hadde: By also verre als de gene die inden houwelijcken staet te samen ghegheven zijn, hare eyghen kinderen over de vunte gehouden hadden, sy sullen moeten scheyden, ende de vrouwen hare bruylofts-tocht weder nemen, ende binnen een jaer daer nae, sal sy eenen anderen man, ende de man een ander wijf trouwen. Ghelijckerwijs als daer opentlijck ghetuyght de heylighe Vader ende Paus van Roomen Deusdedit, in eenen Brief, welcke tot een eeuwighe memorie in 't boeck der Concilien, van woorde te woorde is opgheschreven, ende voorts gheslelt in 't register der pauselijcker Decreten ende Ordonnantien (1) . Daerenboven heeft de heylige Kercke noch besloten, dat soo een Nonne oft Bagijne eenen man ghetrout hadde, de Bisschop der plaetse daer sy woonen, soudese moeten scheyden, ende de Nonne wederom tot hare belofte der suyverheyt doen keeren, ghelijck als het in 't Concilio Triburino, ende by de pauselijcke rechten bevolen ende besloten is. Wt dese selve macht, heeft de voorseyde heylighe Kercke oock besloten, dat de ghene die nae haers eersten geselschaps aflijvinghe wederom houwelijcken, zijn enckel hoereerders; gheen acht nemende op 't ghene dat S. Paulus te sijnen tijden gantsch contrarie gheschreven hadde (2) : jae, hadde oock den jonghen weduwen wel scherpelijck bevolen (3) , dat sy souden eenen man nemen, soo sy sich niet en conden onthouden. Daer nae, en heeft Paulus, jae de gheest Gods door Pauli mondt, niet uytdruckelijck verboden, dat men in de kercken ende vergaderinghen die tot den dienst Gods gheschieden, gheene onbekende * sprakeghebruycken sal [die den gemeynen |
(1) In capitulo Pervenit. Causa 30.
Quest. 1. - Con. Trib. int 6. cap ende in de Decreten, int cap.
Impudie, ende int cap. Si quis sacro causa. 27. Quest.
1.
(2) Rom. 7.2.3.
* Var. Het woordt onbekende
ontbreekt inde tweede redaktie.
|
|
volcke onbekent sy], noch int bidden, noch int dancken, noch int singhen, noch int propheteren? Jae, heeft de Corinthen swaerlijck ghestraft, dat sy in hare vergaderingen alsulcx deden (1) . Ende nochtans men siet merckelijck, dat de heylighe Kercke hare missen, hare ghetijden, ghebeden ende ghesanck, alle in Latijn doet, vermenghende somwijlen Griecxsche ende Hebreeusche woordekens daer onder: soo dat het niet alleenlijck het ghemeyn volck, maer oock de Papen selve ende de Bisschoppen niet en verstaen. Sy wilt nochtans, dat men het also doen sal, ende straft de ghene die het anders souden willen doen, als verdoemde Ketters, * ghelijck als uyt Eckio, Phigio, Hosio (2) , ende ander Catholijcxsche schrijvers is blijckelijck ende openbaer. Hier volcht dan nootsakelijck uyt, dat de Kercke een volle macht heeft boven het uytghedruckte woordt Gods, boven het bevel ende instellinghe Jesu Christi, ende boven alle de schriften der Propheten ende Apostelen. Maer wat ist van noode vele bysondere exempelen by een te rapen, om alsucks te beweeren? daer wy doch sien, dat sy in alle hare devotien, Godsdiensten ende ceremonien, het uytghedruckte woordt in de Schriftueren vervaet, openbaerlijck ende moetwillichlijck overtreedt, niet anders, dan oft sy het de Bybelsche Schriften, tot spijt ende leedt dede? Want in de h. Schriften is opentlijc ende op sware straffen ernstelijck verboden (3) , dat men in den dienst Gods, ten eersten, gheene menschen gheboden, instellingen ende goetduncken en sal pleghen noch ghebruycken, dan alleen ende enckelijc op Gods uytgedructe bevel staen, ende daer nae doen, sonder aen de rechte oft slincke handt af te wijcken; |
(1) 1. Corint. 14. doorgaens
het gantsche cap.
* Var. De woorden als verdoemde
ketters, staen in den jongeren text niet.
(2) Eckius in sijn Enchiridio, Phigius in
Controvers. Hosius in een boecxken dat hy op desen handel eyghentlijck
ghemaeckt heeft.
(3) Deu
4.2.5.32.12.4.8.13.32. - Jere. 11.4.8. - Isa.
1.12.29.15. - Matt. 15.9. - Colos.
2.20.21.22.23.
|
|
Ten tweedden (1) , dat men gheene beelden oft ghelijckenissen, 't zy ghesneden oft ghemaelt, noch gheenen beelden-dienst en sal ghebruycken, om Gods gheestelijcke wesen ende onbegrijpelijcke Majesteyt, met aerdtsche, snoode, leefloose ende stomme creatueren uyt te drucken, oft af te beelden; Ten derden, (2) dat men gheen tooverije, besweeringe noch belesinge der creatueren en sal pleghen, om den leef-loosen creatueren eenighe cracht ende weerdicheyt boven den loop der natueren toe te schrijven. Het welcke oock by alle Concilien ende rechten (3) , soo der Juristen als der Canonisten, opentlijck ende scherpelijck is verboden. Hier tegen nochtans, heeft onse l. Moeder de h. Roomsche Kercke haer volle ende onverhinderde macht, authoriteyt ende ghewelt willen bewijsen, ende sonder te passen op't ghene dat voorseyt is, heeft, in den eersten, een Godsdienst opghericht, dat gantsch ende gaer uyt allerley menschen goetduncken, instellingen ende ordonnantien bestaet: want, beneven dat de h. Misse van veel Pausen, Cardinalen ende Bisschoppen op verscheyden tijden ende plaetsen by een gheraept is, ende als een bedelaers mantel met veel verscheyden stucken der menschelijcker fantasien toeghenaeyt, beneven soo menighe menschen insettinghen, die de h. Roomsche Kercke voor eenen rechten Gods-dienst heeft aenghenomen: als daer zijn vigilien, anniversarien, onderscheyt der daghen, der spijsen, der cleedinghen, wyinghe der kercken, der altaren, der keerssen, bedevaerden, letanien, kyrieleys, beelden, processien, heylighe asschen, ghewijede paesch-eyeren ende vlaeyen, palmen ende palm-eselen, alben, casuyfelen, manipelen, choor-rocken, myters, staven, gecks-covelen, schellen ende bellen, peys-kussen, doode beenderen lecken, het |
(1) Exod. 20.4.5.22. -
Deu. 12.8.9. - Levit. 26.1. - Deut.
1. doorgaens. - Deut. 26.22. - Jesa.
40.41.42. doorgaens. - Jerem. 10. - Abac.
2. - Psalm 115. ende op ander ontallijcke plaetsen
meer.
(3) Con. Laodic, cap. 30. con.
Cartag. cap. 39. cap. Non oportet, cap. Auguriis, caus. 26.
quest. 3. L. unic. 3. con. de Tesauris. lib. 10. cap.
illos. 26. quest. 2.
|
|
Sacrament-huysken omdraghen, een stuck deechs aenbidden, op sekere dagen vasten, voor den ghecruysten block op de knyen cruypen, bullen ende aflaets-brieven coopen, Paternoster * ende Ave Maria voor een stomme beelt op eenen [stomme] kerf-stock mompelen, cruyne ende baerdt scheeren, met twee vingheren de benedictie gheven, ende thien duysent andere dusdanighe pronsselinghen meer; Noch daerenboven is het van de heylighe Kercke, als tot spijt Godts ende sijns woordts, verordent, dat een yeghelijck die Catholijck is, sal moghen op sijn eyghen handt eenen Sandt ende Patroon verkiesen, een nieu beeldt oprichten, een nieu capelle ende bysonder altaer optimmeren, een bysondere Religie aennemen, een bysonder aerdt van cleederen, van spijsen ende van ceremonien ghebruycken, ende in somma alles doen, wat hem zijn goede intentie ende devotie voorhoudt. Ten tweedden, soo en wilt noch en can onse l. Moeder gheenen dienst Godts uytrichten, ** oft sy moet noodtsakelijck daer toe hebben alderley beelden, ghemaelt, [ghehouwen] ghesneden, [gegoten (1) ; ende dat, in allerley soorten ende ghedaente, als te weten, Godt met drie hoofden oft, met drie aensichten, eenen Godt met een grijsen baert, eenen Godt met uytghereckten vingheren, eenen Godt ghecleet ende ghecroont op zijn Paus van Roomen, eenen Godt van deernissen, eenen Godt aen 't cruyce ghenagelt, eenen Godt rijdende op eenen esel, eenen anderen rijdende op eenen arent naden Hemel, eenen anderen die de Engelen opwaerts voeren, eenen Salvator mundi, een cleyn naeckt bagijne Jesuken al lacchende, ende ghevende de benedictie, een ander aen de borst suyghende, een ander liggende inde wieghe of in de cribbe, een ander spelende met kerssen of appelen, ende voorts van alle Santen ende Santinnen, seer wel toegherust, een yeder met zijn wapenen, ende gheweer: de een met een stock, de ander met een sweert, de ander met een sleutel, de ander met een hellebaert, |
* Var. De woorden: ende
aflaets-brieven coopen, Paternoster, komt men in de tweede redaktie niet
voor.
** Var. Pleghen.
(1) Joan. 6.35.
|
|
de ander met een bijle, de ander met een saghe, een spiesse, een mes, een boge, een jagers hoorn, de ander met vyer, met slangen, met schorftheyt ende melaetsheyt, ende voorts een yegelijck met sijn beste, als met ossen, schapen, lammeren, eselen, peerden, swijnen, draken, wilde swijnen, zijnde oock verselschapt met allerley soorten van schoone vrouwen, rustich ende cierlijck toeghemaeckt: als daer zijn de lieve vrouwe van vreuchden, de bedruckte lieve vrouwe, de lieve vrouwe met de seven sleutelen, de ghekroonde lieve vrouwe, de lieve vrouw inde kramen, de lieve vrouw inde sonne, de lieve vrouwe inde mane, de lieve vrouwe inde sterren, mitsgaders een grooten hoop van joffrouwen, daer van de eene heel naeckt staen, de ander seer costelijck becleet ende toegemaeckt, met gout, silver, peerlen, ende ghesteenten; de sommighe het hayr hebbende hanghen totter aerden toe, de andere zijn vol hayrs vanden hoofde tot aen de voeten, de andere toonen hare borsten bloot, de andere hare armen, de andere de knien, ende zijn alle wel fraey toegerust, vergult, versilvert, verasuert, ende met allerley constelijcke cierlijcheyt toeghemaeckt, de welcke wordt om hooge opgericht, om] de selven [te] vereeren [ende vriendelijck te feesteren], met voetvallinghe ende aenbiddinghe, met kussen, met lecken, met keerssen, [met bloemen, met kranskens, met gulde ketenen, met schoone kleederen, met wieroocken, met gheloften], met bevaerden, ende andere dierghelijcke devotien; ende de selve oprichten by * alle weghen, op alle straten, in alle hoecken, als tot een openbare verclaringhe ende protestatie, dat sy aen Gods verbodt, in de h. Schrift voorghehouden, gheensins en denckt, noch en wil verbonden zijn. Ten derden, soo bestaet oock alle haren Gods-dienst, alle hare ceremonien ende devotien, ende alle hare heylicheyt: in besweeringhen ende belesinghen der creatueren, ende vereeringhe der selver, ende in openbare tooverijen, waer in sy de stomme creatueren aenspreken, als oft sy so veel verstandts |
* Var. De selve stellen sy by alle
wegen, enz.
|
|
hadden, als de Papen selve; ende voorts den heylighen name Gods ende de texten der Schrift, opentlijck ende onvermijdelijck misbruycken. Het water wordt van haer besworen of gheexorciseert met dese woorden (1) : Ick besweere dy du creatuere des waters, in den name des Vaders, des Soons, ende des h. Gheests, op dat du wordest een uytghesworen water, tot verdrijvinghe aller vyanden macht, op dat du moghest uytroeden ende uytwortelen den vyandt selve, met alle sijne afvallighe Enghelen, etc. De olye ende het balsem wordt besworen ende belesen met vele mompelinghen, met veel blasens beademt, met drie mael te roepen: Weest ghegroet h. olye, drie mael weest ghegroet h. smeersel, ende drie mael weest ghegroet h. balsem; ende dan wordt het tot grooten heylichdom in een monstrantie bewaert, ende lancx de straten met groote devotie ende eerbiedinghe van de Papen ghedraghen. Het sout wordt aldus besworen: Ick besweere dy du creatuere des souts, by den levenden Godt, by den waren Godt, by den heylighen Godt, ende by den selven Godt, die Heliseo bevolen hadde dy in dat water te werpen, om de onvruchtbaerheydt des waters te benemen: op dat du wordest een uytgesworen sout tot salicheyt der gheloovenden, ende wordest de gesontheyt beyde des ziels ende des lichaems, allen den ghenen die dy nutten: ende op dat alle ghespuys, spokerije ende listicheyt des vyandts ende aller booser gheesten daer van wijcke, daer du ghestroyt wordest. Ende daer nae wort dit sout met het voorsz. water vermengt, om te wesen de rechte reyniginghe ende heylichmakinghe der menschen, waer door dat aller Duyvelen macht ende listicheyt gheweert wordt, ende de daghelijcxsche zonden fijn * afghewasschen. Daerenboven soo besweert ende beleest sy oock sekere cruyden, op sekere daghen, tot ghesontheyt der ziels ende des |
(1) Dese besweeringhen vindt ghy alle van
woorde te woorde inde Mis-boecken.
* Var. Zijn.
|
|
lichaems, ende alle verdorventheyt, alle duyvelsche spokerije, alle pestilentie ende onghesontheyt oft fenijnicheyt des lochts te weeren * . Sy besweert ende beleest de keerssen, het was ende het ruet, tot verdrijvinghe des donders ende des blixems. Item, sy beleest ende besweert de Paternosteren van hout, van steen, van corael, ende van allerley materie, welcke daer door seer groote cracht crijghen teghen zonde, Duyvel ende Helle. Ende dat meer is, sy en laetse niet alleen van den Paus oft van de Papen belesen, maer de Paus mach oock eenen yegelijcken, 't zy man oft wijf, de selve macht gunnen ende verleenenn, soo wanneert hem ghelieft. Gelijck als men merckelijck mach afnemen uyt het exempel ** van een treffelijcke vrouwe in Spangien, genaemt Seignora Maria Osorio, welcke vercreghe *** van den Paus Paulo de derde, oorlof ende macht, om te moghen alsulcke Paternosters belesen ende heylich maken, voor haer selven ende voor twaelf uyt haren gheslachte; ende dese Paternosters waren van sulcker cracht, dat, so men daer over een Paternoster sprac, al wast schoon dat men daer gheen devotie noch bedencken in en hadde, soo vercreghe men de verghevinghe van 't derde deel sijner zonden; ende daerom worden oock de clootkens van dese paternosters elck bysonder in cooper beslaghen, ende in de kercken gheset, aldaer hare cracht oock stonde met uytgedruckte woorden beschreven, met alle hare eyghendom ende natuere, soo voorseyt is: alsoo ment noch heden ten daghe opentlijck sien mach, midts het ghemeyn volck hare Paternosters daer voor comt lesen, houdende de handt op dese clootkens, om verghevinghe der zonden daer door te vercrijghen. Noch daerenboven [en] worden de clocken niet alleen belesen ende besworen, maer oock ghedoopt, ende men stelt haer ghevaders die de coorde moeten houden, daer sy aen ghebonden |
* Var. Verdrijven.
** Var. Gelijck als men merckelijck
in Spangien sien mach, daer sulcx daghelijcx ghepleecht wort, ende is nu
onlancx gheschiedt by een treffelijcke, enz.
*** Var. Vercreghen heeft.
|
|
staen, ende antwoorden Amen op het ghene dat de suffragaen oft de stadthouder des Bisschops de clocke vraecht, ende tot haer spreect: ende dan becleedt men de clocke met eenen nieuwen rock, ende men beleestse tot verdrijvinghe aller Duyvelen macht, listicheydt ende spokeryen, tot nutticheyt ende welvaren der zielen der verstorven menschen, insonderheyt soo sy rijc zijn ende den coster wel betalen connen, ende tot andere dierghelijcke dinghen meer. So dat de clocken so heylich zijn, datmense niet luyden en mach, soo lange als een kercke oft een volck in den ban is, gelijc als de Paus Bonifacius viii. ende Gregorius ix (1) . uytdruckelijck verordent heeft. Hoe wel dat het noch uyt ghenade toeghelaten worde, het Ave-Maria te luyden, gelijck als Joannes Calderinus fijn gheschreven heeft (2) . Ende dit en is voorwaer gheen cleyne sake, want Doctor Albertus de Rosate vermeldt (3) , dat de Monicken te Romen eenen swaren ende langduerighen strijdt ghehadt hebben, ende groote processen daeromme ghevoert hebben, te weten, welcke Orden des morghens aldereerst het Ave-Maria luyden soude, tot dat het eyndelijcken alsoo gewesen ende besloten werde, dat de gene die eerst op zijn souden, die souden de eerste luyden, na het ghemeyn ghebruyck * der koyen, welcke laten de eerste altijdt voorgaen, ende de laetste naevolgen. Hoe? heeft men niet gesien dat de Spangiaerts, die doch zijn de eerstgheborene ende lieve kinderen der heyligher Roomscher Kercken, hebben nu onlancx comende te Groeningen in Vrieslant, hare vendelen ghekerstent, belesen ende besworen, ende de eene ghenaemt Barbara, de andere Catharina, ende soo voorts? Ic laet staen dat sy den Duyvel besweeren uyt de jonghe kinderkens die men ten doope brenght, effen als |
(1) Bonifac. 8. In C. Alma mater. F.
adiicimus, de sent. in sexto. Ende Greg. 9 ea permitti in Decreta, de
sententia ex communicationis. - Siet oock Philippum Francum, op de voorsz.
Can Alma mater F. adiicimus num. 4. ende audere Canonisten.
(2) Calder. in tract. de interdictis, in
I. par. Nu. 97.
(3) Alber. de Rosat. in diction. super
verbo Campane.
* Var. Volgens het oude herkomen
ende het loffelijck gebruyck.
|
|
zyt de kinderkens (den welcken Christus ghetuyght het rijcke der Hemelen toe te hooren, ende die in Godes verbondt met hare vaderen begrepen zijn, ende met den bloede Christi ghereynicht) van den boosen vyandt beseten waren. De Misse, wat is die doch anders, dan een enckel belesinghe, besweeringhe oft betooveringhe, al waer het Broodt ende de Wijn, die doch sijn leefloose, [ende] stomme creatueren, worden uyt cracht van des Paeps adem ende van de vijf woordekens, verandert in vleesch ende in bloedt? Soo dat het merckelijck blijct, dat alle hare Religie, alle Gods-diensten ende Ceremonien zijn vol van tooverijen, belesinghen ende besweeringhen, vol van afgoderijen, beelden oprichtingen ende aenbiddinghen, ende vol van allerley menschen instellinghen, gheboden, ende eyghen goetduncken, ende in somma, vol van het gene, dat in de heylighe Schriften opentlijck ende uytdruckelijck verboden staet. Derhalven, soo moeten voorwaer de Ketters wel blint wesen, indien sy niet en mercken, dat der heyligher Roomscher Kercken macht, ghebiedt, ende authoriteyt tusschen de palen der heyligher Schrift niet en wil noch en can besloten noch omtuynt worden: want siet, dit is het ghene dat de vaste pylaer der Lovenscher Theologie, Jodocus Tiletanus (1) selve opentlijck [ende met uytghedruckte woorden] schrijft: Wy en zijn niet te vreden, seght hy, met het ghene daer de Apostel oft het Evangelio van vermelt: maer wy segghen, datter voor ende nae, noch sommighe andere dingen voor vast ende ghewichtich aengenomen zijn, uyt een leeringhe die in gheene Schriften is uytgedruckt. Want wy zeghenen het water des Doopsels, ende de olie der Salvinge ende daer-enboven oock de gene die ghedoopt wort. Ende uyt wat Schriften hebben wy sulcx gheleert? Hebben wy het niet uyt een ongheschrevene ende verborghene onderrichtinghe? Ende |
(1) In sijn boec gheschreven teghen de
Confessie der Predicanten van Antwerpen.
|
|
voorts, wat Schrift heeft ons geleert met olye te smeeren? Jae oock, van waer comt het hier, dat men een mensche drie mael in 't water steeckt? comt het niet uyt dese verborgene ende ongheopenbaerde leeringhe, welcke onse vaders al swijghende sonder curieusheyt hehben aenghenomen ende behouden? etc. Maer wat behoeve ick veel te arbeyden, om sulcks te bevestighen? daer doch een generale reghel in de h. Roomsche Kercke is, als dat de Paus vry mach (1) ordonneren ende ghebieden teghen de brieven, leere ende ordonnantien des Apostels Pauli; aenghesien oock insonderheyt, dat (so als (2) Eckius heeft aengheteeckent) Christus sijne Apostelen niet en heeft bevolen te schrijven, maer te prediken. Tis wel waer dat Paulus beweeren wil (3) , als dat de heylighe Schrift van Godt ingegeven is, ende orboorlijck tot leeringhe, tot straffinghe, tot verbeteringe * ende onderwijsinge; ja ooc gantsch volcomen ende bequaem, om den mensche wijs te maken ter salicheyt, ende tot alle goede wercken volmaectelijck te onderwijsen; ende dat wie een ander Evangelium leert dan hy gheleert heeft (jae al waert een Enghel uytden Hemel) ** die moet vervloeckt wesen. Maer dat moet verstaen worden van sijne tijden, doe de Kercke noch in hare kindtsheyt was, ende lach noch in de wiege: (4) want sy behoefde doe noch alsulcke melck te drincken, ende en conde noch de stercke ende grove cost van de heylighe Prelaten ende Doctooren der Roomscher Kercke niet verdouwen, midts dat hare maghe noch al te weeck was. Ende in der daedt, men siet claerlijcken, dat niet teghenstaende dat Paulus seght, (5) dat in Christo Jesu ende in |
(1) Dit wordt alsoo verhaelt in
Decisionibus Rote in decisione 1. num 3. in novis ende Ant.
Mariae in addit. 1. decisionis Rote novas de Bigamis nu. 9. ende
wort ooc beweerdt van den Jurist Carolo Ruino int Cons. 109. nu. 1. int 3.
boeck ende van Sigismondo Neapolitano.
(2) Eckius in Enchiridio locorum
communium, in cap. de Eccles.
* Var. De woorden, tot straffinghe,
tot verbeteringe, staen in den jongeren text niet.
** Var. Jae al.... Hemel, ontbreekt
inde tweede redaktie. cf. bl. 19. lig. 18.
(4) Capit Sors non est. 26.
quest. 2.
(5) Col. 2.2.3.4.5.6.7 8.9.10. ende
20.21.22.
|
|
sijne kennisse, alle schatten der wijsheydt ende wetenschap verborghen ligghen, soo dat de gheloovighen gheene menschen leeringen ende aenghevinghen en behooren aen te nemen; nochtans een seer langhe wijle tijdts nae de Apostelen, jae wel seven oft acht hondert jaren nae hare aflijvinge, so heeft onse Moeder de h. Catholijcxsche Kercke, wonderbare ende onuytsprekelijcke nieuwe schatten der wijsheyt ende wetenschap ghevonden, waer door de menschen souden connen gheraken tot volcomene gherechticheyt ende tot een Enghels leven; ende noch daerenboven een goet hoopken verdiensten ende goede wercken in eenen spaerpot vergaderen, om een goet vrient mede te deylen, ende een dozijn zielkens oft twee uyt het Vaghevyer te lossen: als namelijck, de heylighe reghelen der volmaectheyt van S. Franciscus, S. Dominicus, Benedictus, Bernardus, Guilielmus, ende andere dierghelijcke meer, daer men in der Apostelen tijden, niet [een sier] en wiste van te spreken, doe sy sich lieten vernoegen met den redelijcken ende onvervalschten melcke des Goddelijcken woordes, als nieuwe geboren kinderkens, ghelijck als Petrus getuyght (1) . Jae dese rijcke schatten en zijn selve Jesu Christo niet gheopenbaert geweest: want hy en leerde anders niet (2) , dan 't ghene dat hy uyt den schoot des Vaders ontfanghen hadde, ende (3) dat selve gaf hy sijnen Apostelen gantsch ende gaer te kennen. Maer hier van en wiste hy niet te spreken: want dit was eene al te costelijcke spijse voor sijnen mondt, ende moeste voor 't laetste gherichte bewaert worden, tegen dat de heylighe vaten der volcomenheyt ende lieve vrienden Gods, Sinte Franciscus, Sinte Dominicus, Sinte Bernardus ende Alanus, (welcke (4) ons liefs Vrouwen borsten soo wel ghesoghen |
(1) 1. Pet. 2.2.
(2) Joa. 14.20.
(3) Joa. 15.15. - Dit staet
merckelijck geschreven int 5. boec Sexti decretalium, in de bulle des
Paus Nicolai de iiii beginnende: Exiit qui seu. Nec his. 1.
de verborum significatione.
(4) Dit staet opentlijck in hare legenden,
ende int boeck vande cracht des l. vrouwen Rosencrans, dat Alanus uyt
openbaringhe ghemaeckt heeft.
|
|
hebben als Christus selve, ende hebben met haer ommeghegaen als een bruydegom met sijne bruydt,) souden verschijnen. Want wat wil ick vele verhalen van also menighe heerlijcke openbaringhen, die de h. vrouwe Brigitta gheschiedt zijn? van de treffelijcke mirakelen van de wilde Maria uyt Egypten, welcke lancx de bosschen ende wildernissen, over bergen ende dalen, liep heel moeder naect als een wilde beest? van de schoone ende suyverlijcke regelen van S. Clara, die onse l. Moeder de h. Kercke voor seer costelijcke clenodien heeft met grooter weerdicheydt aenghenomen? Leest den gantschen Bybel over ende weer, ende ic wil een kanne wijns den theologanten van Loven ten besten gheven, so ghy aldaer vinden condt, dat onse Heere of sijne Apostelen oyt hebben weten te seggen, dat de ghene die in een Minnebroers cappe sterven, in't Vaghevyer noch in de Helle niet gaen en sullen: waer uyt nochtans niet alleen Rodolphus Agricola, Albertus Picus, de Prince van Carpi, ende de Paus Martinus, in een sulcken habijt hebben willen sterven ende begraven zijn, maer ooc vele andere Coningen, Vorsten, Graven, ende Baenre-heeren: so als int boeck der Conformitisten S. Francisci vermeldet wordt, ende met Paus-bullen bevesticht. [Conformita. 8.] Wat wisten sy oock, dat de ghene die in een Vrouwen-broeders Scapularis sterft, salich werden sal? ghelijck als onse l. Vrouwe Simoni Stock gheopenbaert heeft, segghende: in hoc moriens salvabitur, dat is, wie hier in sterft, sal salich worden: soo als in hare kercken over al gheschildert staet. Wal wisten sy, dat Alanus het Roosen Cransken soude maken, het welcke in de stede des Evangeliums moeste ghehouden zijn, gelijck als de Catholijcxsche mannen Tarthemius ende Leander beschreven ende ghetuyght hebben? Jae, sietmen oock niet opentlijck, dat de h. Roomsche Kercke, [die
het lant van Africa gelijck zijnde, altijt vruchtbaer van nieuwe seltsame ende
wanschape gedierten] noch heel onlancks wonderlijcke heylicheyt ghevonden
heeft, aen de nieuwe ende te vooren onghehoorde orden der Jesuiten? welcke drijven eenen wegh der volmaecktheydt, die noyt eenighen Propheet noch Apostel voor sijn deure en quam. Want dit is eerst in't jaer onses Heeren M. D. xxxvii. ghevonden gheweest, van eenen Spangiaert uyt Biscayen, ghenaemt Don Egnatio Loguiola, die met twaelf ghesellen (welcke hy noemde sijne Apostelen te wesen) nae Romen op tooch, ende van daer, track nae Venegien, om voorts nae Jerusalem te reysen; doch overmidts daer gheen gereedtschap van schepen en was, so keerde hy wederom nae de h. stadt van Romen, alwaer hem dese costelijcke schat wonderlijck werde gheopenbaert. Hoe wel dat een weynich te vooren, namelijck in 't jaer M. D. xxii, de Bisschop van Quiete, genaemt Jan Peter Caraffa (1) , het stael oft Patroon daer van aldereerst gevonden hadde, welcke naederhandt selve Paus gheworden zijnde, heeft dese quietijnsche reghel voor de alder volmaeckste ghekent, ende met sijne Bullen bevesticht: soo dat nu de ghene die desen reghel volghen, alle Engelen, van heylicheyts weghen, verre te boven gaen; ick swijghe de Enghelen: sy gaen jae S. Franciscum te boven, met den welcken doch de Engelen niet te verghelijcken en zijn, soo als de h. Kercke gheoordeelt ende gewesen heeft, nae 't verclaren van sijnen Wijngaert ende gulde Legende, mits dat hy een volmaeckter leven geleydt heeft dan Christus selve, ghelijck als de Decretalen vermelden. Ende nochtans in S. Franciscus Orden, en zijn maer drie beloften te doen, namelijc ghehoorsaemheyt, armoede, ende reynicheyt. Maer in dese nieuwe Orden der Jesuiten oft Quietinen, beneven de drie voorghenoemde, doen sy noch de vierde belofte, om alle Monicken verre voor te loopen: namelijck, als dat sy sullen gehouden zijn ende ghereedt, te |
(1) Dit staet wel merckelijck gheschreven
int 5. boeck. Sexti. Decretal. in de Bulle des Paus Nicolai de
iiii beginnende Exiit qui seminat. Nec his quis de verborum
significat, ende het gantsche boeck der Conformiteyten is hier op
ghemaeckt.
|
|
loopen ende te ketsen van d' een landt in d' ander, als arme quacksalvers ende landtloopers, al waerse de heylighe Vader de Paus van Romen sal willen senden, ja, al waert oock tot in't eynde des weerelts: soo als men sien mach, dat sy tot in Indyen ende Peru gheloopen zijn, om den Hemel aldaer te verdienen. Noch daerenboven heeft de h. Kercke eenen anderen nieuwen regel
der volmaectheyt nu corts ghevonden, daer Christo ende den Apostelen noyt van
en droomde, ghenaemt Pauline oft Gastalienne. Ende is eerst ghevonden ontrent
het jaer M. D. xxxvii, van een gravinne ghenaemt Ghastalia, tot
Mantuen in Italien, uyt raedt ende ingheven des heyligen Monicks broeder
Baptista van Cremen, prediker van sijner Orden, welcke was inhoudende een
nieuwe maniere van sich selven ende zijn eyghen vleesch te overwinnen; ende
ginck aldus in zijn werck: daer was een oudt wijf, ghenaemt Julia, die de
jonghe ghesellen ende meyskens (nae dat sy een wijle tijdts in den proefslach
ende schermutsinghe waren gheoeffent gheweest), leyde te ghelijck op een bedde,
ende op dat sy malcanderen niet en souden bijten, noch van achter uyts laen,
soo stelden sy een Crucifix als een baelgie tusschen beyden, ende daer moesten
sy voet by steck setten, ende so lange campen, tot dat sy haer vleesch gantsch
overwonnen hadden. Ende hoort wat een mirakel datter gheschiede: het begaf
sich, datter noch een ander out wijf de Venegien lust hadde om de jonghe
ghesellen tot desen krijgh aen te nemen ende op te schrijven, welcke dede een
wonder dinck, waer mede sy dese volmaeckte enghelsche heylicheyt grootelijckx
bevestichde: want sy nam slechs twee groote boecken van eender formaet ende
groote, daer van het een was een Bybel, ende het ander een kistken, van binnen
hol, gemaeckt effen ghelijck met sloten als een boeck; dat vulde sy met platte
flesschen vol Malveseven, ende met goede leckere Marcepeyn, die sy selve van 't
spier van capuynen ende veldthoenderen, met suycker ende amandelen bereyt
hadde, als eenen Bagijnen bout: Ende daer ghinck sy henen met dese twee boecken in een celleken proncken, ende bleef daer alleen in haren devoten contemplatien, wel somwijlen vijf oft ses daghen, biddende voor hare vrome campvechters, ende lesende wel devotelijck, soo langhe tot dat de Bybels heel uyt waren, sonder anders eenen mondt vol te eten oft te drincken. Was dat niet wel gevast? ende was alsulc een wonderlijck mirakel niet ghenoechsaem, om de cracht ende deucht van de nieuwe Religie deser campioenen te bevestighen? Het is wel waer, dat sy noch ten laetsten, doe de sake ontdeckt was, werden uyt Venegien ghebannen; maer dit en gheschiedde niet om haerder heylicheyt wille, dan in sonderheyt, om dat men vele amoureus-brieven over haer ghevonden hadde, daer vele aen gheleghen was. Want anders, wat soude men van hare sware ende verdrietelijcke penitentien vele connen seggen, die sy heden ten dage noch doen? Men sietse somwijlen in Italien lancks de straten gaen, met eenen swaren bast om den hals, als oft sy van de galghe quamen ghedropen. Somwijlen dragen sy oock een saussyse oft eenen verckens-beulinck, in de plaetse oft stede van een silveren oft gulden ketene. Is dat niet ghenoech om den Hemel te verdienen? Maer soude ick alsoo eyghentlijck elcke Religien oft Ordenen gaen
verhalen, die onse Moeder de h. Kercke buyten de Schrift ghevonden heeft, ick
hadde wel seven jaer werck, dan hte is onnoodich: want alle goede
Catholijcksche menschen weten genoechsaem, dat onse heylighe Vaderen de
Roomsche Pausen macht hebben, om nieuwe Religien ende regelen der perfectien in
te stellen ende te bevestighen, soo vele alst hen ghelieft, al ist schoon,
datter de gantsche Schrift niet met allen van en weet te spreken. Ghelijck als
het opentlijck blijckt by soo menige ende menighe verscheydene Ordenen ende
Religien, die van hare Heylicheyt opghericht, inghestelt, ende bevesticht zijn
gheweest: als daer zijn de Ordenen van de Basilianen, Augustinianen,
Benedictinen, Dominicanen of Jacobijnen, Cartuysers, Carmelijten oft
Vrouwen-broeders, Servienten oft Dienaers, Minnebroeders, Observatinen, Conventuellen, Penitenten, Minimen, Capucinen, Armen, Cluniacensen, Camaldulensen, Valembrosinen, Cisterciensen, Bernardijnen, Celestijnen, Gibertijnen, Milicensen, Castellensen, Burfaldensen, Montolivetanen, Cassinensen, Heremitanen, Regulieren, Premonstratensen, Guillelmiten, Lateranensen, Georgianen, Joanniten, Trinitanen, Indianen, Ambrosianen, Magdaleniten, oft Lazarinen, roode Augustinianen, Helenianen, S. Sophianen, Visitensen, Winceslaiten, Gregorianen, Constantinopolitanen, Columbinen, Cruysbroeders, Sterrenbroeders, Sleutelbroeders, Sweertbroeders, Cellebroeders, Broeders van 't heylich graf, Broeders van Josaphays dal, Broeders van S. Joseph, van S. Rufus, ende seven duysent dierghelijcken; waer van de meeste deel hare gaykens hebben in de Vrouwen-Cloosters, onder de welcke de sommighe Bagijnen, de andere Nonnen, de derde Vrouwen, de vierde Canonikessen ghenoemt worden; ende hebben oock hare patronessen, als Sinte Clara, S. Brigida, S. Lucia, S. Agnes, S. Maria Magdalena, S. Vaudrud, ende soo voorts, die alle ghelijck van de heylige Vaderen de Roomsche Pausen, voor goet ende costelijck aenghenomen ende bevesticht worden. Daerenboven hebben sy oock veel verscheyden Cluysen ende Ordenen
der Cluysenaers inghestelt, als van S. Anthonius, van S. Hilarion, S. Macarius,
S. Theon, S. Frontimanus, S. Horus, S. Helenus, S. Appellemius, S. Paulus
Heremijt, S. Paphontius, S. Martarius, S. Piamontius, S. Castommianus, ende
andere dierghelijcke meer. Daer by hebben sy noch de h. Ghilden oft Confrerien
ghevoecht, als de Gilden van S. Rochus, van S. Hubrecht, van S. Sebastianus,
van S. Coronne, die in 't blauwe ghecleedt gaen, van S. Anthonius int swert,
van S. Martinus in het wit, van S. Dominicus int swert, ende so voorts. Ende op
dat de heyrtocht sonder ruyters niet wesen en soude, soo hebben sy oock nieuwe
Ordenen ende Religien van heylighe Ridders ingestelt, als daer zijn de Ridders
van Rhodes oft van Maltha, de Duydtsche Ridders, de Templieren, de Ridders van
S. Jacob, onse lieve Vrouwen Ridders, S. Joris Ridders, Ridders van Jerusalem, [Ridders van 't heylich graf, ] Caletravensen, Montesianen, Garterianen, etc., [den welcken sy vele schoone inkomen hebben gegeven]. Maer ick behoefde voorwaer wel hondert tonghen, ende een paer hondert pennen, met een stalen mondt, ende ijseren stemme, soude ick alle de verscheyden soorten ende manieren van Ordenen ende Religien, die onse heylighe Vaderen ende Pausen van Roomen hebben ingestelt, buyten, jae oock opentlijck tegen de h. Schrift, gaen verhalen, sonder noch aen te roeren de Pausen selve, oft haer Cardinalen, de Prelaten, Erdtzbisschoppen, Bisschoppen, Metropolitanen, Suffraganen, Ertzdekenen, Dekenen, Ertzpriesters, [Priesteren, Mansionarisen, Acoluten, Paleysdienaren, Stationarisen, Suboulmentarisen, Majordomisen, Cancelieren of Bibliothecarisen, Camerlinghen, Kistbewaerderen, Sackbewaerderen, Prothoscriniarien, Primicerien ende Secundicernen, soo over de Banghers als over de Raedtsheeren, de Richters ende Notarisen, Wtroepers of Nomenclatoren,] Canonicken, Protonotarisen, Proosten, Abten, Prioren, Gardianen, ende andere sulcke seltsame dieren, daer Propheet noch Apostel noyt van en hoorde. Jae, ick ben te vreden, dat so de Apostelen het honderste deel van
dese nieuwe Religien, Ordenen ende Professien hadden eenmael ghesien oft hooren
noemen, sy soudender van verschrickt zijn gheweest. Want indien Paulus niet en
heeft connen lijden, dat in de ghemeynte der Corinthen, sommighe sich noemden
Petri discipulen, de andere Pauli, de derde Apollos, etc., hoe soude hy hem dan
verschrickt oft ontsettet hebben, daer hy soo menighe ontallijcke nieuwe ende
verscheyden namen, professien, Religien, Gods-diensten, ende reghelen der
perfectien, ghesien oft ghehoort hadde? waer van de sommighe in 't wit, de
sommighe in 't swert, de andere in 't grauwe, in 't groene, in 't roodt, in 't
blauw, in 't bont, [de eene als koyen, de andere als exteren, de andere als
roode vincken, d'ander als blauwe vincken, d'ander als distelvincken, d'anderals crayen, d'ander pauwen, d'ander als papegayen, sommige als ezels, sommige als wolven, sommige als oliphanten, ] ende in allerley verscheyden manieren ghecleedt ende verciert zijn, ende een yeghelijck houdt sijnen reghel voor de alderbeste ende aldervolcomenste. Hy soude ontwijffelijck ghemeynt hebben, dat hy in een nieuwe weerelt geraeckt was. [Ende als hy ghesien hadde, dat dit geslachte over de gantsche werelt, soo wijdt ende breedt, verstroyt ende alsoo vermenichtvuldicht is als sprinckhanen, soude hy niet ghemeynt hebben dat den vyfden Engel der openbaringhe Joannis sijne basuynen gheblasen hadde, ende dat de sterre, uyt den hemel op der aerde ghevallen, den put des afgrondts gheopent hadde, ende alle dese sprinckhanen uyt gelaten? met verduysteringe der sonnen ende der manen om te plaghen ende te berderven alle de ghene, die met den zegel Gods op hare voorhoofden niet geteeckent en zijn.] Daerom is het groote slechticheyt, dat men enckelijck staen wil op het ghene, dat de Apostelen gheleert oft geschreven hebben: dewijle nu doch de weerelt verandert is, ende de h. Kercke nieuwe Religien, nieuwe gheboden, nieuwe artijckelen des gheloofs gevonden ende ingestelt heeft, daer de Apostelen noyt van gheweten en hebben. Want anders, beloy, so daer niet en gholde dan de enckele schrift der Propheten ende Apostelen, soo moesten alle de drecketen ende drecketalen, alle goede heylige ordonnantien der Roomscher Kercke, alle die schoone [statelijcke] Concilien, die door des Paus bevel ghehouden ende besloten zijn, jae alle de voorgemelde Ordenen ende Religien der Monicken ende Nonnen, der Cluysen, Ghilden ende Ridderschappen, verloren gaen * , alle hare verdiensten ende supererogatien en souden alle ghelijck niet een olykoeck weerdt zijn, soo men de h. Schrift alleene begonde voor een ghewisse ende volcomene reghel ende richtsnoer aen te nemen; ende Lutherus |
* Var. Als een roock
vergaen.
|
|
soude recht hebben gehadt, doe hy de boecken der Decreten ende Decretalen opentlijck liete verbranden. O neen voorwaer, die moeten wy by namen in eeren houden, jae oock in meerder weerden, dan het woordt Gods selve: want wie teghen Gods woordt gesondicht heeft, dien mach sijne zonde noch vergeven worden: maer wie teghen der Pausen decreten sondicht, die sondicht teghen den heylighen Gheest, ende daerom wordt hem sijne misdaedt ten eeuwighen daghen niet vergheven (1) . Derhalven, soo ist wel een groote mallicheyt, dat men de cracht ende authoriteyt der heyligher Kercke soude willen bepalen oft bemueren met de heylighe Bybelsche Schrift, dewijle sy daer over treden ende springhen mach, met stock oft sonder stock, soo verre ende so lanck alst haer gelieft, T'is wel waer, dat sy sich met de Schrift somwijlen behelpt: want soo daer geen Schrift en ware, hoe soude men connen weten ofter oock een Kercke moeste zijn, oft niet? oft waer aen soude men de rechte Kercke Gods van des Duyvels Synagoge connen onderscheyden? Doch altijdt houdt zy de handt boven, ende gheeft de Schrift een alsulcke uytlegginghe alst haer best ghelegen is; jae, dat meer is, sy is oorsake dat de Schrift gheloof ende aensien heeft, ghelijck als het suyverlijck bewesen wordt van den h. ende eerweerd. Bisschop Wilhel. Blindasino, in sijnen boeck ghenaemt Panoplia: aldaer hy met vaste ende onwedersegghelijcke redenen besluyt, dat men den woorde Gods niet en soude moeten gelooven noch gehoorsaem wesen, ten ware sake, dat het de h. Kercke alsoo gheboden hadde. Want wat meynen wy, dat het woordt Gods uyt sich selven soo crachtich is, dat het sich soude door werckinghe des heylighen Gheests connen openbaren, ten ware dat de Roomsche Kercke haer vonnisse daer over gave? O neen, dat ware een kettersche ghevoelen: want de ketters willen de Kercke Gods onder de Schrift brenghen |
(1) Dit staet uytdruckelijc in de Decreten,
Cap. Diolatores, Caus. 25. Quest. 1
|
|
ende daerom segghen sy uyt Jeremia (1) , dat het woordt Gods is als een vyer, ende als een hamer die de steenen ontstucken maelt, dat het is levendich ende crachtich, ende scherper dan eenich tweesnijdende sweerdt, ende gaet door tot de verscheydinghe der zielen, ende oock des gheests, zenuen ende leden, ende is een onderscheyder der ghedachten ende meyninghen des herten (2) ; daerom segghen sy, dat het gheen ghetuyghenisse van eenighe menschen behoeft, gelijck als Christus selve ghesproken heeft (3) , maer dat de gene, die de wille des Vaders doen wil, sal lichtelijck kennen of de leere van Gode is, door de salvinge des gheests; item, dat het alle dinghen verlicht, want het is een lampe voor der geloovigen voeten, na de welcke sy wandelen moeten in de duysternisse deser weerelt (4) ; ende aller menschen wijsheyt ende verstandt, hoe groot, hoe wijs, hoe heylich sy oock connen ghezijn, segghen sy, is enckele duysternisse daer by. Indien dan dat de duysternisse het licht niet en can verlichten, maer het licht moet selve alle dinghen verlichten, so en can oock voorwaer het gheschrevene woordt Gods, gheene verlichtinghe ontfangen van het goedtduncken oft authoriteyt der menschen, maer het moet selve een licht wesen, waer aen men kennen can, welcke zy de Kercke Gods, ende welcke zy de Synagoge der Huychelaers. Ende daeromme besluyten sy na de woorden Isaie des Propheten (5) , dat men nae de wet ende nae de ghetuychenisse, dat is, nae het gheschrevene woort Gods, vraghen moet: ende dat alle, die daer nae niet en wandelen, den dagheraedt niet sien en sullen. Maer, alsoo ick gheseyt hebbe, dat is al enckel ketterije. Want, onse l. Moeder de h. Roomsche Kercke, wilt selve hooghe richter wesen over de Schrift. Soo dat de leere der Propheten ende Apostelen nu niet meer en is het fondement der Kercken, ghelijck het in den tijden Pauli was (6) ; maer, ter contrarie, de Kercke, ende de authoriteyt ende traditie der selver, is het eenighe fondament |
(1) Jere. 23.29.
(2) Hebr. 4.22.
(5) Jesa. 8.20.
(6) Ephes. 2.20.
|
|
der Schriften: want ghelijckerwijs hier voortijden * de Joden sich enckelijck mochten roemen op het aensien ende authoriteyt der Kercken, beweerende, dat de wet ende ghetuyghenisse, daer de Propheten op wesen, gheen aensien en conden ghehebben, dan voor alsoo vele, als het haer van der Kercken weghen ghegunt was; ende dat men noch wet, noch ghetuyghenisse, noch Gods woort oyt ghekent soude hebben, ten ware dat sy, ende hare voorvaderen ghewesen hadden, wat men voor het woordt Gods moeste aennemen; ende dat de Kercke met haer licht, de wet ende de ghetuyghenissen verlichtet hadde: also seght de Roomsche Kercke nu oock, dat het woordt Gods gheen aensien en heeft, dan voor alsoo vele als het dat selve van der Kercke ontleent. Want anders (so sy seght, ende ghelijck oock alle goede Catholijcxsche schribenten vermelden) hoe souden wy weten, dat de Schrift ware het woordt Gods, ten ware dat het de heylighe Kercke alsoo ghewesen ende ghevonnist hadde? oft waerom souden wy meer ghelooven den Evangelio Matthei oft Marci, dan den Evangelio Nicodemi oft Thome? Want daer staet met uytghedruckte woorden in de decreten gheschreven (1) , dat men beyde het Oude ende het Nieuwe Testament niet aen en neemt, hierom oft daerom, noch oock om dat het voor eene onghetwijffelde regel ende richtsnoer ghehouden moet werden, maer alleenlijck om dat het de heylighe Vader Innocentius, de Paus van Romen, alsoo ghewesen ende ghewilt heeft. [Voorwaer onsen Heere is wel in hem gehouden om sijn goede gunst, ende hy heeft den Hemel wel verdient:] want, so men daer uyt wel afnemen kan, God en hadde sijn h. woort niet connen ** bevestighen noch becrachtighen in der menschen herten door de salvinghe sijns Gheests, ghelijc als de Apostel Joannes (2) beweeren wil, ten ware dat hem de |
* Var. In voortijden.
(1) Capitulo, Si Romanor, parag. quibus
ad hoc, dist. 19.
** Var. De oudere text luidt aldus:
ghewilt heeft. Daerom mach men wel dencken, dat Godt zijn h. woordt niet en
hadde connen. enz.
(2) 1. Joan. 2.27
|
|
h. Kercke [ende dese goede lieve Vader] hier toe gheholpen hadde [ende het selve woordt goet ghevonden: ghelijk alsmen wel verstaen kan, dat de sonne aen de mensche wel verbonden is, dat sy haer oogen op doen om sijn licht aen te nemen: want soo een yeghelijck sijn oogen toehiel, ende niet en wielde bekennen dat de sonne klaer waer, sy soude moeten duyster wesen.] Desghelijcx, hadden oock de Abten ende Prelaten niet willen ghelooven den woorde Gods, noch het selfde aennemen, of hadden sy * de fabulen van Esopus ende van Ulenspiegel, het Evangelie van de spinrock ende van Fortunatus borse, het Evangelium Nicodemi, of des Mahomets Alcoran, oft oock wel het Evangelie dat de Monicken te Parijs, ontrent het jaer onses Heeren M. CC. ix, ghemaeckt ende opgheworpen hadden, vol alderley grouwelen ende blasphemien, ende noemden het Evangelium AEternum, dat is, het eeuwige Evangelium, begeerende het de Paus canonizeren wilde, ende voor het eeuwighe woordt Gods laten uytlesen ** , het welcke hen gheweygert werden (1) : maer hadden het (segge ick) de Paus ende de h. Kercke alsoo wel willen aennemen, als sy de h. Schrift, met den misboeck, met de seven ghetijden, ende met het Rosarium Beatae Mariae hebben aenghenomen, wie soude hen dat belettet hebben? ende dat soude dan het woordt Gods gheweest zijn, ende daer mede hadde Godt patientie moeten hebben. Welaen dan, indien dat men nu der Kercken zeghel ende brief hier in wel ghelooft, waerom en salmense oock in alle andere puncten niet even vele geloofs gheven? Want effen alsoo argumenteert de voorseyde text der decreten, segghende met uytghedruckte woorden (2) : So men het Oude ende Nieuwe Testament aenneemt, om dat het de Paus Innocentius alsoo ghewesen ende ghevonnist heeft, |
* Var. De oudere text heeft:
geholpen hadde: soo dat Godt in desen deele aen onse l. Moeder grootelijcks
ghehouden is, van weghen harer goetgunsticheyt ende getrouwen dienst, want
hadde sy, enz.
** Var. Uytkondigen.
(1) Dit beschrijvet Matth. Paris,
historischrijver in dien tijden.
(2) Int voorsz. Cap. Si Romanor,
Dist. 19.
|
|
daer volght noodtsakelijck uyt, dat de decretale brieven der Roomscher Pausen oock moeten aenghenomen worden, dewijle de Paus Leo oock gheboden heeft, dat soo wie daer teghen comt, dien sal sijn misdaedt nemmermeer vergheven worden. T'is wel waer, dat uyt dit argument oock volgen soude, dat men der Joden kabalen ende thalmud, ende alle hare droomen, also wel moet aennemen, als de vijf boecken Mosis ende de schriften der Propheten. Want het is gewis, dat effen gelijck als wy van de Christen Kercke ontfangen bebben de boecken des Nieuwen Testaments, alsoo heeft de Christen Kercke, van de Joodtsche Synagogen ontfangen de boecken des Ouden Testaments; ende effen ghelijck als onse Roomsche Kercke de schriften der Apostelen aengenomen ende bondich gewesen hebben, also heeft oock de Joodtsche Kercke de schriften Mosis ende der Propheten bondich ghewesen, ende voor bestendich aenghenomen. Soo men nu dan der Joden brief ende seghel daer in wel gelooft, soo moeste men oock, nae den regel onser Doctoren van Loven, den selven Joden ghelooven in alles wat sy seggen ende leeren, ende daer soude nu de Roomsche Kercke wederom te cort vallen. Maer wy en achten op alsulcke consequentien niet: het is al philosophie, ende de Pausen van Roomen en zijn gheene Joden: daerom heeft het een ander aensien, 't ghene dat sy doen ende ordonneren, dan het ghene dat de Joden gheordineert hebben. Daerom moet onse voorghemelde argument vast ende onbeweeghlijck blijven: namelijck, nae dien men de Roomsche Kercke in het eene ghelooft, soo moetmense oock in het ander even ghelijck ghelooven. Want voorwaer, dit argument is het alder-edelste ende alder-fijnste stof, daer Joannes Blindasinus * sijne Panopliam, dat is te segghen, sijne volle crijchsrustinghe ende harnas, van ghesmeedt heeft: want hier uyt volghet, dat S. Franciscus Wijngaerdt, de gulden Legenden, |
* Var. Joannes Vuicanus
(Blindasinus woude ic seggen).
|
|
het boeck ghenaemt Conformitates S. Francisci, ende de misboecken moeten in ghelijcker weerdicheyt aengenomen worden, als de Bybelsche Schrift. Jae, int boeck ghenaemt Conformitates S. Francisci, het welcke Bartolus van Pisen ghemaeckt heeft, ende is voor goet bekendt geweest int Capittel van Assisien, int jaer M. CCC. lxxxix, staet gheschreven (1) , als dat de selve boeck beter is dan het Evangelium, midts dat S. Franciscus in Lucifers stoel, boven alle de Choren der Enghelen, op het hooghste eynde gheseten is. Item, hier uyt volght, dat men het ghemeyn volck alsoo wel onderrichten sal in de kennisse Gods, met stomme beelden ende vermomde personnagien, als met de predicatie des Evangeliums; dat men de kloeken alsoo wel doopen moet, ende over de vunte kersten maken, als de menschen, die na dat beeldt Gods gheschapen zijn, ende met den bloede Christi Jesu verlost; dat men in den doop alsoo wel spreecksel ende smeersel ghebruycken sal, als water; dat men het heylighe Sacrament also wel langs de straten, met vanen ende pijpen, in de processie omme draghen sal, als men het in de vergaderinghe der gheloovighen sal nemen ende eten, ende vercondighen den doodt des Heeren. In somma, men sal alsoo wel schuldich zijn te doen het ghene, dat de h. Kercke ende de Pausen van Romen ghedroomt, inghestelt ende bevolen hebben, als het ghene dat met uytghedruckte woorden, in het woordt Gods, ende in de schriften der Apostelen ende Propheten gheboden staet. Jae waerom niet? dewijle (soo uyt dat selve argument noodtsakelijck besloten wordt) het woordt Gods, gheen Gods woordt zijn en can, oft het moet van de Kercke daer toe gheschapen * ende ghefatsonneert worden. Want siet, dit wordt met uytghedruckte woorden van onsen Magister noster Jodocus Tiletanus gheleert (2) , schrijvende aldus: |
(1) Int 3. boec in de 37. titel beginnende
aldus: Franciscus Subliniatur
* Var. Ghekalfatert.
(2) Jodocus Ravesteyn Tiletanus, in het boec
gheschreven tegen de Confessie der predicanten van Antwerpen, gedruct anno
1567.
|
|
Dat het woort Gods alleen in de heylighe Schriften des Ouden ende des Nieuwen Testaments begrepen, t'samen met de drie Symbola ofte gheloof-sommen, namelijc der Apostelen, des Concilie van Niceen, ende des Vaders Athanasii, jae oock t'samen met de drie eerste Concilien, niet en zy den reghel ende richtsnoer der waerheyt, blijct merckelijck daer uyt, dat men gheensins en can gheweten, oft het oock is het woordt Gods ofte niet, sonder de kerckelijcke traditie oft aenghevinghe, welcke ons dies halven sonder eenighe Schrift versekert, etc. In somma, de waerheydt en can gheen waerheydt zijn, noch het licht, licht, jae Godt en can gheen Godt wesen, ten zy dat het der heyligher Roomscher Kercke, dat is te segghen, den heylighen Paus van Romen, met sijne Bisschoppen ende Prelaten alsoo ghelieft. So dat het oock geen wonder en is, dat sy van een stuck broots een Godt ende schepper des hemels ende der aerden hebben connen maken. Want indien sy seyden, dat het smiddaechs duyster nacht ware, soo souden wy dat terstondt moeten aennemen als een artijckel des gheloofs, ende flucks henen nae het bedde loopen. Want men seyt wel in een ghemeyn spreeckwoort: soo alle de weerelt seyde, dat een man (als by exempel, Sonnius oft Blind-asinus) een swijn ware, hy soude ontwijffelijck in den swijnen-stal moeten dantzen, ende enckel draf eten. Hoe veel meer dan, als de h. Kercke, ende dien heerlijcken hoop der Bisschoppen, Abten, Prelaten ende Cardinalen (ghelijck als daer te Trenten vergadert zijn geweest) yet ghebieden, zijn wy schuldich het selve sonder wederspreken aen te nemen, ende van stonden aen, Amen daer op te segghen? Ende hier in can men een wonderlijck mirakel sien, dat ymmers wel het hooft grooter is, dan alle de mirakelen die de Apostelen * oyt ghedaen hebben: namelijck, dat het kindt voor de moeder gheboren wordt, jae, dat de moeder van het kindt hercomt. Want het is |
* Var Die alle de Santen te
ghelijck.
|
|
jae gewis ende kundbaer, dat het woort Gods is het zaedt, daer de Kercke Gods uyt spruyt ende ghegenereert wordt, ghelijck als de Apostel Petrus betuyght (1) : overmidts de Kercke anders niet en is, dan een ghemeynschap der genen, die in den woorde Gods ghelooven, ende sich daer aen onbeweghelijck houden; derhalven sy oock ghenoemt wordt de ghemeynte des levenden Gods, de pilaer ende vasticheyt der waerheyt, soo dat het woordt is de rechte moeder der Kercke. Ende nu siet, hier gaet de heylighe Roomsche Catholijcksche Kercke voor het woordt ende waerheyt Gods, dat is te segghen, het kindt gaet voor de moeder, [jae het kindt treedt de moeder de schoen uyt de voet, al eer het noch geboren is]: jae * , het woordt en can gheen cracht, gheen gheloove, gheen weerdicheyt, jae oock gheen wesen ter weerelt hebben, ten zy dat het van hare Dochter de h. Kercke ghenadichlijck ontleene (2) ghelijck als de voorsz. Blindasinus, Hosius, Sonnius, Phigius, Eckius, ende alle andere Catholijcksche Doctoren, gheweldichlijck besloten, ende onwederroepelijck ghedetermineert hebben: nemende dit voor een ghewis ende ongetwijffelt artijckel des gheloofs, jae voor den voornemelijcksten grondt, daer alle haer schrijven op loopt, als dat men den woorde ende de waerheyt Gods niet ghelooven en mach, anders dan uyt het aensien der heyligher Roomscher Kercke, welcke altijdt behoort voor te treden, ende den dans te leyden, dat is te segghen, dat men nae Loven niet varen en can, oft de waghen moet voor de peerden ghespannen zijn. Ende daeromme, soo de Kercke yet ordonneert ende ghebiedt, dat teghen de Schrift strijdt (ghelijck als boven verclaert is), men sal de Schrift een eerlijcke paspoort ofte geleydtsbrief gheven, ende vele goede nachten segghen, ende |
(1) 1. Pet. 1.23.
* Var. Want.
(2) Dit heeft oock, onder andere, opentlijc
beweert Sylvester Prierias, oppermeester des h. Roomschen paleys, boeck teghen
Mart. Lut. gheschreven.
|
|
der heyligher Kercke als een clisse aenhanghen: want de Schrift en can sich niet weeren, maer de heylighe Kercke can een man aen een staeck brengen. Ende het en baet niet, dat men (1) Augustinum hier vele wil voortbrenghen, welcke gheschreven heeft in vele plaetsen, dat men de h. Schrift alleen behoort sonder wederspreken te ghelooven, ende alle andere schriften ende aenghevinghen, hoedanighe dat sy oock wesen connen, jae alle Concilien, decreten ende ordonnantien, op de Schrift, als op de eenighe, rechte, ende onvervalschte toetsteen te beproeven, ende vrijelijck verwerpen al wat daer mede niet wel overeen en comt: want dat luytert al. Ende dat hy voorts meer seght (2) , dat soo de Kercke nae yemandts stemme anders hoordt, dan nae de enckele stemme haers bruydegoms, soo is sy hoerisch ende overspelisch gheworden; jae, dat sy alle ghelijck vervloeckt moeten zijn, die de bruyt Christi van haren bruydegom af brenghen tot menschen leeringhen ende aengevingen, is een enckele kettersche leere: want, waer dat alsoo, men soude alle voorghemelde reghelen, ordonnantien ende decreten der heyliger Roomscher Kercken, moeten met voeten treden * : jae, daer soude uyt volghen, dat de heylighe Paus vervloeckt is, ende een rechte coppeldraeyer, die van de heylighe Roomsche Catholijcxsche Kercke een onschamele vuyle hoere gemaeckt heeft. Foey, foey, dat zy verre van ons! laet veel eer Augustinum een Ketter wesen, ende alle de ghene die met hem ghevoelt |
(1) Augustinus, in den 119. brief aen
Januarium, in den boeck van den doop, tegen de Donatisten, int 3. Cap. ende
wordt verhaelt, Cap. 95. Quis nesciat. Dist. 9. - Item int boec
van de eenicheyt der Kercken, int 3. cap. - Item int boec genaemt De Genesi
ad literam, lib. 2. cap. 1. - Item int boeck, De Peccatorum
meritis, lib. 1. Cap. 22. - Int boeck de natura et gratia, cap.
si. ende in den 19. brief aen Jeron. ende wordt verhaelt cap. Ego solis,
dist. 19. - Item tegen Cresconium Grammaticum, lib. 2. cap.
32. In den 3. brief aen den Bisschop Fortunatianum, ende in den 112. brief aen
Paulinum. Item int 3. boeck tegen Maximenum int 3. capittel, ende in veel ander
plaetsen meer
(2) Augustinus op dese woorden Joannis: Wie
de bruydt heeft, etc.
* Var. Onder de voet moeten
treden.
|
|
hebben, als Athanasius (1) , Origenes, Hilarius, Ireneus, Tertullianus, Cyprianus, Chrisostomus ende Hieronymus, datmense liever alle ghelijck op eenen hoop verbrande. Hoe wel dat het lichtelijcken te vermoeden is, dat, soo sy nu ter tijdt leefden, sy souden alsulcke grove stucken uyt haren mont noch uyt hare penne niet laten gaen, oft sy moesten, beloy, al mede nae het vyer dantzen. Ende Ambrosius soude wel wederomme door sijnen hals moeten halen ofte met sout op eten, het ghene dat hy opentlijck geschreven heeft (2) , dat het vol grouwelijckheyts ende schelmerijen is, al wat de Apostelen selve niet en hebben gheleert. Daeromme en batet niet, dat men met hare schriften voort comt, ende meynt onse lieve Moeder de heylighe Roomsche Kercke daer mede te verpochen. Het is seker al een jonck wolf * , die noyt gheruchte en hoorde: sy en maket daer niet meer wercks van, dan oft het te Cuelen ghedondert hadde: want sy wil de handt altijdt boven houden, hoe dat men het keere of wende. |
(1) Athanasius in den aenvanc des boecx
tegen de Heydenen. - Origenes in de 7. homilie oft sermoen, op den propheet
Ezech. ende op Esaiam homilie 7. - Hilarius op Matth. - Ireneus int 2. boec,
cap. 56. teghen Valentinum, etc., ende in de 72. brief. - Tertullianus int boec
de Praescriptionib. Hereticorum. - Cyprianus in de predike van den doop
Christi, ende in den 3. brief aen Cecilium, ende wordt verhaelt cap. Si
solus. distinct. 8. waer mede ook stemt cap. Si frustra. eadem
distinct. - Chrysostomus in in de 49. predike, op 't 24. cap. Matthei. Item
op den 95. Psalm. Jeronimus op Mattheum, cap. 52. ende op Esaiam, cap. Vino.
dist. 37. ende cap. non adferamus 24. quest. 1.
(2) Ambrosius op het 4. cap. des 1. briefs
tot den Corinthen.
* Var. Geen jonck wolf.
|
DAT III. CAPPITTEL.In 't welcke bewesen wordt, dat de Roomsche Kercke oock macht ende authoriteyt heeft boven alle oude Vaderen, ende mach de selve aennemen, verwerpen, uytlegghen ende dwinghen, soo sy wil.
Ende hier uyt blijckt oock in sonderheyt * , dat de h. Roomsche Kercke de overhandt ende heerschappije voert niet alleenlijck ** over de Bybelsche Schriften des Ouden ende Nieuwen Testaments: [ende dit is een yegelijck schuldich te ghelooven op zijne zielen salicheydt; maer dat en is niet genoech, want men moet oock gelooveu daerenboven, dat hare macht ende authoriteyt niet alleene over de Schriftuere is streckende,] maer ooc over alle de schriften ende leeringhe der oude Vaderen, als daer is Ireneus, Tertullianus, Basilius, Gregorius Nazianzenus, Origenes, Cyprianus, Albinus, Eusebius, Arnobius, Ambrosius, Lactantius, Cyrillus, Epiphanus, Theodoretus, Vigilantius, Apollinarius, Hieronymus, Chrysostomus, Augustinus, Sedulius, Possidonius, Prosper, Sidonius, Gelasius, Gregorius, Alcuinus, Haymo, Bertramus, [Barnardus,] ende andere dierghelijcke meer. Want de eene neemt sy voor goet ende |
* Var. Het is dan grootelijcx te
bemercken, dat enz.
** Var. Niet alleenlijck, ontbreekt
in den jongeren text.
|
|
voor Catholijcks aen, de andere verwerpt sy als een ketter; de eene ontfanght sy met sekere glosen ende apostillen, de andere laet sy in een yeghelijcks oordeel staen; den eenen heeft sy vreemde boecken ende schriften toeghekent * ende gheeygent, die wel vier oft vijf hondert jaren nae hare doot eerst gheschreven zijn gheweest, ende den anderen heeft sy van hare eygen schriften ende pluymen gantschelijck berooft ende bloot ghemaeckt. In summa, sy keertse ende wendtse soo sy wil, sy dwingtse soo cort als een clouwen garens. Jae waerom niet? want sy mochtse alle te samen voor ketters verbannen hebben, hadde sy ghewilt, ende in hare steden hebben aengenomen de schriften ende leeringhen van Nicolaus, van Ebion, van Apelles, Severus, Montanus, Sabellius, Paulus Samosatenus, Manes, Meletius, Arius, Marcellus, Macedonius, Eunomius, Eutyches, Nestorius, Donatus, Pelagius, ende andere sulcke voghels. Ende nu heeft sy haer de eere ghegunt, dat sy voor Catholijcksche leeraers worden aenghenomen, ende dese laetste heeft sy voor grouwelijcke ketters ende valsche leeraers verwesen ende verbannen: niet daerom, dat de eene den woorde Gods ghelijckmatich gheschreven hadde, ende de andere gants daer tegen (want alsoo soude sy wederom onder het gheschreven woordt sich moeten buyghen), maer om dattet haer alsoo ghelieft heeft. Derhalven en ist gheen recht, dat de gene die sy de eere gegunt heeft, souden haer over het hooft willen wassen, ende soudense met hare schriften willen dwinghen, even als oft sy daer onder staen moesten. Neen, neen, sy moeten selve den neck buyghen, hoe gheleert ende godtsalich dat sy oock gheweest zijn, ende de heylighe Kercke moet altijdts de overhandt houden. Want, soo als in de decreten gheschreven staet (1) : Alle 't gene dat de andere leeraers gheschreven ende ghemaeckt hebben, dat wordt aenghenomen oft verworpen, nae |
* Var. Toegewesen.
(1) Cap. Si Romanorum. Dist.
9.
|
|
dat ghelieven ende goetduncken des Apostolischen Roomschen Stoels, ende de Paus is een meester ende heere, over al 't ghene dat men schrijven oft leeren can. Daeromme, soo mach de heylighe Kercke uyt de schriften ende boecken der oude Vaderen, kiesen ende uytlesen het ghene dat tot haren voordeel is; ende wat tot haren naedeel mochte wesen, dat mach sy fijn met een schrabbe doortrecken, ende voor quaet alloy houden: als by maniere van exempel: soo wanneer de oude Vaderen de weerdicheyt der Sacramenten, met verbloemde reden ende figuerlijcke wijse van spreken, hooghe verheffen, daer sal sy hare Transsubstantiatie uytbacken. Soo sy het Sacrament een heylighe Offerhande oft Sacrificie noemen, daer sal sy hare missen ende al hare misghewaedt uyt rapen. Soo daer oock yet van hen * gheschreven is |