NU VOLGT DE WTLEGGINGHE OP HET TWEEDE STUCK DES SENDTBRIEFS GENTIANI HERVET:
|
(1) Dit hebben de Catholische doctoren
opentlijck voorgegeven in de t'samensprekinghe te Worms gehouden,
anno 1577.
|
|
sy met der daedt ende ervarentheyt alsoo bevonden, dat de ketters ende Hughenoosen, de Schrift eeuwelijck in den mondt hebben, ende willen met clare ende uytghedruckte texten beweeren ende verdedighen, alles wat sy segghen ende ghelooven. Ende voorts en vraghen sy niet een sier, nae alle de verborgene ende diepverstandige uytlegginghen, die de h. Roomsche Kercke daer op gevonden ende fijn gepasset heeft. Dat spijt hen boven maten seer, want hoe soude sy doch alsulcks connen dulden? Ende alst al gheseyt is, wat ramp comt dese ketters over, dat sy dencken wijser te zijn, dan alle de h. Vaders, de Pausen van Romen, met alsoo menige doorluchtige Cardinalen ende eerweerdighe Bisschoppen, ende met eenen soo grooten hoop gheleerder clercken van Loven ende van Parijs? Oft so sy ymmers niets en passen op alle hare mijteren, staven, hoeyen cruynen, covelen, cappucia ende liripipia, soo moesten sy ymmers bedencken, dat de h. Paus Pius de vierde, nu lestmael overleden, heeft in de belijdenisse des geloofs, welcke hy heeft laten uytgaen, met ghemeyne verwillinghe des gantschen Conciliums van Trenten, als tot een lose ende merckteecken, waer aen men de goede Catholijcksche menschen van de ketters soude weten te onderscheyden, also met uytgedruckte woorden geschreven. Ten eersten: Ic bekenne de heylige Catholijcsche, Apostolische Roomsche Kercke te wesen de rechte Moeder van alle Kercken ende ghemeynten. Ende daer na: Ick gheloove de h. Schrift nae den sin ende uytlegginge, die onse Moeder de h. Kercke altijdt voor goet gehouden heeft, ende noch is houdende, der welcker alleene van rechts wegen toebehoort, de h. Schrift hare rechte sin ende uytlegginge te geven; ende belove derhalven, dat ickse nemmermeer anders en sal verstaen noch uytleggen, dan na de gemeyne uytlegginge der Vaderen. Dit selve hebben de heylighe Vaderen te Trenten onwederroepelijck besloten, verbiedende dat men de Schrift anders niet verstaen noch uytleggen en sal, dan gelijck alsse onse Moeder de heylighe Kercke verstaen heeft, ende noch verstaet. Siet, hier hebt ghy een volle decisie ende onwederroepelijck vonnis op onse questie, daer gheen betreck noch appellatie meer op en valt. Want hier hoort ghy, in den eersten, dat het woordt Gods niet so vele weerdt is, dat men het enckelijck soude ghelooven, soo het niet verciert ende becleedt en ware met de glosen ende uytlegginghe der heylighe Roomsche Vaderen: soo dat men hier uyt mach afnemen, ghelijck als oock alle Catholijcksche doctoren gheschreven hebben, als dat de Schrift ende het woordt Gods is duyster, ongestadich, onseker, oneffen, rou, onvolcomen ende onbequaem; maer de glosen ende uytleggingen der heyligher Vaderen van Romen ende der clercken van Loven, zijn claer, vast, seker, ghewis, slecht, effen, volcomen, ende in alle hare stucken seer bequaem ende bescheyden. Het is wel waer dat Christi ende der Apostelen voornemen gantschelijck geweest is, dat sy hare leere, soo vele ymmers als het de salicheyt der menschen aengaet, soude in alle claerheyt ende bescheydelijckheyt, sonder eenighe bewimpelinge oft duysternisse, eenen yeghelijcken voorhouden. Want tot dien eynde heeft Christus slechte visschers ende andere een voudighe leecken tot Apostelen ende Evangelisten vercoren, ende heeft oock sijnen hemelschen Vader van dieshalven ghedancket, dat hy dese hemelsche wijsheyt den cleynen ende eenvoudighen gheopenbaert hadde, ende niet den scherpsinnighe ende hooghgheleerde philosophen deser weerelt (1) . Desghelijcken oock, Paulus heeft in alle eenvoudicheyt ende claerheyt sijne leere den slechte menschen voorghehouden (2) , jae oock sich in sijne slechticheyt beroemt: waer uyt de voornemelijckste onder de oude Vaderen veroorsaket zijn geweest, den leecken hoogelijck te vermanen, dat sy de h. Schrift met alle vliet ende neersticheyt souden ondersoecken, ende niet dencken dat sy alleene den gheleerden soude toecomen (3) . Doch evenwel |
(1) Mat. 11.25.
(3) Chrysostomus in de 4. homilie van
Lazarus, ende op de voorrede des Evangeliums Matthei. - Augustinus in de 2.
ende 3 brief aen Volusianum.
|
|
moet men nu seggen, oft, dat hare meyninghe ende voornemen qualijck ghedijet is, of ymmers, dat de kansse nu verandert is. Want men siet nu, dat den leecken de h. Schrift ontoghen wordt, als wesende duyster ende sonder vasten gront, ende daerentegen worden haer in de handt gesteken de glosen ende uytleggingen, de decisien ende determinatien der heyligher Kercken, [als een spijse die haren magen veel nutter, bequamer ende verdouwelijcker zy.] Soo dat het daer uyt merckelijck af te nemen is, dat de Schrift niet alleene duyster, maer oock rou, oneffen ende steenachtich is, so dat de Catholijcke kinderen der Roomscher Kercken sich daer aen lichtelijck souden mogen stooten, ende de schenen breken, oft oock wel van het rechte Catholijcksche gheloove afghebracht werden; maer de voorseyde decisien ende glosen zijn effen, slicht ende gelijck, als de clippen op S. Godards bergh. Jae sy zijn de schave daer de rouwicheyt der Bybelscher Schriften mede afgheschavet wordt, soo dat sy tot alderley handtwerck ghebruyckt moghen worden, tot opbouwinghe ende verscheuringhe * des Catholijckschen gheloofs: daerom sal men, boven alle dinghen, sich aen de glosen ende uytlegginghen houden, sonder vele aen te mercken wat de bloote ende clare text der Schrift mede brenght. Dit is het eerste punct, dat ghy uyt de voorghemelde reghel hebt af te mercken. Ten tweeden, cont ghy hier uyt oock rapen, dat niemandt ter weerelt macht heeft de Schrift anders uyt te legghen, dan ghelijck als sy tot noch toe van de h. Pausen ende Bisschoppen, ende van de theologanten oft bacchanten van Loven is uytgheleght gheweest. Want anders, waer toe soude het dienen dat men groote oncosten doet, ende den Magistris nostris leckere maeltijden te vooren gheeft, om baccalaris oft licenciaet te worden, ten ware dat men daer door vrijen oorlof ende licentie creghe, om de texten der Schrift met sophistische consten te buyghen ende te drayen so men wil; daer uyt mogen wy dan merckelijck |
* Var. Vercieringhe.
|
|
sien, dat die gheene baccalarisen, licentiaten noch doctoren en zijn, maer willen de Schrift uytlegghen nae de letter, dat is te segghen, nae de enckele ende eenvoudighe grondt des claren textes, ende treckense also tot naedeel der h. Roomscher Kercken, zijn alle ghelijck ketters door haren hals, dewijle sy de h. Roomsche Kercke van hare macht ende authoriteyt willen berooven, het welcke gheensins te lijden en is [om den lesten man]: want het is ymmers waer ende ongetwijffelt, jae alsoo waer als het heylighe Evangelie van den spinrock, ghelijck als men het uyt de boecken der Catholijcksche leeraers claerlijck afnemen can, dat, doe onse Heere Jesus Christus der heyligher Roomscher Kercke de sleutelen des coninckrijcks der Hemelen in de handen leverde, soo schanck hy haer noch daerenboven een ander coppel met ses sleutelen, waer mede dat sy soude alle de schrappraeyen der Schrift op ende toe sluyten, soo het haer beste gheleghen ware. Ende soo daer de eene sleutel niet op en paste, sy mochtse eene andere versoecken * ende, somma summarum, soo vele maken dat sy het slot op creghe. [Want dat de Pausen seven sleutelen ontfanghen hebben, is meer dan blijckelijck, niet alleen uyt het gheene dat alle de Catholijcke doctoren daer van gheschreven hebben, maer ooc uyt het exempel des Paus Paschalis de ii, welcke tot Paus ghecoren wesende, trock eenen rooden purpuren mantel aen, ende met de pauselijcke kroone op 't hooft, reedt op een witte telle na S. Jans te Lateran, ende zijnde aldaer op sijnen pausstoel een tijdt lanck gheseten ende gherust gheweest, inde galerije genaemt ton porticus Constantinianae, stont op, ende ginck na de sale, aldaer sijne heylicheyt met eenen breeden riem gegordet werde, daer seven sleutelen aen hingen, op dat een yegelijc duydelijc mochte verstaen, dat hy is het dier daer Joannes in sijne openbaringe van vermelt, dwelck vander aerden op klom, ende hadde twee hoornen, den hoornen des |
* Var. Sy mochtet met eene andere
versoecken.
|
|
lams gelijck, ende sprack als den draeck: want, gelijc als het lam alleen de macht ende de weerdicheyt ontfanghen hadde, van den genen die op den throon geseten was, de seven zegelen des boecx op te doen, ende hadde der halven seven hoornen ende seven ooghen, welcke zijn de seven gheesten Godts, alsoo heeft dit dier oock de macht ende weerdicheydt van den draeck, ende van het ghedierte met seven hoofden ende thien hoornen ontfangen, om de seven sleutelen te draghen, ende met den selven het Mysterium, dat is de verborgentheyt van de hoere van Babylon die op het gedierte geseten was, den menschen te openen, ende te mogen alleene het Charagma, dat is het zeghel ende merckteken, oft het character des beestes, den lieden op hare voorhoofden ende op hare rechte handen drucken, also men siet dat de Paus alleene decreten ende geboden maeckt, ende de Papen alleene het priesterlijcke character gheeft ende op hare hoofden ende handen indruckt; soo dat niemandt hare kramerije koopen noch verkopen en mach, dan de gene die dit character ofte desen zeghel ende merckteecken voeren. Daeromme hebben dese seven sleutelen uytnemende groote macht ende weerdicheyt, ende behoeven wel wat breeder ende klaerder uytgeleyt te worden. Soo is dan de eerste sleutel, de groote oneyndelijcke macht, die
den Paus van Roomen ontfanghen heeft in Petro (alsoo hy seydt) om den Hemel
ende de Helle te openen ende te sluyten also het hem gelieft, om van enckele
boeven, heylige Santen te maken, ende die te doen aenbidden, ghelijck als
Joannes seyt, dat hy den draek ende het beeste doet aenbidden, ende dooden de
ghene die het weygeren te doen; item om blasphemien te spreken, even als den
draeck, dat is den Duyvel selve: want gelijck als den Duyvel seyde tegen
Christo, dat hy hem soude alle koninckrijcken op aerden geven, want sy hem
toebehoorden ende hy schanckse den genen die 't hem geliefde, alsoo seydt de
Paus dat (mits de kracht van dese sleutel) alle conincrijcken op aerden hem
toehooren, ende hy schencktse den ghenen die 't hem belieft. Ja hy noemt hem
selven een God op aerden, ende een stadthouder Gods, die al doet wat hem gelieft, ende is niemands straffe noch gerichte onderworpen; dat is van de eerste ende voornemelijckste sleutel.] De andere vier navolgende * worden ghenoemt keyserinnen, om dat sy alle de sloten int huys connen op doen. De eerste is ghenaemt Expositio Literalis, dat is, de uytlegginghe nae de letter. Maer dese heeft onse lieve Moeder de heylighe Kercke alderminste gebruyckt, jae, sy heeftse een langhe wijle tijdts achter de kist laten ligghen, soo dat sy heel verroest ende verdorven was. Ende de Lutherianen, [die alomme gingen snuffelen,] hebbenseten laetsten in handen ghecreghen, ende nae laten maken ** : soo dat sy alle de sloten opgedaen hebben, ende de secreten der heyligher Kercken daer mede int licht gebracht; ende hebbense selve onderstaen de Schrift te allegeren op hare eyghen handt, ende tot achterdeel der heyligher Kercken. Soo dat sy dese sleutel nu quijt gheworden is. De andere sleutel wordt ghenoemt Expositio Moralis, dat is, de wettelijcke oft zedelijcke uytlegginghe: met welcke sleutel sy alle de kisten ende schatten der ghenadighe rechtveer-dichmakinghe door den gheloove in Christo Jesu, heeft opghesloten, ende daerentegen ontsloten ende opghedaen de vervloeckinghen ende verschrickinghe der wet Mosis [ende der werckheyligheyt.] De derde is ghenaemt Expositio Tropologica oft Allegorica, dat is te segghen, de verborghene ende allegorische sin oft uytlegginghe: met welcke sleutel sy lichtelijck buyght alle de Schriften, die de ketters haer connen teghenwerpen, midts sy daer van stonden aen eene figuere oft allegorije op vindt, daer sy de sake als met een blauwe huycke seer fijn omhanght ende becleedt. Voorts oock met dese sleutel heeft sy de meesten hoop der Schriften op de bane gheworpen, waer mede sy alle hare kerckelijcke ceremonien, schoone pronckerijen ende |
* Var. De oudere text luidt: ...
het slot op creghe. De vier voornemelijckste van dese sleutelen worden
ghenoemt, enz.
** Var. In den jongeren text
ontbreken de woorden: ende nae laten maken.
|
|
lieflijcke ordonnantien sterck bevesticht heeft, ghelijck als wy noch van stuck tot stuck sullen bewijsen. De vierde is desen seer ghelijcke, maer heeft noch meerder cracht, ghenaemt Expositio Anagogica, dat is te segghen, eene uytlegginge die de Schrift met den halse treckt, daermense hebben wil. Ende dit is de beste ende aldernuttichste sleutel, die de h. Kercke tot haren voordeel is ghebruyckende, want hier mede maeckt sy van de Schrift een weerhaen, die met alle winden omwaeyt, ende een wassen neuse, die sy aen alle canten buygen can, soo als men uyt de navolgende exempelen merckelijck sal moghen sien. Nu daerenboven heeft sy noch twee andere sleutelen, die gheene rechte keyserinnen en zijn, maer dienen slechs eyghentlijck elcke op sijne besondere slot, daer van de eene ghenaemt wordt Typica, de andere Physica, dat is te seggen, figuerlijck ende natuerlijck: want dese twee sleutelen ghebruyckt sy aldermeest in de scholen ende cloosteren, ende haelt daer mede wonderlijcke scherpsinnighe philosophien ende speculatien uyt den hoeck, daer sy voort mede henen in de locht soo hooge vlieght, dat sy noch hemel noch aerde en raeckt. Ende met dese heeft sy aldermeest de scappraeyen van de cabala ende Thalmud der Joden opgedaen, ende alderhande cost ende lieflijckheyt daer uyt ghehaelt, gelijck als daer ontwijffelijck wonderlijcke grillen ende mysterien in ghesloten waren. Alle dese sleutelen (uytghenomen de eerste, die achter de kiste
lach, ende die de ketters nu onderhanden hebben) heeft sy te samen aen eenen
riemsnoer ghecoppelt, die sy noemt Sophistica, dat is te segghen,
sophisterije oft kakelrije; waer aen sy alsoo vast ghebonden zijn, dat sy
sonder dien riemsnoer gheensins en souden connen aen een blijven, noch de
Roomsche Kercke dienstich wesen, maer souden van stonden aen van een vallen
ende verloren gaen. Want dit snoerken is seer constich, ende van sterck buffels
leir onder een ghevlochten, met veel subtijle stricken ende onbindelijcke
knoopen, die de meesters van der conste noemen Syllogismos ende
Quotlibeta, ende staen also dicht ende vast aen malcanderen, datter vele groote meesters van stricken ende knoopen te vlechten, soo te Leuven als te Parijs, hebben alle hare vijf sinnen daer toe gheleyt, om dese knoopen te ontdoen, ten eynde dat sy souden de sleutelen nae haren wille moghen ghebruycken, maer het en heeft noyt willen ghelucken. Want de h. Roomsche Kercke, vreesende dat de ketters haer noch mochten eenige andere sleutelen ontnemen, soo als sy eenmael ghedaen hebben, doet noch daer toe dagelijcx nieuwe stricken ende knoopen aen maken. Jae, sy geeft den meesters van der conste groote besoldinghe; want diese alderbest can ghevlechten, die crijcht voor sijnen loon een doctoors covel, oft een vette prove, ende somwijlen oock een Bisschops mijter oft een Cardinaels hoet. Derhalven soo is het groote mallicheyt van dese Hughenoosen ende Lutherianen, dat sy met hare eenighe sleutel meynen alle dinck claer te hebben, ende willen daer mede de Schrift uytlegghen, sonder op alle de andere sleutelen eens te passen. Jae sy en vraghen selve nae desen riemsnoer niet met allen, maer willen alle dinghen nae de letter verstaen, soo als sy in de Schrift uytgedruckt zijn, ende nae de ghelijckformicheyt des gheloofs, ghelijck alsse Paulus heeft verstaen. Daer nochtans opentlijck gheschreven staet van den selven Paulo, dat de letter doodt, ende de gheest maeckt levendich (1) , 't is wel waer, dat sy dese getuygenisse Pauli oock tegen ons brengen, segghende, dat Paulus aldaer by de letter anders niet verstaen en heeft, dan de wet ende de vervloeckinghe der wet, ende by den gheest, anders niet dan de levendichmakende ghenade Gods, door den gheloove in Christum Jesum. Welcke in den Evangelio werde van Paulo ende van alle ghetrouwe dienaren des woordts, claerlijck ende sonder eenige duyster verstandt of verborghene allegorie, eenen yegelijcken voorghehoudcn ende ghepredickt, ghelijck als Paulus selve claerlijck te kennen gheeft, seggende (2) , dat hy van Godt bequaem gemaeckt |
(1) 1. Cor. 3.6.
(2) 2. Cor. 3.6.
|
|
was om een dienaer des Nieuwen Testaments, namelijck des geestes, ende niet der letter te wesen, ende dat de bedieninge Mosis was een bedieninghe des doodts ende der letter, maer sijne bedieninghe was een enckele bedieninge des levens, ende des gheestes. Maer daer en passen wy niet op. Want de h. Kercke wilt het anders verstaen hebben, als namelijck, dat de letter is te segghen de enckele bloote ende clare text der Schrift, ghelijck als het in den natuerlijcken grondt ende uytghedruckte letterlijcke verstandt, nae de gelijckformicheyt des geloofs, is luydende, ende van de Lutherianen ende Hugenoosen tegen ons ghealligeert wordt. Want dese letter is doodende, ghelijck als men merckelijck sien mach, dat de ghene die de Schrift alsoo willen verstaen ende uytleggen, worden gedoodt. Maer de gheest, dat is te seggen, de geestelijcke, verborgene ende scherpsinnighe uytlegginghe die onse l. Moeder de h. Kercke daer op ghevonden heeft (sy zy dan allegorische oft anagogissche, of soo sy wesen mach) die is alleene crachtich ende levendichmakende, midts dat alleene met den sin der h. Roomscher Kercken over een comt, ende alle diese ghetrouwelijck nae volghen, die laet men leven in alle weelde ende voorspoet, jae of sy schoon niet en geloofden datter eenen Godt zy. Daerom wie dese uytlegginghe der h. Kercken niet en wilt aennemen, ende de Schrift gheestelijcker wijse verstaen, so alsse de geestelijckheyt verstaet ende uytleght, die is een verdoemt ketter, ende sijn proces is al claer. Al hadde hy schoon alle de texten der Schrift ende des gantschen Bybels aen zijner sijde, de text en can hem niet gehelpen, sonder de glosen; hy is een doot man, ja al hadde hy noch duysent levenden in de kist liggende. Soo verre ymmers als hy in der h. Inquisitien handen comt, hy moeter aenstaen, het is verloren ghecalt. Derhalven gheeft het my seer vreemdt * , dat onse goede m. Gentianus sijn hooft hier over gaet breken, om te toonen |
* Var. Het my vreemdt.
|
|
dat de Schrift alleene onse Moeder der h. Kercke niet ghenoech en doet, als of het niet claer ende blijckelijck ghenoech en ware, dewijle men het daghelijcks sien ende tasten mach. Ende nochtans comt hy hier met sijne diepe speculatien voort, so dat hy daer selve bynae in verdoolt. Ick en can anders niet dencken, oft de vyerighe ijver die hy tot het welvaert sijns lieve Moeders der h. Kercke heeft, moet hem alsoo geweldelijck hol over bol dwersveldts ghedreven hebben, dat hy niet wel en sach wat hy seyde. Hy slacht dese koeyen, die van een brem oft peerdts-vlieghe ghesteken ende gejaecht zijn: sy loopen slechs lancks haren neuse als dulle beesten, ende sien stock noch staeck aen. Want het schijnt hier dat hy 't niet rechte vast onder sijn slaepmutse en heeft. Want, aengaende dat hy segt, dat men de leere der h. Dryvuldicheyt niet en soude uyt der Schrift connen beweeren, is doch al te plomp. Oft anders moest men de vier eerste Concilien van valscheyt straffen, die doch alsulcks uyt der Schrift seer sterck ende onwederlegghelijck hebben besloten. Ende och of wy alsoo wel conden de Misse met uytghedruckte texten der Schrift beweeren, als men de Dryvuldicheyt wel soude doen, voorwaer menighe Papen en souden alsoo maghere soppen niet inslicken, als sy nu wel doen. 't Is wel waer, dat dit eyghen woordeken Dryvuldicheyt, noch oock dit woordeken Consubstantialis, dat is te segghen, evenghelijck in het wesen ende substantie, in de Schrift niet uytghedruckt en staet. Maer de Hughenoosen segghen vast, dat sy over de woorden gheenen twist en willen maken, maer slechts na den rechten grondt, sin ende substantie der Schriftueren staen. Ende nu stater opentlijck, datter dry zijn in den Hemel, die getuygenisse geven, namelijc de Vader, het Woordt, ende de h. Gheest, ende dat dese dry een zijn. Daer staet oock, datter maer een Doop en is, ende een Godt; doch evenwel wort ons bevolen, dat wy ons laten doopen in den name des Vaders, des Soons, ende des heylighen Gheestes (1) . So dat men | |
|
merckelijc sien can, dat de leere der Dryvuldicheyt uyt des Paus duym niet en is gesogen, gelijck als het Vagevyer ende de h. Misse, maer wort uytdruckelijck in de Schrift, nae de letter voorghehouden. Het selve is oock met de twee Sacramenten, des Doops ende des Nachtmaels. Want al ist sake, dat dit woordeken Sacrament in de Schrift niet ghevonden en wordt, nochtans de substantie, het wesen ende de grondt der leere wordt uyt de Schrift, nae de letter ende clare text der woorden, onwederleggelijck besloten. Want, de besnijdenisse ende het Paeschlam worden opentlijck genoemt het Verbondt Gods, ende teeckenen des godlijcken Verbondts, inghestelt tot ghedachtenisse sijner ghenade, ende tot seghelen der gherechticheyt des gheloofs (1) . Ende nu leert Paulus (2) , dat onse besnijdenisse in den Doop bestaet, ende dat het Sacrament des Nachtmaels is van Christo oock ingestelt, tot ghedachtenisse des lijdens Christi, ende wordt genoemt (3) het nieuwe Verbont in den bloede Christi, ende voorgedragen in de stede des Paeschlams. Soo dat de ketters daer uyt met der Schrift bewijsen, dat de Doop ende 't Nachtmael zijn eyghentlijck Sacramenten, dat is h. teeckenen ende segelen des Verbondts Gods, gemaeckt in dat bloet ende in dat lijden Christi Jesu. Het welcke wy niet en connen geseggen van dat h. Olysel, noch van het Vormsel, ende andere Sacramenten, die onse l. Moeder de h. Kercke uyt sonderlinge groote devotie heeft ingestelt, ende tot die twee eerste als een toe-maetken byghevoecht; jae selve oock besloten ende beweert, dat het Vormsel, van haer ingestelt, vele weerdiger is dan de Doop die Christus selve geboden heeft, overmidts dat het van gheene slechte ghemeyne Papen en mach bedient worden, gelijc als de Doop, dan alleenlijc van de suffraganen ende Bisschoppen, ende dat het volcomene Christenen maect, ende den h. Gheest in meerder volcomenheyt gheeft dan de Doop, die van Christo |
(2) 1. Cor. 21.25.20.
(3) 1. Cor. 5.7.
|
|
ingestelt is: so als in hare decreten ende sentenciboeck met uytgedructe woorden geschreven staet (1) . Daerenboven seggen de ketters oock, dat wy uyt de Schrift niet en souden connen bewijsen een enckel woordeken van de Misse, noch van de salvinghe der Papen, van hare soenofferen ende priesterampt, van de aflaten ende bullen des Paus, noch oock van den Paus selve; noch van de aenbiddinghe der Santen ende beelden, van onse l. Vrouwe, ende van alle de Heyligen die so schoone mirakelen doen; noch van 't Vagevyer, noch van de Oorbiechte, noch van de hoerische reynicheyt onser Papen, Monicken ende Bagijnen. In somma, sy willen segghen, dat het alle souden zijn enckele ghedichtselen der menschen, ende duyvelsche listen, die de Papen verdacht hebben, om geldeken te hoop te brengen, ende haer muylken te smeeren met goede vette soppen. Is dat niet een spijtich dinck? Ende nochtans onse m. Gentianus laet dat onghemerckt henen gaen, daer hy behoorde ghetoont te hebben, dat alle dese stucken uyt de Schrift alsoo wel besloten zijn, als de twaelf articulen des geloofs. Hy seyt wel, dat Jeremias voorseyt hadde (2) , als dat de nieuwe wet des Evangeliums soude in der menschen herten gheschreven staen; ende wilt daer uyt besluyten, datmense in de Schrift niet en behoort te soecken, maer int hooft ende herte des Roomschen Paus ende der h. Prelaten, midts de Paus alle rechten, beyde godlijcke ende menschelijcke in sijnen boesem ende borst besloten heeft, soo als wy hier onder sullen bewijsen. Maer dit en can teghen de ketters niet maken: want sy zijn soo listich, dat sy m. Gentianus hier over wel beschaemt souden maken, soo hy noch eenighe schaemte in sijn lijf hadde, het welcke ick van alsulcken grooten doctoor niet en vermoede, die doch sijnen schaemschoen overlanck heeft uytghedaen ende afgheleyt. Maer evenwel souden sy uyt Paulo bewijsen, dat dese nieuwe wet des |
(1) Cap. Novissime. de consecrat.
dist. cap. de his vero de consecr. dist. 5. int 4. boec der
Sententien, in de 7. dist. int 1. ende 2. cap.
(2) Jere. 31.33.
|
|
Evangeliums, daer Jeremias van spreeckt (1) , is anders niet dan de bedieninghe des Evangeliums (2) welcke Paulus bedient heeft in sijne predicatien (3) , ende in sijne schriften volcomelijck vervaet, ende blijft in eeuwicheyt duerende; ende dat Paulus opentlijck ghetuycht (4) , dat hy niet met allen vergheten noch versweghen en heeft, van al het gene dat tot der salicheyt conde gedienen, oft hy en heeft het den ghemeynten Christi t'samen al verclaert ende trouwelijck voorghehouden, soo dat hy voor de heylige Pausen, die nae der handt ghecomen zijn, niet een tittelken soude hebben naeghelaten. Waer uyt soude willen volgen, dat de wet des Evangeliums, welcke de Paus in sijnen boesem draeght, is al een ander Evangelium, seer verscheyden van de wet des Evangeliums, die Paulus ghepredickt heeft, of daer Jeremias van is meldende; ende also soude de Paus moeten vervloeckt wesen, navolgende 't gene dat Paulus seght tot den Galaten (5) : soo wie een ander Evangelium predickt, dan ick u ghepredickt hebbe, die sy vervloeckt, jae al waer hy een Enghel uyt den Hemel, hoewel dat sich de Paus van Roomen dit niet aen en treckt, midts hy al wat meer is dan een Enghel uyt den Hemel, soo als wy te sijner tijdt sullen bewijsen. 't Ghene dat hy voorts uyt Joanne brenght, als dat Christus seyt, dat het de Apostelen niet al en conden ghedragen, ende datse de h. Gheest soude comen voorder onderwijsen, heeft wat meer schijns (6) . Maer noch is hy altijdt al even nae. Want hy en can hier mede den ketters de mondt niet stoppen: overmits sy altijdt seggen sullen, dat dit ghesproken is geweest, eer de Apostelen den h. Geest ontfangen hadden. Maer, nae dat sy hem hebben ontfangen, so hebben sy alle de onderwijsinghe ende vermaningen des h. Geests int gheschrift ghestelt, op dat men door 't ghene dat gheschreven is, soude moghen salich |
(1) Jere. 31.33.
(2) Hebr. 10.17.
(3) 2. Cor.
3.3.8.9.11.
(4) Act. 20.26.27. -
Ephes. 3.3.4.8.9.10. - Coloss. 1.25. -
Gal. 1.9.10.11.12. - 2. Tit. 2.2. ende
3.14.15.10.17.
(5) Gal. 1.8.9.
|
|
worden, door den gheloove in Christum Jesum (ghelijc als in den selven Joanne (1) merckelijc geschreven staet) sonder dat sy souden nae des Paus bullen oft nae de zielmissen langher behoeven te wachten. Maer 't is alsoo ick segghe, onse meester Gentianus is also geweldelijc met den gheest des ijvers ghedreven gheweest, dat hy niet wel en sach wat hy seyde. Want hy is wel een man die tonnen vol sinnen heeft, maer de bodem isser uyt. Ende daerom willen wy hem wederom uyt den droom helpen, ende latende alsulcke onnutte kakelingen varen, sullen voor het tweede stuck deses teghenwoordighen handels bewijsen, dat alle 't ghene dat onse Moeder de h. Kercke verdacht oft gevonden heeft na de tijt der Apostelen, is al t' samen alsoo vast ghegrondeert, getimmert, gemetselt, ende ghemuert op den claren text der Schrift (by alsoo datmense nae de uytlegginge onser Moeder der h. Kercken gheestelijcker wijse verstae) dat men gheen torren en soude connen vaster bouwen op den hooghsten sandt-duyn, die in Hollandt is. Ende dit sal voorwaer een schoon stuck wercks wesen, daer ick seer vele sal mede verdienen, ende deelachtich worden aen menighe schoone aflaten ende karenen. Ende sal oock daer en boven seer nut ende dienstich wesen tot vertroostinghe onser bedruckte Moeder der h. Kercke, ende tot extirpatie oft uytroedinghe aller nieuwe secten ende ketterijen, welcke sich laten duncken dat de h. Schrift aen hare zijde staet. Maer sy sullen wel eene langhe neuse crijghen, als sy sien sullen, dat de gantsche Schrift, met de uytlegginghe der h. Vaderen, op onse leere ten minsten also wel sluyt, als een tanghe op een vercken. |
(1) Joan. 20.31.
|
DAT II. CAPITTEL.Bewijsende, dat het soenoffer der Missen ende de ordeninge ende ampt der priesteren ende mispapen, uyt de Schrift genomen is, soomense recht verstaet, nae de uytlegginghe der Roomscher Kercken.
Ten eersten dan, soo willen wy het heylige soenoffer der Missen uyt de Schrift graven, ende toonen dat sy een diep ende vast fondament daer op heeft. Siet, daer staet opentlijck geschreven (1) , dat, doe Christus het broot ghebroken hadde, ende sijnen discipulen gegeven, soo sprack hy ende seyde: neemt, eet, dit is mijn lichaem dat voor u ghebroken wordt, doet dit tot mijner ghedachtenisse. Siet ghy wel, o arme ketters, dat Christus hier beveelt Misse te singhen? Want dat woordeken doet dit, is effen soo vele te seggen, als offert mijn lichaem in de Misse Gode mijnen Vader, voor de levende ende voor de dooden. [Want dat is de uytlegginge van onse Moeder de h. Roomsche Kercke, diemen aennemen moet voor een artijckel |
(1) Mat. 26.26. - 2.
Cor. 11.2. ende dit wort van alle Catholijcke schrijvers op desen
propooste voortgebracht, als men sien mach int Concilie van Sens, tegen
Lutherum ghehouden. Int 11. decreet. int Interim des keysers Caroli, in
titul. de sacrificio Misse, ende generalijck by alle doctoren van Loven,
van Cuelen, ende van Parijs, als Eckius, Phygius, Bunderius, Ruardus Tappardi,
ende andere meer.
|
|
des geloofs]. Ende dat wordt ten eersten, sterckelijc bewesen uyt den poëte Virgilius, welcke aldus segt: cum faciam vitula, dat is te seggen, als ick het met een kalf doen sal. Siet, hier en verstaet hy, by dit woordeken doen, anders niet, dan een sacrificie ende soenoffer te doen; ergo soo volght daer uyt nootsakelijck, dat het Christus oock alsoo verstaen heeft, gelijck als de e. Catholijcksche doctoren tot Loven ende te Parijs seer wel verclaert ende onwederleggelijck besloten hebben; want onse Moeder de h. Kercke heeft hare verclaringe voor een artijckel des geloofs aenghenomen ende crachtelijck bevesticht. Soo dat het blijckt dat de Misse seer oudt is, dewijle sy in Virgilii tijden alreede int ghebruyck was, behalven slechts dat sy kalfs-vleesch oft ossen-vleesch offerden, daer onse Papen nu hare Misse met menschen vleesch ende bloedt uytrechten. Ende hier meucht ghy noch daerenboven mercken, dat dit woordeken, doet dit tot mijner ghedachtenisse, een seer groote cracht heeft. Want uyt de grondt van dese woorden, heeft de h. Catholijcksche Kercke ghevischt, dat de Apostelen Papen zijn gheweest, oft priesteren met gheschorene cruynen, ende hebben Misse ghesonghen. Want daer uyt ist, dat alle onse Papen her gecomen zijn. Want doet dit, is soo vele op hare sprake te seggen, als weest Papen, ende hebt uwe vingeren met heylighe olye gesmeert, op dat ghy devotelijc meucht Misse doen. Ende derhalven heeft de h. Kercke verboden, dat de leecken niet en souden de kelck ghenieten, dewijle onse Heere gheene leecken hier en heeft aenghesproken, ghelijck als Paulus te sijne tijden meynde, doe hy de gantsche ghemeynte der Corinthen vermaende te doen, soo als Christus ghedaen hadde. Maer hy heeft slechs de ghene ghemeynt, die bequaem waren om Misse te singhen, ghelijck als onse Papen zijn, die alleene uyt den kelck moghen drincken, ghelijck als ghy breeder meucht besien by de schrijvers op den boeck der Sentencien, ende by de voorghenoemde doctoren van Loven. Daer nae connen wy de offerhande der Missen uyt den Prophete Malachias sterckelijck bevestighen (1) , welcke seyt aldus: van de opganck der sonnen tot aen den nederganck, is mijnen naem heerlijck onder de heydenen, ende in alle plaetsen wordt mijnen name ghewieroockbrandt, ende een suyvere offerhande opgheoffert: dat is te segghen, de offerhande ende wieroockbrandt der heyligher Missen. Want dat en can niet missen, dewijle dat het onse lieve Moeder de heylighe Kercke aldus verstaen wilt hebben. Ende, of het schoon de Apostel Petrus anders heeft uytgheleght, seggende dat alle gheloovighe zijn dat heylige priesterdom, om gheestelijcke offerhanden op te offeren, die Gode behaghen door Jesum Christum (2) , jae zijn oock het uytvercoren geslachte, het conincklijcke priesterdom, ende het heylich ende vercreghen volck, om te vercondighen de deuchden des genen diese uyt de duysternissen gheroepen heeft tot sijnen wonderlijcken lichte; waer mede de Apostel Joannes oock over een stemt (3) , seggende dat Christus Jesus heeft alle geloovighe Christenen tot coninghen ende priesteren ghemaeckt Gode sijnen Vader, ende legt dese reuckbrandt op hare ghebeden ende lofsangen uyt; oft schoon oock de Apostel tot den Hebreen seyt (4) , dat wy Gode stedes sullen opofferen de offerhanden des lofsangs, dat is, de vrucht der lippen; nochtans de heylighe Kercke en houdt het daer mede niet, om dat daer uyt groote ongheschicktheden mochten volgen, midts datter gheene Papen meer wesen souden, die Misse connen gedoen. Daerom heeft sy vast besloten, dat men de prophetie van Malachias niet anders verstaen en mach, dan soo als sy in het tweede Concilie van Niceen, ende int Concilie van Constancien, ende ooc van Trenten, ende voorts by alle de Catholische mannen, als Thomas de Aquino, Scotus, Durandus, ende alle doctoren van Loven is verstaen ende uytgheleght gheweest; ontwijffelijck vermoeyende dat alle |
(1) Mala. 1. 11. siet 't provincionale
Concil. Senonense, int 11. decreet, daer dese schrift op dit propoost verhaelt
wordt. Siet ooc Eckium, Bunder, Phigium Latonium, Ruardum Tap. ende andere
dierghelijcke.
(2) 1. Pet. 2.5.9.
(4) Hebr. 13.15.
|
|
dese hooghgheleerde doctoren op eenen hoop, vele wijser ende gheleerder zijn gheweest, ende Malachiam beter verstaen hebben, dan Petrus oft Joannes, die maer slechte visschers en waren, ende hadden noyt in de loflijcke Universiteyt van Loven ter scholen gheleghen. Ende op dat nochtans Petrus te vreden ware, so heeft de h. Kercke hem wijs ghemaeckt, dat sijne voorghemelde reden, oock alleenlijck op de Papen, ende niet op de gantsche ghemeynte Christi Jesu, moeten verstaen ende uytghelegt worden (1) . Ende noch daerenboven heeft sy oock de woorden Pauli (2) (daer hy spreeckt, dat wy onse lichamen Gode begheven tot een levende, heylige ende welbehaghelijcke offerhande, welcke is onse redelijcke Godsdienst) op de heylige misse ende op de offerhande der Papen, met gheweldt ghebuyght, bevelende dat men de selve woorden soude in den canon den Missen daghelijcx lesen, ende op elck woordeken een cruysken maken, op dat sy door de cracht der cruycen, hare natuerlijcke beduydinghe mochten quantsuys veranderen, ende op de heylige Misse passen. Want, soomense in hare natuerlijck verstant, nae de letter wilde nemen, als dat de Christenen hare lichamen Gode in alle heylicheyt moeten opofferen, daer soude uyt volghen, dat Paulus Malachiam anders verstaen hadde, dan hem de h. Kercke verstaet; ende alsoo soude S. Peter qualijck hebben ghedaen, doe hy te Romen sijn eerste Misse songh, op den altaer die daer noch ghetoont wordt in het heylichdom, tot S. Jans te Lateran. Ende nu heeft onse Heere geseyt: o Petre, ic hebbe voor dy gebeden, op dat dijn gheloove niet en ontbreke. Derhalven soo en can Petrus niet misdaen hebben, doe hy misdede * . Ende daer uyt wordt besloten, dat de Misse op de Schrift ** ghefondeert staet. Wyder sien wy oock, datter twee ordenen ende instellingen des priesterdoms in de Schrift vermeldet worden. De eene is de orden van Melchisedech, ende de ander is de orden van |
(1) Int 4. boeck der Sententien, inde 24.
dist. cap. 1
(2) Rom. 10.33.
* Var. Mis dede.
** Var. Op de Misse.
|
|
Aaron, die uyt de stamme Levi geboren was. Nu hebben beyde dese ordenen te gelijck een figure van onse priesteren geweest (1) . Het welcke daer uyt blijckt, dat, als onse Papen in hare Misse, door de cracht der vijf woorden, het broot in dat lichaem Christi Jesu verandert hebben, soo gaen sy hem Gode den Vader opofferen, ende bidden hem, dat hy op de offerhande des lichaems sijns eengheboren ende lieven Soons Christi Jesu, met een ghenadich ende vrolijck aenschijn sien wil, ende de selve aenghenaem hebben (2) , effen gelijck als hy aengename heeft gehadt de offerhanden Abels, ende het sacrificium Abrahams, ende des hooghen priesters Melchisedechs. Wie soude dan noch meer willen twijffelen, of sy en zijn de rechte priesteren, in Melchisedechs ende Aarons plaetse ghetreden, jae gaen Melchisedech ende Aaron verre te boven? dewijle sy voor den Sone Gods selve bidden, ende sijn middelaers niet alleen tusschen Godt ende de menschen, maer oock tusschen Godt den Vader ende Christum Jesum sijnen Sone, welcken sy stellen in eenen evenghelijcken graedt by de schapen ende lammeren. So dat het hier uyt blijct, dat onser Moeder der h. Kercke verstandt is, als dat Christus niet meer en is geweest, dan als de schapen die Melchisedech opofferden; maer de Papen zijn de rechte Melchisedech, die Christum opofferen, ende voor hem bidden. Want, alst al gheseyt is, wat heeft Melchisedech doch anders voorghedragen, dan de figuere des h. Paus van Romen welcke is de opperste priester, (3) de groote PONTIFEX, die alle priesteren ende Leviten maeckt, ende alle geestelijcke ordenen instelt, bevelende eenen yeghelijcken wat hy doen moet. Soo is hy dan (4) de rechte Melchisedech, |
(1) Int voors. Concilie Senonensi, decret.
11. ende int interim des Keysers, ende in de somma des Christelijcken gheloofs.
door t' bevel des conincx Philippi uytgegaen, ende voort by alle Catholijcke
doctoren, die alle ghelijck dese beyde priesterampten op de papen
uytlegghen.
(2) Dit zijn bynae de eyghene woorden die
men in de Misse bruyckt, nae dat de consecratie ghedaen is.
(3) Cap; Cleros. ff. Pontifex, dist.
21. ende int 4. boeck der Sententien, distinct. 24.
(4) Ex. de usu Pallii ad
honorem.
|
|
wiens priesterdom met de ander priesteren niet en mach worden vergheleken. Want dit staet aldus met uytghedruckte woorden int boeck der Decreten; ende Durandus heeft het selve ooc int langhe ende breede verhaelt, in sijn boeck ghenaemt Rationale Divinorum Offic. (1) Daerom 't ghene dat de Apostel tot den Hebreen segghen wil (2) , als dat Melchisedech soude een figuere Christi gheweest zijn, ende, ghelijckerwijs als Melchisedech gheen naevolgher noch stadthouder gehadt en heeft, dat oock alsoo Christus navolgher noch stadthouder [en] soude hebben, maer soude selve in persoone sijn onverganckelijck priester-ampt in der eeuwicheyt pleghen, zijnde eenmael inghetreden in dat hemelsche heylichdom, uyt cracht des eenigen offerhandes, namelijck sijns lichaems ende sijns bloedts: de welcke offerhande eenmael volcomentlijck ghedaen, tot verghevinghe onser zonden, en soude nemmermeer moghen verhaelt noch vernieut werden; dat en can al t'samen op onse matery niet dienen: want soo dat waerachtich ware, de Misse en soude niet meer connen ghelden, ende de Papen souden met ijdele croppen moeten gaen, ende int eynde noch ergens in een gasthuys door het bedstroy druypen, oft ymmers haren cost met sueren arbeyt winnen. Het welcke soude eene jammerlijcke sake wesen, dewijle sy tot geenen arbeydt ghewoone en zijn, dan slechs Missen te doen, ende vesperen te singhen, ende hare ghetijden te lesen, ende daer mede alhier den cost, ende hier namaels den Hemel voor hen, ende voor hare jonge maechden ende jonge baestaerdekens, te verdienen. Daerom so besluyt onse Moeder de h. Kercke, dat de Apostel tot den Hebreen niet wel gesien heeft, waer dat de mosschelen lagen. Want anders, so hy geweten hadde dat Melchisedech broot ende wijn opgheoffert hadde, hy soude ontwijffelijck met de Roomsche Kercke daer uyt besloten hebben, datter Papen moeten wesen die Misse singen, ende Christum Jesum, onder de ghedaente des broodts ende des wijns, |
(1) Rubric. de ministerio et ordine
Ecclesiae.
|
|
Gode den Vader opofferen. Want soo dit niet en ware, segghen de bottooren * van Loven, soo en soude de offerhande Christi Jesu in der eeuwicheyt niet connen dueren nae de ordeninge Melchisedech (1) , ghelijck als onse meester Gentianus hier seer scherpsinnichlijck ghemerckt heeft. Siet doch, soo Christus gheen vicarius oft stadthouder en hadde, gelijck als de voors. Apostel beweeren wil, hoe soude hy een eeuwich priester connen gezijn, ende sijn ampt in de persoone des alderheylichsten Paus van Romen in eeuwicheyt voeren? Hoe soude hy daghelijcks sijn lichaem op een nieu, in der Missen connen opofferen? Daerom mach hy den Papen grooten danck weten, dat sy, nae sijnen afscheydt, in sijne plaetse getreden zijn; ende, dewijle sijne offerhande den menschen niet en conde uyt sich selyen nuttich wesen, soo hebben sy een ander soenoffer der Missen gevonden, waer door sy den menschen sijne offerhande als met een plaester appliceren ende toevoegen. Derhalven sy het niet alleenlijck noemen, Sacrificium propitiatorium, dat is, een offer der versoeninghe; maer oock Sacrificium applicatorium, dat is, een offer der toevoeginghe oft toeplaesteringhe. Was dat niet grootelijcks versuymt van onsen Heere, dat hy so vele geleden hadde, ende dat alle sijn lijden ons niet en hadde connen ghebaten, soo de Papen ons dat selve door hare missoffer niet en hadden willen toeeygenen? Daerom moet de Apostel tot den Hebreen seer verdwaelt zijn geweest, doe hy so sterck beweerde (2) , dat Christus gheen stadthouder en behoeft, ende dat sijne offerhande niet en mach vernieut noch verhaelt worden; maer dat sy ons door het middel des gheloofs wordt toegevoecht ende toegeeygent. Oft hy mocht misschien so vele met de Hebreen ende Joden te |
* Var. Doctoren.
(1) Siet 't voors. Concilie Senonensi, int
11. decreet, het interim des Keysers, het Concil. van Trenten, ende alle
Catholijcke boecken, die alle ghelijck beweeren dat het priesterampt in der
eeuwicheyt niet en souden dueren, ten ware dat de papen in sijn ampt treden,
ende sijn lichaem den Vader in de Misse opofferen
(2) Hebr. int 7.8.9. ende 10.
capittel doorgaens. Siet cap. 7.24. ende 27. cap. 4.8. ende cap. 9.25.26.27.28.
ende cap. 10.1.2.12.13.14.15.16. etc.
|
|
doen hebben, dat hem van onse h. Misse niet eens en droomde, ende en hadde de moeyte niet om de boecken der Catholijckscher doctoren van Loven, ende der h. Roomscher Vaderen ordonnantien te overlesen. Want hadde hy die ghelesen, hy soude wel wat anders gheleert hebben: als namelijck, dat het voornemelijckste punct des priesterdoms van Melchisedech, bestonde in het broodt ende in de wijn, welcke hy Abraham ende sijnen crijchslieden uytlangende, om haren honger ende dorst daer mede te stelpen: want van dit broodt ende van dese wijn, heeft onse l. Moeder de heylige Kercke een sacrificie gemaeckt, ende daer uyt besloten, dat de Papen ooc moeten broodt ende wijn hebben, om dat te veranderen in vleesch ende bloet, ende also op te offeren. Maer de Apostel hadde sulcke nieumaren noyt gehoort: derhalven so ist hem te vergeven; maer dese ketters die sulcx wel gelesen hebben by onse doctoren, ja hare oude schoenen wetent wel, ende sy geckender noch mede, die zijn voorwaer weerdt datmense over de neuse sie, ende het hooft tusschen twee ooren sette. Aengaende nu voorts de orden van Aaron, die is ontwijffelijck oock een figuere, niet op Christum, maer op onse priesteren gheweest; want daer staet in de decreten (1) ende int boeck der Sententien (2) gheschreven, als dat de hooge priesters ende de cleyne paepkens zijn door de handt Mosis inghestelt, doe hy uyt Gods bevel Aaron tot een hooghe priester makede, ende sijne kinderen tot cleyne priesteren salvede. Oock heeft het Concilie van Aken opentlijck besloten, uyt Isiodoro, dat der Papen orden haren oorspronck van Aarons kinderen heeft; ende dat de ghene die men in den Ouden Testamente noemde offer-priesteren, zijn de selve die men hedensdaeghs noemt mispapen; ende die te dier tijdt hooghe priesteren ghenoemt waren, zijn nu onse Bisschoppen. Soo dat het goet te mercken is, dat sy alle ghelijck van Caiphas gheslachte zijn. |
(1) Distinc. 21. cap. 1.
(2) In lib. 7. distinct. 14.
cap. 8. int 2. capit. der Concilien.
|
|
Want aengaende dat de Apostel tot den Hebreen segghen wil (1) , als dat de orden Levi soude te niete ghedaen wesen met de toecomste Christi, dat en can niet waer zijn; aenghesien dat de h. Kercke noch op desen dach hare Leviten heeft, ghelijck als het uyt dat 7. capittel des voorseyden Conciliums, ende uyt het 2. capittel der 21. distinctie in de decreten claerlijck blijcken can (2) : aldaer geseyt wordt, dat de Leviten int Griecx ghenoemt worden Diacones, ende int Latijn Ministri, ende die zijn quansuys onse Diakenen. Ende daerom isser ooc int 3. Concilie Bracarensi besloten, int 5. capittel des Conciliums, dat alleene de Leviten, ende niet de Papen, mogen cas-boeven zijn, ende de reliquien van S. Anthonis vercken, ende andere dierghelijcken, op hare schouderen draghen, zijnde met hare albe, dat is, met een lanck hemde, op den rock behangen, gelijck als het den Leviten alleene gheoorloeft was, in den Ouden Testamente, de arcke des verbondts te vervoeren (3) . Is dat niet goet bescheyt, comt t'avondt t'huys? Ende nochtans, dat de andere priesteren van de ordene Levi oock afcomstich zijn, is uyt het ghene dat vooren gheseyt is, ghenoech blijckelijck. Daerom heeft de Apostel tot den Hebreen groot onghelijck, als hy beweeren wil dat der Leviten ampt ende successie soude gantschelijck verdwenen ende te niete geworden zijn. Oft ymmers, men moet hem alsoo verstaen, als dat de orden Levi niet en is afgheset, anders dan dat, in stede der Joodtscher Leviten, zijn gecomen de Papen ende casboeven, ende in de plaetse van hare sacrificie, is de Misse inghetreden. Want siet, het ghene dat hy in sijn 5. ende 8. capittel schrijft (4) van de levitische priesteren, seggende dat een yegelijck hoogepriester wordt gestelt, om gaven ende slachtoffer te offeren, willende daer uyt beweeren, dat Christus dan oock wat moeste hebben om te offeren, dat heeft de heylighe Roomsche Kercke |
(1) Hebr. 7.11. ende
8.7.
(2) Dit selve blijck oock int boeck der
Sententien, dist. 24. cap. 1.
(3) Distinct. 21. cap.
1.
(4) Hebr. 5.1.8.3.
|
|
op haren Papen verstaen, als oft de Apostel hadde quansuys willen seggen, dat de Roomsche Papen gestelt zijn om gaven ende slachtoffer te offeren, ende derhalven hebben de Catholijcksche doctoren desen text eeuwichlijck in den mondt, tot verdedinge haerder paperije (1) . Soo dat het blijckelijck is, dat de levitische priesteren wederom opgestaen zijn in onse Papen. Ende oft schoon de ketters met alsulcke allegatie gecken, seggende dat dien text ons gantschelijck tegen valt, midts dat de Apostel aldaer beweeren wil, dat, met de offerhande ende priester-ampt Christi Jesu, alle andere offerhanden ende priesterdommen afgheset ende te niete ghedaen zijn, ghemerckt dat Christus gheen priester en soude connen zijn, soo daer noch eenighe andere priesteren waren, die hem representeerden ende afbeeldeden, jae al ware hy oock hier op der aerden, daer en gheven wy niet om. Want wy sullen haer van stonden aen den claren text der decreten teghen werpen, uyt het Concilie, ghenaemt Sexta Synodus, aldaer geseyt wordt, dat Jacobus, de broeder des Heeren nae den vleesche, ende Basilius, de Bisschop der stadt Cesaria, souden ghelijckerhandt de Misse hebben inghestelt, ende by de h. Schrift toeghevoeght. Voorwaer, heeft Jacobus, de broeder des Heeren, de Misse inghestelt (2) , soo blijckt het ghenoech dat sy van de Apostelen is herghecomen, ende derhalven en behoeven wy gheene ghetuyghenisse noch schriften meer: want aengaende * dat de ketters dit oock willen verwerpen, segghende dat het een openbare, tastelijcke leughen is, ghemerckt dat Basilius, de Bisschop der stadt Cesaria, wel ontrent 300. jaren nae den voorseyden Jacobum gheweest is, soo dat hy met Jacobo niet en can de Misse inghestelt hebben, daer op antwoorden wy, dat sy al te neuswijs zijn: onse lieve Moeder de h. Kercke en neemt het soo nauwe niet. Het en steeckt ** aen gheen dry oft 400. jaren meer oft min, alst haer anders wel te passe comt. Hoewel |
(1) Siet t'voorschreven Concil. Senonense,
decret. 11. het Interim des keysers. Item, siet Eckium, Latonnan, ende andere
Catholijcksche schrijvers. - Hebr. 8.4.
(2) In canon, Iacob, frater domini de
consecrat. distinct. 1.
* Var. Schriftueren meer:
aengaende, enz.
** Var. Streckt.
|
|
nochtans, dat sy daer op tweederleye wijse antwoorden can. Want sy mach segghen, datter een groot mirakel gheschiet is, als dat Jacobus, de Apostel ende broeder des Heeren, is van de dooden opghestaen, nae dat hy by de 300. jaren begraven was gheweest, om Basilium te comen helpen Misse singhen. Oft sy mach oock segghen, dat Jacobus in sijne tijden de Misse hadde inghestelt. Maer midts dat men geene altaren en conde ghecrijghen, uyt dien datter noch geene reliquien der Sancten en waren, die mirakel ghedaen hadden, ende dat men jae sonder ghewisse ende sekere reliquien geene altaren en mach oprichten om Misse te doen (1) , soo mach men de Misse erghens in een procureurs sack, aen een nagel ghehanghen hebben, teghen dat Basilius ontrent 300. jaren daer nae soude comen; ghelijck als men de processen te Mechelen aen een naghel hanght, voor een hondert oft twee hondert jaren. In somma, het zy soo het wesen wil, evenwel besluyten wy daer uyt, dat de Misse van den Apostel Jacobo is inghestelt gheweest. Ende is wel te vermoeden, dat het Jacobus hadde gheleert van Clemente, den Paus van Romen, welcke hem twee suyverlijcke brieven gheschreven heeft (2) , daer hy insonderheyt handelt van den stoel des Roomschen Paus, ende dat Petrus door sijne verdiensten soude gheworden zijn het fondament der Kercken; ende voorts verclaert int lange ende int breede, hoe datmen de Misse devotelijc doen sal, wat cleederen, wat ghewaet ende * wat gereetschap dat men daer toe ghebruycken sal; in wat doecken dat men het Sacrament legghen sal, op dat het van de muysekeutelkens bewaert mach worden, ende datter gheen wormen noch motten aen en comen, ghelijck als men int eerste stuck der Concilien, in den tweeden brief Clementis, met uytgedructe woorden lesen mach. Waer uyt men oock mercken can, wat groote sware becommernissen dat dese goede Clemens hadde, ende wat voor een Prophete |
(1) Cap Placuit ut Altaria. de consecr.
dist. 1.
(2) Dese brieven staen van woorde te woorde
int 1, boeck der Concilien in het beginsel des boecks.
* Var. In den jongeren text
ontbreken de woorden wat cleederen, wat gewaet, ende.
|
|
hy wesen moeste, dewijle hy aldaer beschrijft alle de ceremonien der h. Kercken, die noch binnen seven oft acht hondert jaren nae den tijt Clementis, niet ghevonden en zijn gheweest. Ende daerom ist oock, dat onse lieve Moeder de h. Kercke alsoo grooten heylighen dach maect van dese decretale-brieven Clementis, ende van andere sijne medegesellen, dat sy uyt de selve bevesticht een goet deel van alle hare ordonnantien ende h. ceremonien. In somma, het is claer ende openbaer, dat de h. Misse hare fondament ende grondtslach buyten de Schrift heeft. DAT III. CAPITTEL.Dat de naem ende de ceremonien der Missen oock uyt de Schrift gevisschet zijn.
Soo vele als het de naem der Missen aengaet, die heeft oock ontwijffelijck sijnen oorspronck buyten de h. Schrift, hoewel datter seer verscheyden ghevoelen van zijn. Want het en is niet seer langhe gheleden, dat sekere hooghe doctoren in de Sorbonische Schole te Parijs besloten hebben, uyt 't ghene dat int eynde der brieven-Pauli altijdt staet, van waer dat de brief ghesonden is, het welcke in de Latijnsche sprake aldus luydt: Missa est, etc. als dat Paulus daer mede te kennen geeft, waer men des sondaechs de hooge Misse soude gaen hooren. Ende daerenboven wasser noch een Magister noster, welcke seyde dat de Apostel Andreas een misboeck gehadt hadde, ende van de Misse ghesproken: want Joannes vertelt (1) , dat Andreas tot Petrum sijnen broeder seyde, dat hy den Messiam oft den ghesalfden Christum ghevonden hadde, daer Mosis van getuygt. Ende dit luydt in de ghemeyne Latijnsche oversettinghe aldus: Invenimus Messiam quod dicitur Christus. Dit leyde desen wijsen doctoor aldus uyt: wy hebben de Misse gevonden, die Christus gedaen heeft. Is dat niet wel gheniest? Godt zeghent |
(1) Joan. 1.42.
|
|
u. Wie soude nu voortaen meer derven seggen, dat de Misse in de Schrift niet en staet? Maer nochtans, om dat de ketters alsoo neuswijs willen zijn, ende willen alle spraken verstaen, soo dat sy hier mede spotten, segghende dat Messiam gheen Misse, maer den Messiam, dat is te seggen, den ghesalfden, beteeckent, soo stelt Petrus Lombardus (1) , de schrijver der Sententien, een ander ghevoelen voor, ende seght dat dese naem Missa, soo veel te segghen is, als seyndinghe, ende wordt alsoo genaemt, om datter alleganghe een enghel uyt den Hemel gesonden wordt, om het Corpus Domini te consacreren, door wiens handen de Paep sijnen geconsacreerden Godt voort nae den Hemel seyndt, soo wanneer hy dese woorden in de Misse gebruyckt: Omnipotens Deus, jube haec perferri per manus sancti angeli tui, in sublime altare tuum, etc. Dat is te segghen: O almachtighe Godt, wilt doch ghebieden, dat dit, door de handen dijns heyligen Enghels, ghedragen worde tot aen dijnen hooghen altaer, etc. Ende daeruyt besluyt hy voort, dat alwaer de Engel niet en comt, daer en can men ['t] niet segghen datter een Misse zy. Maer datmoet voorwaer jock wesen: want, ware dat alsoo, dat men nae den Engel wachten moeste, men soude in de gantsche weerelt niet een Misse vinden, daer nochtans alle godlijcke daghen Missen met hoopen gesongen worden. Daerom heeft onse l. Moeder de h. Kercke hier toe noch een ander gat gheboort, ende besloten, int Concilie Senonense, dat Missa is een Hebreeus woordeken; wat het nu te beduyden heeft, is onseker. Want hoewel dat het selve Concilium seyt, dat het eene reyne offerhande beteeckent, soo en comt dat nochtans met de Hebreeusche sprake niet wel over een, ten zy datmense wilde noemen, Nisset. Maer het schijnt veel eer, dat het ghecomen is van Massa, welck in Hebreeus beteeckent een last ende |
(1) Petrus Lombard, int 4. boeck der
Sentent. dist. 13. cap. 1. ende dist. 24. cap. 3
|
|
vervloeckinge, oft van een ander Massa, dat versoeckinghe te segghen is, om dat de Papen met vijf woordekens Godt versoecken, oft hy oock in dat broodt comen wil, effen ghelijck als de kinderen van Israel Godt versochten in de woestijne Raphidim (1) , om te weten oft hy oock by hen was of niet, uyt welcker oorsaken de plaetse ghenoemt werde Massa, dat is, versoeckinghe. Hoewel dat men het vele stercker uyt Daniele can bevestighen, welcke sprekende van het Roomsche rijck, seght dat sy eenen nieuwen Godt (2) Maosim hebben sullen, die sy sullen aenbidden, ende met goudt, silver, ende costelijcke ghesteenten vereeren: het welcke is te segghen, een Godt der sterckheyt ende des gheweldts. Waer in hy ontwijffelijck van den Godt der Missen is sprekende, die een alsoo gheweldighe Godt is, dat hy alle de gene die hem niet en willen eeren, met vyer laet verbranden. In somma, het blijckt dat den naem der Missen, uyt de Schrift ghevisschet is. Dat men nu voorts de Misse (3) niet en mach singhen, anders dan op een viercantige steen, met cruyskens wel bewaert, ende met heylige woorden belesen, dat wort oock uyt der Schrift bevesticht. Want Paulus, sprekende tot den Corinthen, als dat sy sich om der Sacramenten wille niet en behoorden te verheffen, ghemerckt dat het volck van Israel (die nochtans door de straffe Godes jammerlijck vergaen waren) oock evenghelijcke Sacramenten in den grondt ghehadt hadden, ende waren oock gedoopt gheweest, ende hadden oock de gheestelijcke spijse, namelijck het Manna ghenut, ende den gheestelijcken dranck ghedroncken, welcke was uyt de steen vloeyende, seght daer met uytghedruckte woorden (4) : ende de steen was Christus; dat is te segghen, nae de gheestelijcke uytlegginghe der heyligher Kercken, dat men de Misse op eenen steen singhen moet. Item Christus wordt oock eenen hoecksteen genoemt (5) ; |
(1) Exod. 17.7.
(2) Dan. 11.38.
(3) Cap. Altaria si non fuerint de
consecrat. distinct. 1.
(4) 1. Cor. 10.4.
(5) Ps. 114.22. -
Esai. 28.19. - Mat. 21.42. - Marc.
12.10. - Luce, 20.17. - Actor. 4.11. -
Rom. 9.33. - 1. Pet.2.6.8.
|
|
ende dat meer is, sijn graf was uyt een steen ghehouwen, soo als Marcus ghetuyght (1) . Ergo, soo volght daer noodtsakelijck uyt, dat men sonder steen gheen Misse singen mach (2) . Oock, om dat hy in witte doecken gewonden werdt, soo moet men in de Misse witte doecken hebben. Ende voorts, aengaende elcke ceremonie, die in de Misse gebruyckt worden, daer over meucht ghy lesen den boeck Durandi, oft Innocentium De Officio Missae, oft het boeck Guidonius de monte Rocherii, ghenaemt Enchiridion Sacerdotum, dat is, het handtboecxken der priesteren. Want daer sult ghy merckelijck bevinden, dat alle hare stucken fijn bevesticht ende gegrondeert zijn op de Schrift. Ende, ten eersten, vindt ghy van den tijdt der Missen, datmense doen moet te dry uren, om datter gheschreven staet, dat de Joden te dry uren riepen, cruycight hem, cruycight hem; oft te ses uren, om dat sy hem te ses uren cruycigden; oft te neghen, om dat hy alsdan sijnen gheest gaf. Want al ist schoon, dat de Joden te dier tijdt hare uren anders rekenden dan wy doen, soo dat dry uren by hen waren, ghelijck als by ons de acht oft neghen voor middach, ende hare ses uren waren ghelijck de onse twaelve te middach, ende hare neghen vielen ontrent onse dry uren nae middach; nochtans onse l. Moeder de h. Kercke en past hare rekeninge soo op het scherpste niet: het is slechts ghenoech dat de namen op een uyt comen, ende dan laet sy het voort henen loopen soo het wil. Daer nae, aengaende de cleedinghe ende het misghewaedt, ghy vindt hare albe oft langhe witte cleedt in de Schrift, namelijcken daer gheschreven staet: wie tot den eynde toe volherdt, die sal salich wesen (3) : want dat langhe cleedt beduydt langduerighe standtvasticheyt; den gordel, daer gheschreven is: wie Godt vreest, die sal sijn herte bereyden, etc. (4) : |
(1) Mar. 15.46.
(2) Dit wordt also besloten ende bevesticht
van de glose op de decret. int cap. Altaria si non de consecr. dist. 1.
ende int boeck ghenaemt Enchiridion Sacerdotum, van Guido de monte
Rocherij.
(3) Mat. 10.22.24.13.
(4) Eccles. 2.20.
|
|
want by den gordel, die de cleederen opschorst, wordt verstaen de vreese Gods. Item de armbanden oft manipelen zijn gevischt uyt 't ghene dat in den Psalm staet: die met tranen saeyen, sullen met vreughden maeyen, ende brenghen met vreuchden hare garven, etc. (1) : want de garven worden int Latijn oock ghenoemt Manipuli, soo dat David van des Paeps manipelen daer ghesproken heeft; ende de stole om den hals, uyt het ghene dat Paulus segt (2) : draeght de afstervinge Jesu Christi in uwen lichame; ende ten laesten de casuyfel, uyt het ghene dat Petrus seyt (3) : zijnde dan op de liefde gewortelt, laet ons rechtveerdelijck leven; dat is te segghen, nae de uytlegginghe der h. Kercken: laet ons een casuyfel draghen als wy Misse singhen. Daer nae sult ghy noch bevinden, dat de meeste hoop van 't gene dat in de Misse ghelesen wort, is hier ende daer uyt de Psalmen ende andere heylighe schriften, met stucken ende lappen, by een gheraept, ende soo aerdichlijck te samen op een hoop ghevoeght, als oft men van vele schoone gouden stucken, van ducaten, croonen, rosenoblen ende portugalosen met dreck by een ghelijmt, een schoone deure voor een verckens-cot wilde maken. Het is wel waer, dat elck stucxken bysonder sijnen bysonderen Paus heeft, die het heeft aenghelapt ende by een ghenaeyt, soo dat het al te samen een rechte bedelaers mantel is, gelijck het eenen yegelijcken kennelijck is, ende uyt de decreten ende Catholijcke historien genoechsaem bevesticht can worden. Doch evenwel en isser niet so groot noch soo cleyn, oft sy en wetender u een Schrift fijn op te passen, ghelijck als wy uyt de voorgenoemde scribenten lichtelijck souden connen bewijsen, soo 't noodich ware: maer wy hebben liever, dat de ghene die nae alsulcken cost hongheren, gaen selve int vleesch-huys halen wat haer ghelieft, ende latent voorts in de taverne oft kabaretten coken, ghelijck sy het hebben willen. Ons is ghenoech dat wy slechts aenghewesen hebben, |
(1) Psa. 126.5.6.
(2) Cor. 4.10.
(3) 1. Petr. 4.
|
|
die met sulcke vleesch weten omme te gaen, ende voorts nae de gelegentheyt onser matery claerlijcken bewesen, dat de Misse boven op de Schrift gantschelijcken ghefondeert is. DAT IV. CAPITTEL.Bewijsende dat de Transubstantiatie oft veranderinge des broodts int waere lichaem Christi, ende des wijns in sijn bloedt op de Schrift ghefondeert is, nae de uytlegginghe der Roomscher Kercken.
Aengaende de Transsubstantiatie, dat is te segghen, de wesentlijcke veeranderinge des broots in het ware lichaem Christi, hoewel sy van de heylige Vader ende Paus Innocentius de derde, ontrent het jaer onses Heeren 1198, is voor een artijckel des gheloofs eerst opgheworpen, als het by de decretalen is blijckende, nochtans soo hebben wy seer clare bewijs in de Schrift daer van. Want in den eersten seyt Christus, Joannes int seste (1) , aldus: mijn vleesch is warachtelijck een spijse, ende mijn bloet is warachtelick een dranck: dat is te segghen, nae de uytlegginghe onses l. Moeders de heyligher Kercken, mijn vleesch wordt warachtelijck, wesentlijck ende lichamelijck ghenomen ende ghegeten onder de gedaente des broodts, ende mijn bloedt wordt warachtelijck genuttet oft gedroncken onder de ghedaente oft accidenten des wijns. Want oft het schoon Christus anders uytlegt, leerende dat dit eten ende drincken, is soo veel als tot hem te comen, ende in hem te gheloven (1) |
(1) Joan. 6.55.
(1) Joan. 6.35.
|
|
(Ick ben, seyt hy, dat broodt des levens: wie tot my comt, die en sal niet hongeren, ende wie in my ghelooft, die en sal nemmermeer dorsten; item, het is de gheest die levendich maeckt, het vleesch is niet nut: de woorden die ick tot u spreke, zijn geest ende leven). Nochtans, dewijle het de h. Roomsche Kercke op hare Transsubstantiatie wil verstaen hebben, gelijck als het Silvester Prieras, de oppermeester des h. Roomschen paleys, merckelijck heeft aengheteeckent in sijne gulden roose, aldaer hy alle de lieflijcke bloemkens ende rooskens de Catholijcke wtlegghers by een hoopken heeft, ende dat de h. Kercke doch niet feylen en can, soo moet Christus [onrecht hebben ende] swijghen, ende de Transsubstantiatie stadt grijpen. Maer wy hebben noch al een claerder text, namelick daer Christus selve seyt: dit is mijn lichaem: want daer by verstaet de heylighe Kercke anders niet, dan dat het ghene welck te vooren broodt was, nu geen broodt meer en is, al waert schoon dat het Paulus noch duysentmael broodt noemde, maer wordt verandert in dat waere lijf Christi Jesu, alsoo lanck ende alsoo breedt als het aen het hout des cruyces was hanghende. Daerom isset dat sy verwerpt alle de uytleggingen ende interpretatien, welcke Basilius, Tertullianus, Theodoretus, Augustinus, ende andere h. Vaderen hier op brengen, segghende dat men de voorseyde woorden behoort figuerlijcker ende sacramentischer wijse te nemen, gelijck als Christus gheseyt heeft: ick ben de wijnstock; oft als Paulus seyt: de steen was Christus; ende als Godt tot Abraham spreect, segghende: dit is mijn verbondt, besnijdt alles wat manlijck is, etc. Dat is te seggen, dat het broodt niet en soude sijn wesen veranderen, noch het lichaem Christi selve wesentlijck worden, maer slechts dat het soude zijn een ghewisse heylich teecken, sacrament, lose, onderpandt, ende als een zeghel ende vesthalm, waer door ons versekert ende versegelt wordt, dat Christus ons sijn lichaem ende sijn bloedt tot onser salicheyt heeft gheschoncken, ende dierhalven noemen sy het figueren, teeckenen, ende int Griecx Typous ende Antitypa, dat is te segghen, wtghedruckte merckteeckenen. Alsulcke uytlegginghe, segghe ick, en wilt de heylige Roomsche Kercke geensins aennemen, ten zy dan datmense verstaen wil ghelijck alsse Damascenus uytleyt, ende als oock int tweede Concilie tot Niceen van den Vaderen besloten is: namelijck, dat het broodt soude een alsulck zegel, onderpandt, figuere ende h. teecken wesen, al eer het gheconsacreert is; dat is te seggen, het soude een Sacrament zijn, eer het een Sacrament gheworden is Want, dat dit zy hare sin ende verstandt, blijct merckelick daer uyt, dat sy dat broot ende dien wijn, al langhe te vooren eer het gheconsacreert is, ende eer het een Sacrament gheworden is, Gode nochtans laet opofferen tot verghevinghe der zonden der levender ende der dooden. Want in den canon der Missen (1) , al noch eer het broodt in vleesch verandert is, oft [eer het] de h. vijf woorden ghehoort heeft, soo bidt de Pape, dat Godt de offerhande des broodts wil aennemen, ende hen daer door van de eeuwighe doot verlossen; ende voorts, dat hy de selve offerhande des broodts in alle dingen wil segenen, ende makense heylich, bondich, redelijck ende aenghenaem, op dat sy werde het lichaem ende het bloedt Christi Jesu. Ja, al eer hy noch de wijn in de kelck gegoten heeft, recht na het offertorium, spreect hy aldus: O heylighe Vader, almachtighe, eeuwighe Godt, neemt ende ontfanget dese onbevleckte offerhande, die ick, dijne onweerdige dienaer, dy opoffere voor mijne zonden ende ontallijcke misdaden, ende voor mijne versuymelheyt, jae oock voor alle de ghene die hier teghenwoordich zijn, ende voor alle gheloovige Christenen, beyde levende ende doode, op dat sy my ende hen nuttich mach wesen ter salicheyt, tot den eeuwighen leven. Amen. Ende in eene van de secreten, die men op den 24. sondach |
(1) Siet 't Misboeck, ende den Canon der
Missen.
|
|
nae Trinitatis leest, seght hy aldus: Neemt ende ontfanght, o heere, ghenadichlijck dese offerhanden, door de welcke du hebst willen versoent ende te vreden ghestelt wesen, ende hebst ons de salicheyt weder ghegheven door dijne machtighe ontfermherticheyt, etc. Siet, hier schrijft onse lieve Moeder de h. Kercke desen broode alle dingen toe, die men Christo Jesu den eeuwighen ende eenigen sone Gods soude connen toeschrijven: als namelijc, dat Godt ons om dies broots wille ghenadich is geworden, ende onse zonden vergheven heeft, al eer noch het broodt gheconsacreert is, oft eenichsins verandert. Wat wonder ist dan, dat sy daer een Godt van maeckt, na dat de vijf woorden daer op ghesproken zijn, ende maeckt daer een Sacrament van, eer dat het noch een Sacrament wesen can? Want soo sy van een stuck broodts Godt selve maken can, ende van yet, niet, waerom soude sy oock niet connen maken, dat gheen Sacrament een Sacrament zy, ende een Sacrament gheen Sacrament? Dat is te segghen, dat een enckel stuck broodts soude wesen een h. teecken ende zegel des bloedts * Christi, eer het noch gheheylicht ende gheconsacreert is, ende daerenteghen, dat het Sacrament des lichaems Christi, gheen Sacrament noch teecken meer zijn en soude, maer enckel vleesch; ** [dat het ghene dat rondt, wit ende kleyn is als broodt, soude niet rondt noch wit ofte kleyn wesen, maer een rechte ghestaltenisse des menschelijcken lichaems hebben. Voorwaer ten is gheen jock, de macht van onse lieve Moeder de h. Kercke is grooter dan men meent.] Derhalven soo moet men dan alle de h. Vaders alsoo verstaen, soo wanneer sy seggen dat dit Sacrament is maer een teecken, zegel ende onderpandt, namelijck eer het een Sacrament geworden is. Want, nae dat het een Sacrament is, soo wil onse l. Moeder goet rondt hebben, dat het vleesch ende bloet zijn sal, ende gheen broodt noch |
* Var. Vleesches.
** Var. De oudere text luidt: gheen
Sacrament noch teecken meer zijn en soude, maer het wesentlijcke lichaem selve.
Derhalven, enz.
|
|
wijn meer, om het vleesch ende bloet te beteeckenen. Ende daerom en past sy niet een hayr op de uytlegginghe Christi Jesu selve, welcke, na dat hy van het broodt geseyt hadde, dit is mijn lichaem, soo segt hy voort van den kelck: dese kelck is het nieuwe verbondt oft nieuwe testament in mijnen bloede (1) ; om te toonen dat die woorden, dit is mijn lichaem, oock effen alsoo verstaen moeten wesen, als oft hy gheseyt hadde: dit broodt is het nieuwe verbondt in mijnen lichame, dat voor u gebroken wordt. Want daer uyt soude volghen, dat het broodt oock nae de consecratie, ende nae dat de vijf woorden daer op gesproken zijn, noch evenwel broodt soude blijven, ende slechts maer een Sacrament ende waerteecken des lichaems Christi wesen, [alsoo het S. Paulus heeft willen beweeren segghende: het broodt dat wy breecken is de ghemeynschap des lichaems Christi], als draghende ons voor het verbondt Gods, gemaeckt in den gebroken lichame ende in het vergoten bloet Christi Jesu; effen gelijck als van de besnijdinghe ghesproken wordt: dit is mijn verbondt dat ick met u make, namelijck, om dat de besnijdinghe is een gewis heylich teecken, onderpandt ende zegel, door het welcke dat verbont Gods den gheloovighen crachtichlijck wordt voorgedragen. Neen, neen, voorwaer, dat en staet de heylighe Roomsche Kercke geensins aen. Sy wilt haer aen de eerste woorden Christi houden, ende nae gheene uytlegginghen noch glosen vragen, hoedanich sy oock connen gezijn: [sy souder te groote deugt in hebben.] Daerom en sal Paulus oock gheen Audivit hebben, als hy met sijne uytlegginghe voort comt, ende seght, dat het broodt welck wy breken, is de gemeynschap des lichaems Christi. Want hier uyt soude volghen, dat het noch broodt is nae de consecratie, ende dat het is niet het lichaem selve, maer een gemeynschap des lichaems, het welcke de heylige Kercke, noch om leven noch om sterven, gheensins en wil toelaten. Maer in sonderheyt wilt sy de naevolgende verclaringhe niet aennemen, daer Paulus, | |
|
voorts vervolghende, hoe ende waerom dat het broot is de gemeynschap des lichaems Christi, stelt dese reden daer by: Want wy alle die van eenen broode eten, worden tot eenen lichame. Voorwaer, dat en clinckt niet: want wy en worden alle ghelijck niet een lichaem in 't wesen, ghelijck als de heylighe Kercke wilt dat het broodt sy wesentlijck het lichaem Christi. Maer de ghelijckenisse die hy noch daer nae brenght, gaet doch al te verre buyten de schreve. Want hy seght, dat de ghene die van den altaer eten, zijn deelachtich des altaers, ende die den afgoden opofferen, zijn deelachtich der Duyvelen, willende een teghenstellinge maken van de tafel des Heeren, ende de tafel der Duyvelen; als oft de Papen dat lichaem Christi anders niet en conden eten, dan ghelijck als de afgoden-dienaers de Duyvelen eten, ende als oft dese woorden, eten dat lichaem Christi, anders niet en beduydden, dan door de cracht des h. Geestes met Christi lichaem vereenicht te worden tot eenen lichame, ghelijck als de godloose afgoden-dienaers door de cracht des boosen gheestes, met den Duyvel vereenicht worden. Dat is een al te groote ketterije: daerom en mach men op dese ghelijckenisse niet staen, want sy strijdt reghelrecht teghen onse Transsubstantiatie. Maer soo men eene bequame ghelijckenisse hebben wil, die moet men in Scote ende Thoma de Aquino, oft Panormitano, ende andere dierghelijcke gaen soecken. Want sy brenghen hier op een fraeye ghelijckenisse, van een taverne oft herberge, daer men wijn tapt: want, ghelijck als daer ghemeynlijcken een canne oft groene crans uythangt, beduydende dat dat huys een taverne is, ende voorts de taverne beduydt datter wijn veyl is, alsoo siet men hier de uyterlijcke accidenten des broodts, als namelijck de rondicheyt ende de witticheyt, welcke beteeckenen, dat het waere lichaem Christi daer onder is, welck is by de taverne vergheleken; ende daer nae, dit lichaem Christi beduydt voort de h. Roomsche Kercke, die met dat lichaem vereenicht is, welcke sy noemen Misticum Corpus Christi, dat is te segghen, het gheestelijcke oft verborghene lichaem Christi; ende dit is de soete wijn, die de Papen in de herberghe oft taverne drincken. Daer nae ghebruycken sy oock de ghelijckenisse van het water, dat in Cana van Galileen wesentlijck verandert worde in wijn: welcke ghelijckenisse hier alsoo wonderlijck wel dient, als het vijfste radt in de waghen. Maer het is jammer dat de Papen gheen ander vijf woorden en weten, om dat oock nae te doen. Want alsoo soude haer de ghelijckenisse noch vele beter dienen, midts sy telckens mochten het water in goeden wijn veranderen, om haer verdrooghde keelgat beter te laven ende te verversschen, nae dat sy heel heesch gheworden zijn, met hare Misse oft Vesperen te singhen. Het is wel waer, dat sy hier toe ooc haer beste doen: want des saterdaeghs op den Paeschavondt, bidden sy onser Godt, dat hy doch haer bier alsoo veranderen wil, segghende (1) : O Heere, h. Vader, almachtighe, eeuwige Godt, die dit hemel ende aerde gheschapen hebst, ende alles watter in begrepen is, ick bidde dy, ende begeere, in den name Jesu Christi, dijns eengheboren Soons, dat du doch willest dit bier heylighen ende seghenen, ghelijck als du de maeltijdt Abrahams ende Isaacs gheseghent hebst, ende ghelijck als du die ses cruycken hebst gheseghent in Cana van Galileen, soo dat sy van water in goeden wijn verandert zijn gheworden: alsoo wilt oock dijnen knechten, die in het Catholijcksche gheloove zijn gheloovende, dese matery des biers in soeticheyt ende vrolijckheyt veranderen, door den selven, etc. Maer eylacen, wat can dat helpen, alsser niet nae en volght, want dese conste en is haer niet ghegunt; daerom moeten sy gheduldt hebben, ende drincken vast bloedt op het rouwe vleesch. Want men mach al seggen dat men wil, ende Paulus, jae Christus selve, moghen alsulcke uytlegginghen by brenghen alst haer lust, maer de h. Kercke wil by de eerste woorden blijven, dit is mijn lichaem; daer wilt sy by leven ende |
(1) Dit is van woorde te woorde 't gekedt
der Papen over 't bier, soo het staet int Misboeck nae 't ghebruyck van
Munster.
|
|
sterven: de text is haer claer ghenoech, sy en behoeft gheene glosen noch wtlegginghen. Derhalven, op alle de wtlegginghen die dese ketters voortbrenghen, 't zy uyt der Schrift oft uyt de heylighe Vaderen, sullen wy altijdt antwoorden, dit is mijn lichaem, ende daer by blijven als eenen koeckoeck by sijnen sanck. DAT V. CAPITTEL.Handelende van den grooten twist ende verscheydenheyt der ghevoelen, die tusschen de Roomsche doctoren is, aengaende de woorden des Sacraments; ende nochtans dat sy alle ghelijck op de Transsubstantiatie vast blijven staende. Hier worden noch sommighe texten der Schrift verhaelt, daer de Transsubstantiatie uyt bevestight wordt.
Het is wel waer, dat onse Catholijcsche doctoren ende subtijle meesters in der Godtheyt, selve gheenen wegh en weten met dese woorden, ende en connense op hare Transsubstantiatie soo effen niet passen, oft daer valt altijdt groote swaricheyt ende ongeschicktheyt in; de hoecken steken aen allen canten uyt, ghelijck van een haspel in een sack. Soo dat sy selve onder malcanderen hier over kijven, als honden ende catten (1) ; jae soo menich hooft, soo menighen sin. Doch evenwel roepen sy alle even ghelijck: dit is mijn lichaem; de text is claer, hy en behoeft gheene glosen. Jae sy blijven alle ghelijck aen de Transsubstantiatie hanghen als slijck aen het radt, hoewel dat sy aen desen claren text gheene mouwen en weten te setten. Want in den eersten, [aengaende de instellinge des Sacraments, disputeren sy wanneer ende uyt welcker cracht het |
(1) Siet Silvestrum Prieriam in sijne gulden
Roose, in tract. 2. die Parascenes
|
|
soude inghestelt gheweest zijn; dewijle sommighe meynen (1) dat het in den nachtmael des Heeren volcomelijck gheschiet, gelijck als Lombardus besloten heeft in 't boeck der Sententien; de andere daer teghen willen beweeren, dat de gestaltenisse in den nachtmael wel is gegeven gheweest, maer de kracht sy opgeschorst geweest tot na Paesschen, ghelijckmen de clocken opgeschorst in de goede weke tot op Paesch-avondt; ende willen segghen, dat die woorden geene kracht en hebben ghehadt, dan na de verrijsenisse, dewijle alle hare kracht ende deucht uyt de verrijsenisse ende opklimminghe her spruyt. Daer na] versaken sy alle ghelijck wel opentlijck, het ghene dat in het voorseyde Concilie van Romen besloten is geweest, als dat het waere lichaem Christi soude Sensualiter, dat is ooghsichtelijck ende handtgrijpelijck, ghegeten worden, ende met den tanden gheteert ende ghemorselt. Sy segghen daer alle plat neen toe, ende dat het valschelijck gelogen is, hoewel dat het in de decreten wel duydelijck gheschreven staet: want (segghen sy) het lichaem Christi en can niet meer verbeten noch verteert worden; hy en can nu niet meer sterven noch lijden, noch ghebroken worden, hy leeft in der eeuwicheyt. Ende tot dien selven lickteecken soo singht onse lieve Moeder de heylighe Kercke alle jaren, op den Sacraments-dach, dese naevolghende woorden in hare gewoonlijcke hymnus oft Sacraments-liedeken:
|
(1) Siet de additie van Henricus de
Urimar.
|
Dat is te segghen:
Siet, alsoo steken sy hare Concilien ende hare decreten selve de ooghen uyt, ende belieghen opentlijcken alle de h. Vaderen des Conciliums van Romen. Daer nae soo comen Scotus ende Innocentius voort, ende willen beweeren, dat het aen de vijf woorden niet gheleghen en is, als dat die souden de cat de bel aenhanghen, maer dat het veel eer door de benedictie te doen is, die daer voor gaet; als dat de Transsubstantiatie ende wesentlijcke veranderinghe soude gheschieden, niet met dese woorden Hoc est Corpus meum, maer uyt cracht van de benedictie die voorghegaen is. Ende Petrus van Aliaco (1) segt oock wel opentlijck, dat soo de consecratie uyt cracht van dese vijf woorden gheschiede (gelijck als de h. Roomsche Kercke houdt ende gelooft) soo en soude Jesus Christus de waerheyt niet hebben ghesproken, doe hy seyde: dit is mijn lichaem; dewijle het sijn lichaem noch niet en was, maer moeste noch eerst sijn lichaem worden. |
(1) Petrus de Aliaco, op 't 4. boeck der
Sententien, quest. 5.
|
|
De ander zijn hier dapper teghen; doch Armacanus (1) soude gheerne beyde de partijen verdraghen, segghende dat sy beyde ghelijck hebben: dat is te segghen, dat onse Heere de waerheyt niet en soude hebben ghesproken, ende nochtans dat het alsoo wesen soude, gelijck als hy gheseyt ende ghesproken heeft. Occam, in sijne Quotlibetische vraghen, heeft wonderlijcke scherpsinnicheden ghevonden, die een blindt man niet en soude lichtelijck connen sien hebben sonder bril. Want hy seyt, dat, doe onse Heere sprack, dit is mijn lichaem, soo verstonde hy dat van sijnen lichame te spreken; maer nochtans op sekere voorwaerde ende bespreck, namelijcken, dat de Paep die sulcx hem soude naesegghen, soo haest als hy het eerste woordeken dit ghesproken hadde, soo soude hy van stonden aen op eenen lick, twee dinghen te samen dencken; te weten, het eerste, dit lichaem welcke sich te hants onder de gedaente des broots verberghen sal, sal mijn eyghen lichaem wesen in den toecomenden tijdt; ende het andere, namelijck, dit lichaem, dwelck nu onder de ghedaente des broodts verborghen is, dat is mijn lichaem in den tegenwoordighen tijdt. Ende dit laetste soude slechts waer worden, nae dat hy beyde dese redenen oft propositien te samen overdacht hadde. Ende het schijnt oock dat Armacanus van der selver meyninghe gheweest zy. Petrus de Aliaco, nae dat hy seer subtijlijck daer van gheratelt heeft, soo valt hy noch ten laetsten van de karre, ende straft het ghevoelen Scoti, ende blijft vast daer by, dat het de vijf woorden zijn die het spel coken, ende het broodt transsubstantieren; doch, segt hy, ist eene rede die niet warachtich en is, ende en is nochtans oock niet gheloghen, maer en is noch visch noch vleesch. In somma, het is soo veel te segghen als, gheeft de duyven te drincken. Thomas de Aquino seght (2) , dat onse Heere, met dat eerste woordeken Hoc, dat is te segghen dit, niet sekers aen en wijst, maer wilt slechts int grof segghen: het ghene dat hier onder |
(1) Armacanus int 9. boeck, cap. 5.
(2) Thomas. part. quest. 73.
artic. 5.
|
|
de gedaente des broodts is, het zy dan wat het zijn wil, is mijn lichaem. Ende soo men hier teghen werpt, dat het selve anders niet en is dan broodt, soo langhe tot dat het verandert zy, daer op antwoordt hy, neen. Want dese rede (segt hy) en is niet volmaeckt, tot dat de laetste syllabe oft boeckstake, namelijck um, uytghesproken zy. Ende daeromme en can men van hare waerheyt oft valscheyt niet oordeelen, eer dat de vijf woordekens gheheel uyt de monde zijn. Want dan is de sake eerst claer, ende het broodt is heel verandert in het lichaem. [Ende tot dien propooste, gebruyckt hy de additie op de Sententie Petri Lombardi dese woorden (1) : Quando est totum dictum, totum est factum, dat is, Nae dat het al uytgheseydt is, soo ist al claer, hoe wel dat de selve additie teghen haer selven strijdich is, vallende nu op het eene, nu op het andere; doch ten lesten besluyt hy voor het beste, dat de Paep als hy spreeckt, dit is mijn lichaem, gheensins en verstaet te spreken van 't ghene dat hy in sijn handen houdt, want anders soude hy moeten lieghen, dewijle dat hy noch niet anders dan broodt in en heeft; maer hy wijst op het lichaem Christi (seydt hy) het welcke aldaer wesen sal op eenen lijck, soo haest als hy de leste sillabe uyt sal hebben gesprooken.] Alsoo seydt oock (2) Richardus de sancto Victore * , dat dese woorden dit is mijn lichaem, effen soo vele bedieden als, het ghene daer dit in veranderen sal, is mijn lichaem. De andere willen beweeren, dat Christus met het woordeken dit, gheen broodt ghemeynt en heeft, maer slechts de accidenten oft eygendommen des broodts, namelijck, de witticheyt, de dickte, ende de rondicheyt; ende dat de woorden, dat is mijn lichaem, beteeckenen soo vele als, mijn lichaem is daer, in de eyghendommen des broodts verborghen. De e. Bisschop Durandus is van een ander ghevoelen (3) , als dat Jesus Christus eenmael gheconsacreert soude hebben door sijne verborghene cracht die |
(1) Siet de Sent. Lombardi int. 4. boeck,
dist. 2. cap. 8.
(2) Int boeck van de Dryvuldicheyt.
* Var. ... lichaem. Richardus de
sancto Victore segt, dat, enz
(3) Durandus, siet 19. cap. des tweeden
stucks.
|
|
ons verborghen ende onbekent is, ende niet door de cracht deser woorden; maer daer nae soude hy evenwel, met dese vijf woorden, uytghedruckt hebben de forme ende maniere die men soude moeten ghebruycken, om de Transsubstantiatie hem nae te spelen; soo dat de Papen nu door een andere cracht souden consacreren, dan onse Heere ghedaen heeft. Comestor daerentegen is van meyninge, dat Christus met de selve woorden geconsacreert heeft, maer dat hyse eerst heymelijck tusschen de tanden mompelde, ende alsoo 't broot veranderde in sijn lichaem, ende de wijn in sijn bloedt, ende daer nae soude de selve woorden met luyder stemmen tot sijne Apostelen hebben uytgesproken. Nu brout daer goet bier uyt, ende stelt alle dese wijse coppen te samen, om te sien wie de wijste van allen is, ende wie de papegay heeft afgheschoten. Voorwaer, ick dencke niet een van allen. [Want selve Lombardus, haren sentency-raper, daer sy seer opstaen in hare scholen, en weeter gheen ooren aen te setten, maer scheyter met eenen stanck uyt, ende na vele verscheyden opinien, laet den leeser soo wijs wegh gaen, als hy gekomen was.] Daerom hebben de Catholijcksche * doctoren van onse tijden, weder op een nieu moeten andere nieuwe spitsinnicheden ende vremde grillen uyt den hoeck halen, om de sake teghen de ketters te houden staende, ende zijnt noch op deser uren niet eens, jae en weten noch niet op wat voet sy staen moeten. Want de goede Gardinerus, een Goliath der Catholijckscher mannen, heeft een groot boeck op desen handel gheschreven, ende een wonderlijcke scherpsinnicheyt ghevonden, seggende dat onse Heere, doe hy dese woorden uytsprack, hadde het op een dinck gheladen, dat nerghens en is, ende hy noemt het Individuum vagum, dat is te segghen, een cleyn onbegrijpelijck veseken of zierken, dat in de locht henen vlieght. In summa, het is soo vele als een schoone niet, hangende aen een zijden draeyken; ende seydt |
* Var. In den ouderen text ... niet
een van allen. Want de Catholijcksche, enz.
|
|
dat dit woordeken Hoc moet verstaen worden van alsulck een Individuo vago, of vlieghende veseken. Ick dencke dat hy dit gheschept moet hebben uyt den put Democriti, welcke seyde dat de waerheyt in een diepe put begraven lach; ende daerentusschen leerde voor de ghewisse waerheyt, als datter vele cleyne vesekens eeuwelijck in de locht sweven ende vlieghen, die hy noemde Atomos, (dwelck soo veel te segghen is int Griecx, als Individuum int Latijn) ende uyt dese vlieghende oft wilde vesekens, soude de weerelt by ghevalle van selfs ghemaeckt ende te samen gevoeght zijn gheweest: welcke fantasije de goede man Epicurus ende alle Epicuristen oock hebben naeghevolght, ende trotselijck beweert. Effen gelijck wilt oock onse Gardinerus beweeren, dat dese lieve broodtgodt soude van een Individuo vago gemaect zijn, ende dat Christus daer van soude hebben verstaen te spreken. Hoewel dat de backers hier teghen mochten protesteren, ende segghen dat sy het van goet terwen-meel, jae van de beste bloeme, met honde-smeer ghemaeckt hebben, ende niet van een wildt veseken, dat nerghens te vinden en is. Maer Joannes de Lovanio, die eerweerdige ende hooghgheleerde Magister noster, die de wijsheyt van Loven alleene in sijnen cop soo langhe bewaerde, tot dat hem de cop kranck werde ende sinloos, die segt in sijn boeck, dwelck hy op dese materie gheschreven heeft, dat hier een wonderlijck mirakel gheschiedt, als dat het broodt gheen broodt meer en is, maer daer blijven slechts de eyghendommen des broodts in de locht hanghende sonder grondt oft bodem, ghelijck als of een koe op eenen kerseboom * hinghe; ende datter nochtans evenwel onder dese eyghendommen een wesentlijcke ghestaltenisse des broodts overblijft, soo dat het noch broodt is, ende en is nochtans gheen broodt. In somma, men haelter soo vele appelen als peeren: jae is neen, ende neen is jae. De kieckens eten hoy, ende peerdestront zijn goede vijghen by hem. |
* Var. In eenen kerseboom.
|
|
Daer zijn noch veel andere dierghelijcke hooghe ende leeghe speculatien onder onse doctoren, die doch arbeyden als muylezels om desen knoop te ontdoen, ende en wetender gheenen wech mede. Want hoe dieper dat sy daer in comen, hoe meer dat sy daer in verwerren ende verstricken. Want sy sien wel dat het niet wel wouteren en wil, als dat het broodt soude het wesentlijcke lichaem Christi zijn; midts dat daer uyt nootsakelijck soude volgen, dat het broodt voor ons ghestorven ware, ende dat een leefloose creatuere onse Godt ende Salichmaker ware. Ende nochtans souden sy gheerne de sake te rechtebrenghen, om te segghen dat sy by de woorden Christi blijven, ende evenwel hare Transsubstantiatie met eenen, oock staende houden: [want 't is sy die 't water ter mole doet comen.] Sy mercken wel, dat sy de woorden niet en connen bewaerheyden, ten zy dat syse sacramentischer ende figuerlijcker wijse uytlegghen, ghelijck als de ketters doen, die derhalven niet vele begaen en zijn met alle dese spitssinnighe questien. Maer daer en willen sy niet aen bijten; liever willen sy huyt ende hayr waghen, dan dat sy haer souden opgheven. Het ware ooc eene eeuwige schandt-vlecke voor onse l. Moeder de h. Kercke, jae, sy souder in al te groote schade door moeten comen * . Want de Transsubstantiatie is wel het beste vispaen, dat sy in hare keucken heeft. Daerom wil sy die met handen ende tanden beweeren, ende om gheene waerom uyt de vuyst laten rucken. Derhalven ist gheen wonder, dat onse doctoren veel liever hebben nieuwe mirakelen, d'een over d'ander te verdichten, ende nieuwe vremde ende onghehoorde glosen te maken, jae over aers over bol te tuymelen, ende noch hemel noch aerde te raken, ende d'een teghen d'ander te kijven, ende te knabbelen als hoeren ende boeven, dan dat sy souden hare hertlieve Moeder dit leet ende ongheluck ** doen als dat sy met de ketters hare doot-vyanden souden t' samen spannen om uyt Paulo oft uyt de oude Vaderen eene sacramentische uytlegginghe |
* Var. Door comen.
** Var. Ongelijck.
|
|
te nemen, ende de lieve Transsubstantiatie daer mede te vercorten. Sy zijn noch daerenboven in vele andere sware questien (1) , dese materie beclevende, seer twistich. Want sy en connen niet versinnen, waer op dat de eyghendommen des broodts ghefondeert oft ghegrondet staen, dewijle dat het doch gheen broodt meer en is, ende dat men niet segghen en can, dat het lichaem Christi selve soude rondt, wit, van smake, van reucke ende gewichte wesen als broodt, of dan dese smaeck, dit ghewichte, dese rondicheyt ende verwe in de locht blijven hanghende sonder onderstandt, of dat sy gantschelijck vergaen, [ende dat het ghene dat wy sien, anders niet dan een bedrieghelijcken schijn en zy,] oft waer dat sy blijven? Item, als men het auwelken breect, wat daer ghebroken wordt, of de accidenten ende eygendommen des broodts, of het ware lichaem Christi selve? Item, waer dat dit getranssubstancieerde lichaem soo rasch henen loopt, alsser een muys oft een ratte aen comt knaghen, oft datter de motten ende wormen in bestaen te nestelen? Sy disputeren vast, oft het wesen des broodts dan wederom in sijne accidenten oft eygendommen t' huys keert, of dat de ratten ende muysen anders niet en knaghen dan enckele accidenten ende eygendommen, sonder aen het broodt te naken. Het is wel waer, dat de m. der Sententien hier van seer lichtelijck scheydet: want dit zijn sijne woorden: Men mach oock voorwaer wel segghen, dat de onredelijcke ghedierten het lichaem Christi niet en eten, al schijnt het wel alsoo. Maer wat ist dan 't ghene dat een muys ontfanght, of wat eet sy? Dat is Godt bekent (2) . [Siet is dat niet goet bescheyt? Is dat niet hoys ghenoech om eenen doctoors capruyn te vullen?] Doch evenwel * de andere |
(1) Dese questien vindt ghy by de
Sentency-schrijvers op het 1. ende 2. cap. der 12. dist. ende op het 1. cap.
der 13. dist. int 4. boeck der Sententien.
(2) Int boeck der Sententien, int 1.
capittel der 13. dist.
* Var. Nochtans zijn de andere
doctoren, enz.
|
|
doctoren, die op den boeck der Sententien gheschreven hebben, en zijn daer mede niet te vreden, maer willen noch breeder bescheydt daer van weten; in sonderheyt, ghemerckt dat de glose [of additie] op den voorschreven text Henrici de Urimaria hier op seght * , dat de mondt van een muys niet soo onreyn en is, als de mondteens sondaers. Ende [nu] sy leeren alle ghelijck, [of immers den meesten deel,] dat de sondaers hetwarachtelijcke lichaem Christi ontwijffelijc eten. (1) Ergo gluck. Daerenboven connen sy oock niet over een comen, om te weten oft alle de woorden, die sy uyt hare eyghen hooft daer toe gevoeght hebben, ende zijn van de Evangelisten niet beschreven, oock noodtsakelijck dienen tot de Transsubstantiatie oft niet? Want Thomas de Aquino wil goetrondt beweeren, dat syder gants noodich toe zijn, ende dat men sonder de selve, de taerte niet backen en can. Bonaventura daerenteghen, ende m. Henricus de Gandavo, met meer andere, schrijvende op het vierde boeck der Sententien, segghen dat sy slechts dienen tot fraeyicheyt ofte vercieringhe, ende om het welstaens wille daer by ghevoeght zijn. Maer Scotus derf daer sijn ghevoelen niet op segghen, dewijle dat men niet ghewisselijck weten en can, of sy daer gants noodich toe zijn ofte niet. Doch evenwel besluyt hy, datmense schuldich is te segghen, noch min noch meer, dan oft sy tot het wesen der Transsubstantiatie gantschelijck waren dienende. Ende Guido de Monte Rocherii |