Bronnen en literatuur

De omvangrijkste pamflettenverzameling van Nederland wordt chronologisch beschreven in: W.P.C. Knuttel, Catalogus van de pamflettenverzameling berustende in de Koninklijke Bibliotheek. Herdruk, met handgeschreven verbeteringen, aanvullingen en varianten. Met een inleidend essay en een handleiding voor de gebruiker van H. van der Hoeven. Tien banden. HES Publishers, Utrecht, 1978 (Fotomechanische herdruk, naar de uitgave's-Gravenhage 1890-1920).

De belangrijkste studie over Nederlandse pamfletten als (boek)historisch verschijnsel is nog steeds C.E. Harline, Pam-

phlets, Printing, and Political Culture in the Early Dutch Republic, Martinus Nijhoff Publishers, Dordrecht, Boston, 1987. Harline onderzocht vijfhonderd van de door Knuttel beschreven pamfletten uit de periode 1565-1648 op gegevens over auteur, drukker, formaat en omvang, geografische herkomst, beoogde publieksgroep(en), onderwerpen en dergelijke. Het literaire potentieel van zeventiende-eeuwse pamfletteksten is een nog onontgonnen onderzoeksterrein; zie P. Dijstelberge, ‘Gemengde berichten. Nieuws als literatuur in de zeventiende eeuw,’ in: Literatuur 17 (2000), afl. 5, p. 282-288. W. Vermeer schreef over de sonnettenreeks van Vlack uit 1600: ‘Een veldtocht in sonnetten,’ in: Literatuur 4 (1987), afl. 3, p. 139-146. Een nadere analyse van de snelheid waarmee pamfletten werden verspreid, biedt: M. van Otegem, ‘Tijd, snelheid, afstand: de mechanica van het pamflet,’ in: De zeventiende eeuw 17 (2001), p. 50-61.

Over vergelijkbaar populair drukwerk, de distributie en verspreiding ervan: J. Salman, Populair drukwerk in de Gouden Eeuw. De almanak als lectuur en handelswaar, De Walburgpers, Zutphen, 1999; P.J. Verkruijsse, ‘Oktober 1678: Amsterdamse boekverkopers vragen om maatregelen tegen venters van “allerhande vuyle en schandaleuse Boeckjens”. De verspreiding van populaire literatuur,’ in: M.A. Schenkeveld-Van der Dussen (hoofdredactie), Nederlandse literatuur, een geschiedenis, Martinus Nijhoff, Groningen, 1993, p. 292-297. Zeventiende-eeuwse censuurmaatregelen tegen omstreden pamfletten en ander drukwerk zijn het onderwerp van: I. Weekhout, Boekcensuur in de Noordelijke Nederlanden. De vrijheid van drukpers in de zeventiende eeuw, Sdu, Den Haag, 1998 (Nederlandse cultuur in Europese context; monografieën en studies, 11). In M. Keblusek, Boeken in de hofstad. Haagse boekcultuur in de Gouden Eeuw, Historische Vereniging Holland/Verloren, Hilversum, 1997 (Hollandse Studiën 33) is informatie te vinden over Haagse drukkers van pamfletten en de verkoopprijzen rond 1650.