0.

In deze beknopte bijdrage zullen we trachten het verschijnsel eigennaam (EN) linguïstisch, psychologisch en sociologisch te benaderen. Deze materie is evenwel zo omvangrijk en tevens zo kompleks, dat deze benadering zeer algemeen moet blijven.

1.(1)

Eigennamen verwijzen inherent naar individuele en unieke objekten. Ook soortnamen kunnen individueel benoemen: de bakker (die bij iemand brood levert), het domein (dat van Bokrijk bijv.), het rijksarchief (een Limburger zal meestal het gebouw in de Bampslaan bedoelen), het kadaster, de stad, de zon enz. De individuele toepasselijkheid van soortnamen is echter toevallig en niet essentieel zoals bij eigennamen, en varieert van geval tot geval, bijv.:

Uniek bepalende beschrijvingen zijn, zoals uit de voorbeelden blijkt, slechts uniek op buitentalige (extra-linguïstische) gronden (van tijd en ruimte), d.i. in de situatie.

Dat personen of plaatsen dezelfde naam dragen (Jan/Jansen, Pieter/Pieters, Hasselt, Ophoven enz.) doet niets af aan het individueel karakter van de eigennaam. In zulke gevallen hebben we niet te maken met het zoveel keer toepassen van één betekenis van eenzelfde woord, wel met verschillende, toevallig gelijkluidende woorden; het betreft dus homonymie of gelijkluidendheid zoals in bank (1) (zitbank) en bank (2) (geldbank).

Wezenlijk is dat eigennamen geen begrip inhouden: het oude appellativische begrip is eruitgegaan. Vandaar dat de eigennaam slechts dient als verwijzer naar een unieke persoon, plaats of voorwerp, bijv.:

Dit impliceert ook, dat een nummer of een letter voldoende kunnen zijn om als eigennaam te fungeren. Wegens hun oneindig aantal en de eventuele kombineerbaarheid met letters zijn nummers zeer efficiënt (cfr. infra).

De meeste EN vertonen ook de enkelvoudsvorm. Sommige kunnen formeel in de meervoudsvorm staan (doorgaans restant uit het appellativisch voorstadium): de Alpen, de Pyreneeën; In Limburg bijv. de volgende gehuchtnamen: Engsbergen (Tessenderlo), Gelieren (Genk), Hoeven (Overpelt), Zevenhuizen (As) enz. Deze laatste worden evenwel niet meer als meervoudsvorm aangevoeld. Vandaar zegt men: Zevenhuizen is een oude nederzetting. Daarenboven lijken talrijke EN alleen in het meervoud te staan, zoals de Kempen (uit rom. campània ‘(hoog)vlakte’).

In wendingen als de twee Niels (bij As en Sint-Truiden) en de drie Willemsen hebben we te doen met telbare substantieven (die deelnemen aan de oppositie enk.-meerv.). Het zijn in dit geval geen eigenamen meer, maar telbare soortnamen, d.w.z. een optelling van de twee plaatsen die Niel en van de drie personen die Willems heten. Zo kan men ook spreken van de twee Pelten, een optelling van twee plaatsen Pelt (Neer en Overpelt) genoemd, de twee Brogels / Glabbeken / Itters enz. Een eigennaam als de Pelten te willen introduceren is weinig zinvol. Bij eventuele samenvoeging van gemeenten als Neer- en Overpelt, Neer- en Opoeteren, Grote en Kleine Spouwen, ligt het voor de hand de onderscheidende bestanddelen (neer/

over, groot/klein) weg te laten, die er trouwens in de loop van de geschiedenis - bij splitsing van territoria - aan toegevoegd zijn.

EN hebben ook geen lidwoord nodig, omdat ze uit zichzelf uniek bepalend zijn. Wel kan het lidwoord uit het appellativische voorstadium bewaard zijn (cfr. ook de meervoudsvorm!), wat o.m. het geval is bij de groep van de natuurnamen teg. de nederzettingsnamen. In Limburg heeft geen enkele gemeentenaam een lidwoord; de gehuchtnamen vallen in twee groepen uiteen: een kleine groep heeft geen lidwoord, een tweede groep wel; in dit geval betreft het natuurnamen die nederzettingsnamen zijn geworden. In talrijke gevallen is het lidwoord, resp. het gen-arikel versteend en vervult geen enkele funktie meer, bijv. in namen als Genenbos (Lummen), Geenrode (Meldert), Geenhout (Paal), Tenhout (Houthalen), Terboekt (Genk), Tervant (Paal). Het lidwoord kan ook een klasserende funktie vervullen, bijv. de Beek (waterloop) teg. Beek (nederzettingsnaam): Bij de overdracht van een waternaam (+ lidwoord) op een nederzetting, gebeurt een eventuele formele differentiatie door eliminatie van het lidwoord.

Zoals reeds gezegd, hebben de meeste EN een appellativisch voorstadium, d.w.z. komen historisch uit een soortnaam:

2.

Zoals vermeld is het verlies van de appellativische betekenisinhoud essentieel voor de EN. Aangezien de diachronische betekenis niet meer van belang is voor de huidige funktie, verstaan we de EN meestal niet meer. Wie denkt er bij het uitspreken van As aan waterloop, bij Bocholt aan beukenbos en bij Waterschei aan waterscheiding? Zelfs bij zeer doorzichtige namen denken we niet aan de oorspronkelijke betekenis: plaatsnamen als Beek, Broek, Veld; persoonsnamen van het type Rademakers, Schoenmakers en Wevers. Het is dan ook niet verwonderlijk, dat men in brieven naar de betekenisverklaring van familienamen als Kusters, Smeets en Jorissen vraagt.

Enkele gevolgen van het verlies van de appellativische betekenisinhoud van de EN zijn:

3.

EN zijn dus, kan men zeggen, nummers. Vanuit psychologisch standpunt is de eigennaam evenwel meer dan een begripsloze verwijzer naar een persoon of plaats. Op dit vlak is er steeds ‘een houding’ tegenover namen.

3.1.

Voor de primitieve mens is de naam een deel van zijn persoon, zelfs geheel gelijk aan zijn persoon; hij bezit de emotieve neiging om dingen samen te brengen die niet samen horen, die wij verstandelijk als gescheiden beschouwen. Vandaar is er bij de primitief weinig of geen scheiding tussen het ik en het niet-ik; het deel wordt gelijk aan het geheel (wie een voorwerp van een persoon bezit, bezit die persoon; wie iets van de vijand verbrandt, verbrandt de vijand enz.).

Dit verklaart ook, dat er bij de primitieve mens een fusie van naam en persoon is. Talrijk zijn de voorbeelden waaruit blijkt, dat naam en persoon voor hem identiek zijn:

Het gevolg hiervan is, dat de naam een magische kracht op de persoon uitoefent - we kunnen in dit verband spreken van naammagie -; enkele uitingen hiervan zijn:

3.2.

De hierboven geciteerde voorbeelden hebben alle betrekking op persoonsnamen; de identifikatie van naam en persoon kunnen we ook illustreren met toponymische voorbeelden, met name nederzettings- en veldnamen:

Erf- en veldnamen als de Jansen en de Smeets konden enkel ontstaan wegens het inherente verband tussen het goed en de naam van de eigenaar of bezitter. Ze zijn, evenals de Frankische nederzettingsnamen, een uiting van bezit - een konstante naamgevingsfaktor naast bijv. het benoemen naar geografische kenmerken -, maar in een eenvoudiger systeem zonder suffigering.

Erfnamen van het type de Jansen kunnen overal aangetroffen worden, maar niet in dezelfde kwantiteit. Onderzocht zou dienen te worden, waar dit naamgevingspatroon een systeem is geworden, waar het okkasioneel voorkomt en waar het onbekend is. In Belgisch-Limburg blijken de van persoons-

namen afgeleide erfnamen massaal voor te komen in het Oosten. Dit kan erop wijzen, dat dit naamtype het gemakkelijkst kon ontstaan en ook intakt blijven in gebieden die zuiver agrarisch gericht bleven, en niet bijv. in West-Limburg, waar de gronden van zodanig slechte kwaliteit waren, dat een deel van de bevolking zich noodgedwongen op de handel moest toeleggen - we denken hier aan het ontstaan van de teutenhandel in de 16e eeuw -, of verplicht was uit te wijken, zodat de bevolking er minder honkvast was.

In dit verband kan het ook interessant zijn de van-namen type Vanmol, Van Summeren), die grotendeels op inwijking wijzen, onder de loep te nemen. Het grootste percentage van de van-namen wordt aangetroffen in grensgebieden en in streken die een niet-zuiver agrarisch karakter vertonen. Vandaar treffen we zulke familienamen in belangrijke mate aan te (Neer-, Over-) Pelt, St.-Huibrechts-Lille en omstreken - het teutengebied -, terwijl ze in de streek As-Gruitrode onbekend zijn.

3.3.

Vanuit psychologisch standpunt is de EN dus helemaal geen nummer. Wel stellen we vast, dat nummeraanduiding i.p.v. namen, of de inkadering van de EN in (reeksen) nummers voorkomen in samenlevingen die sterk rationeel georganiseerd waren of worden:

4.

Bepaalde onomastische onderzoeksprojekten zijn ook vanuit socio-linguïstisch (taalsociologisch) standpunt belangrijk.

De gewone taal wordt aan het individu opgedrongen. De taalgebruiker moet daarbij het traditionele kodesysteem respekteren via de groene woordenlijst, Van Dale of Galle, anders wordt de primaire kommunikatieve funktie van de taal verstoord. Een stoel mag men enkel tafel noemen om zichzelf plezier te doen, anders wordt men niet begrepen ofwel voor abnormaal gehouden. De taalgebruiker zit dus vast in een ‘talig keurslijf’ en van enige kreativiteit bij het benoemen van de reeds bestaande dingen kan geen of minder sprake zijn dan bij de eigennaam, behalve wanneer de spreker en (eerder) de schrijver stilistische effekten beogen.

Voor nieuwe, pas ontdekte en nog naamloze voorwerpen ligt de toestand enigszins anders. Hiervoor worden eventueel nieuwe taalvormen gecreëerd ofwel bestaande taalvormen met een betekenisnuance geladen. Maar ook hier treden wezenlijke beperkingen op, zowel van intellektuele als sociale aard: enkel geprivilegieerde groepen - technici, ekonomisten, gespecialiseerde instanties - komen in direkt kontakt met de nieuwe voorwerpen en participeren aan de benaming ervan, waarover taalpuristen al dan niet hun zegen geven.

De toestand ligt ten dele anders bij de EN, inzonderheid bij de antroponymica. Op dit vlak kan ieder van ons in meer of mindere mate kreatief zijn. We geven namen (voornamen, bijnamen, vleinamen, verkorte namen enz.) aan kinderen, huisdieren, gebouwen, firma's, verenigingen, voorwerpen uit de onmiddellijke omgeving enz. Deze kreativiteitsdimensie verleent de onomastiek een bijzondere een bevoorrechte positie op socio-linguïstisch vlak.

De naamgever kiest in de meeste gevallen uit een bestaand namenpakket; de keuze van de naam is voor de onderzoeker van belang: door zijn specifieke, welbewuste voorkeur voor een naam verraadt de naamgever iets van zijn innerlijkheid en van zijn psychische gesteldheid t.o.v. religie, familieverbondenheid, ideologie, beroep, stand enz. M.a.w. de keuze van de EN verschaft heel wat informatie over de zelfidentifikatie of zelfevaluatie van de naamgever. Anderzijds kan een onderzoek over bijv. de bijnamen ons veel leren over de evaluatie van anderen met betrekking tot een individu. Sociale differentiatie in het naamgevingspatroon ken er juist door zulke keuze ontstaan.

4.1.

Aan de K.U. Leuven zijn de laatste jaren enkele licentiaatsverhandelingen voorgedragen betreffende de voornaamgeving in socio-linguïstisch perspektief. J. DRIESEN onderzocht de voornaamgeving in Bocholt tussen 1962 en 1971. Op het gemeentehuis tekende hij alle namen op van de in die periode geboren kinderen, terwijl voor 1970 een uitgebreider onderzoek werd gehouden door middel van een vragenlijst, die uit drie delen was opgebouwd: 1) Zakelijke informatie om een beroepsstratifikatie te kunnen doorvoeren; 2) een reeks vragen naar de inspiratiebron: naar wie of wat werd het kind genoemd; 3) vragen naar de motivatie van de naamgeving: waarom werd voor het kind die bepaalde naam of namen gekozen. De gezinshoofden van 1970 worden in drie sociale lagen ingedeeld op basis van het genoten onderwijs (tot 14 jaar, tot 18 jaar, hoger onderwijs). Enkele konklusies van zijn onderzoek lichten we hier beknopt toe:

4.2.

Plaatsnamen bieden thans meestal minder mogelijkheden tot kreatief optreden voor de individuele naamgever.

4.2.1.

De plaatsnamen liggen nu over het algemeen vast in een gestandardiseerde vorm. Voor de meesten van ons houdt de plaatsnamenkennis ook op bij de namen van gemeenten, gehuchten, pleinen en straten, waterlopen.

Daarnaast is er de kwantitief belangrijkste groep van de veldnamen - in uitgestrekte gemeenten soms meer dan 1000 -, die door onze voorouders in het verre of nabije verleden gegeven werden met als twee dominante motieven: landschapskenmerken en bezitsuiting. De studie van de plaatsnamen kan dus relevant zijn voor de landschapsbeschrijving en -ontwikkeling, maar leert ons ook de psychologie van de naamgever kennen, waarbij

- zoals gezegd - de bezitsaffirmatie sterk op de voorgrond treedt; op dit aspekt hebben we reeds eerder gewezen (cfr. 3.2); hierbij kunnen dan ook de reeksen namen van het type Jansen Akker geplaatst worden.

In een gemeente zijn er maar een beperkt aantal mensen - vooral oudere landbouwers -, die de historisch overgeleverde veldnamen kennen en gebruiken. Jongere landbouwers substitueren de oudere namen door die van het type het Stuk, het Veld, de Wei van/bij/aan Jan(sen).

4.2.2.

Het invoeren van bepaalde kategorieën van plaatsnamen is aan sommige besturen voorbehouden.

4.2.3.

Voor het individu ten slotte bestaat de mogelijkheid tot naamgeving bij het benoemen van huizen, herbergen, buitenverblijven, appartementsgebouwen, rekreatieoorden enz. Enkele algemene konstateringen:

J. MOLEMANS

Referenties