III. Het jargon

De term jargon

Het Wdb. der Nederlandsche Taal54 zegt van jargon het volgende:

Sainéan55 gebruikt de woorden ‘argot’ en ‘jargon’ door elkaar:

Aucun autre argot ne saurait être comparé au jargon français, quant à la valeur et à l'abondance de ses documents.

Lorédan Larchey: Dictionnaire arg. par. zegt i.v. Jar, jars. - Argot:

- Vieux mot jadis usité dans la bonne société. Voir les Psaumes des Courtisans, dédiés aux braves esprits qui entendent le jars de la cour, petit in -12 publié en 1620. Jars est une abréviation de jargon.

F. Michel, Études, zegt over jargon (p. 234):

Jargon, gergon, jergon, viennent de l'italien gergo, zergo, qui a probablement donné naissance à l'espagnol gerigonza, dont le sens est le même.

De algemene betekenis van jargon is wel: ‘een voor oningewijden moeilijk verstaanbare taal’. De gevoelswaarde van het woord is minachtend. En deze gevoelswaarde had tot gevolg, dat er de betekenis ‘Bargoens, dieventaal’ aan gehecht werd.

Verder wordt ook het Jiddisch ‘jargon’ genoemd, als minachtende naam voor een onbegrepen taal. Hoe deze term door vele Joden terecht verfoeid wordt, zullen we in hoofdstuk iii nader beschouwen.

In onze geheimtaalgroepen komt er nu één soort voor die direct afhankelijk is van het Jiddisch, daar bijna alle geheimtaalwoorden eraan ontleend zijn. Deze geheimtaal steekt scherp aftegen de andere groepen, en ik heb er de naam jargon voor gekozen. Jargon is voor mij in de geheimtaalstudie dus een vakterm, ontdaan van alle gevoelswaarde, met scherp omgrensde betekenis. In 1922 reeds schreef ik:

Met opzet gebruik ik hier 't woord ‘Jargon’. Ik versta eronder een geheimtaal, die voor 't grootste deel Joodsche woorden bevat. Tegenover Jargon staat Bargoensch, dat bijna geen Joodsche elementen heeft. En tusschen Jargon en Bargoensch is een geleidelijke overgang.56

In het ‘Bargoensch van Maastricht’57 heb ik deze woorden aangehaald en voegde erbij:

Een scherpe grens is niet te trekken. De geheimtaal, die ik in Winschoten b.v. noteerde, kan evengoed Jargon als Bargoensch genoemd worden. ... 't Wordt hoog tijd, dat de geheimtalen in ons land, vooral de Bargoensche, systematisch onderzocht worden. Meer en meer worden ze verdrongen door Jargon.

Ik zie thans, met meer materiaal, de structuur van de geheimtalen en de grenzen tussen de groepen een beetje anders dan in m'n eerste publicaties.

Definitie van jargon

Voor het jargon, als begrip bij het onderzoek en de classificering van de geheimtalen, stel ik de volgende definitie voor. Jargon is:

De theorie van de verdringing van Bargoens door jargon, zoals ik die in de geciteerde artikels zag, moeten we laten vervallen. Ik zie thans de verhouding zo: uit het jargon (dat voornamelijk door christenen gesproken wordt) dringen veel Joodse elementen zonder hun in de vaktaal gespecialiseerde betekenis door in het Bargoens. De Oudbargoense elementen worden daardoor verdrongen, maar, al zouden ze ook alle door Joodse elementen verdrongen worden, de taal die dan ontstaat blijft Bargoens, alleen is de Joodse inslag sterker.

Jargon als vaktaal

Ik ga de woordenlijst uit ‘Louter Lekoris’,58 het jargon van de paardenhandelaars, na om te bewijzen dat de meeste woorden speciale vaktermen van handelaren geworden zijn, en dus geen Bargoens kunnen genoemd worden.59

Dat er een volledig getalsysteem is, spreekt voor een vaktaal van kooplieden vanzelf. De getallen zijn: van 1-10: olf, beis, kimmel, dollard, hei, woof, zoojen, ges, tes, joed. Van 10-20: joed-olf, joed-beis, enz. tot kaf, 20. Het getal 15 wordt óf regelmatig gevormd: joed-hei (10 + 5), óf, door Joden omdat joed-hei de beginletters van Gods naam heeft, tes-woof (9 + 6).

De tientallen zijn: joed, kaf, lammert, mem, non, sammet, sjiebes, smorem, tissem en mei.

Deze lange lijst bewijst dat het jargon een vaktaal is van paarden- en veehandelaren. Met het Bargoens heeft het zo goed als niets uit te staan. Beide groepen hebben woorden aan het Joods ontleend, maar in ‘Louter Lekoris’ zijn al de termen gespecialiseerd. Met dieventaal heeft deze vaktaal helemaal niets gemeen. Er komen wel gelijke woorden voor, maar deze zijn op enkele na van verschillende betekenis.

Jargon als geheimtaal

Dat jargon een geheime vaktaal is, moet nu nader bewezen worden. Een massa begrippen die de koopman aan een kippegapper mee wil delen, terwijl een derde er niets mee te maken heeft, komen voor: men lette eens op de gebreken, van dieren:

Begitem, beis, bommeler, brakken, broaches, chole, kenaat, goamele(r), gikker, goesj, hazen-hakke, karspringer, kimmel, kopschudder, koten, laumalochemer, lauman, lauroojer, lautippeler, makke, makets, makootse, overhoef, pak, piet, pleitegänger, pruimer, reebeen, scheerbek, schiebishalger, schlamiel, schoale, snoever, stalspringer, tippel, toffelemone, zeilemgikker; totaal 37 woorden.

Ook de andere woorden geven vaak begrippen aan die men op een gegeven ogenblik verbergen wil: getsjen, gillefen, kippegapper, wat sjoolde hij, nossen, mesjibben enz. Dat er een volledig getalsysteem is, is voor deze handelstaal kenmerkend en stempelt ze ook tot geheimtaal. Getallen, prijzen verbergen is van groot belang voor de kooplui.

En nog overtuigender wordt dit bewijs wanneer we op het volgende letten. Bij m'n laatste onderzoek, in 1931, merkte ik dat er een nieuwe telling naast de oude Joodse begint op te komen. ‘De meesten kunnen Joods tellen,’ zei me een koopman, en nu doen wij het “op z'n Pools”.’

De volgende woorden tekende ik op:

Pools 60

Deze verschillende feiten bewijzen het geheime van de vaktaal voldoende. Mijn persoonlijke ervaring is met de feiten volkomen in overeenstemming.

Vergelijking van het jargon van Goor en dat van Houthem-St.-Gerlach

Als vijfde bepaling van het jargon gaven we: de geheimtaalwoorden zijn ontleend aan het joods.

Het aantal woorden van het jargon, opgetekend te Goor, is ± 200. Daarvan zijn er 181 van Joodse oorsprong, of ± 90%. De 19 niet-Joodse woorden zijn:

Bommeler, brakken, cornaar, gammel, karbel, karspringer, kopschudder, overhoef, pak, piet, pruimer, reebeen, roerig, rossig, sares, snoever, stalspringer, verhespelen, verhippelen.

Deze 19 woorden behoren niet alle tot het Twentse dialect: een bewijs dat ze weer ontleend zijn aan vaktaal van Hollandse kooplui. Karspringer zou in het Saksisch moeten luiden: ko:enspringα; overhoef: ɔ:vəro:f; pruimer: proemα.

Een ander centrum van jargon in ons land is Houthem-St.-Gerlach, bij Maastricht.61 Het Joodse element in het Bargoens van Maastricht is slechts 12% (hoofdstuk iv, b iv). In Houthem-St.-Gerlach trof ik paardenkopers aan die een geheimtaal spreken met 96% Joodse woorden (186 van ± 200).

De Limburgse koopman gaf me de volgende markten aan waar zijn jargon verstaan werd: Leeuwarden, Zwolle, Utrecht, Leiden, Rotterdam, Gorcum, Sittard, Beek, Gulpen, Maastricht. Voeg ik deze gegevens bij die welke ik in Twente kreeg, dan kunnen we gerust constateren dat jargon gesproken wordt op alle belangrijke markten in ons land (van Zeeland, de Zuid-Hollandse eilanden en West-Brabant

heb ik geen positieve gegevens). In Duitsland kwam m'n zegsman op de markten te Keulen en Linnich (aan de Roer, oostelijk van Sittard). Ook daar kon hij z'n taal gebruiken. In België was er een enkele op de markten van Tongeren, St.-Truiden en Hasselt, die hem verstond.

Ten opzichte van de invloed van een streektaal op van buitenaf ingevoerde taalelementen is de vergelijking van ‘Louter Lekoris’ en ‘Losche Nekôdesch’ zeer leerzaam.

Het jargon van Zuid-Limburg lijkt me jonger dan dat van Twente. In Twente vinden we veel meer klank- en begripsassociaties dan in Zuid-Limburg. Golve, Hebr. golow ‘melk’, is geassocieerd met het Twentse golve ‘opgestuwd water’, en werd me verklaard: ‘'t golft zo in de emmer.’ Groote (Hebr. garotoh, Rabbijns charâtâh) ‘berouw’, is geassocieerd aan 't begroot me ‘het spijt me’ (zie hoofdstuk 1, ‘Voorbeelden van woordvervorming door klank- en begripsassociatie’). In Zuid-Limburg staat het woord cherote veel dichter bij het Hebreeuws. Zelfs de naam van het jargon zelf toont aan dat het Limburgs jonger is. Lôsch'n ha-koidesch ‘heilige taal’ werd in Twente tot Louter Lekoris waarbij louter me uitgelegd werd als ‘enkel, zuiver’. Verder hoorde ik: Osselekoris en Rosjedekore, waarvan ik vermoed dat het eerste vervormd is door bijgedachte aan ‘os’ en het tweede door associatie met ‘ros’. Limburg heeft een naam die veel dichter bij de oorspronkelijke Hebreeuwse staat: Losche Nekôdesch.

Een woord als barboene (Hebr. bilbûl, mv. bilbulim) is in z'n klankschilderende rekking volkomen Twents geworden. Zuid-Limburg heeft in beboele een meer oorspronkelijke vorm.

De woordovereenkomst tussen Limburgs en Twents jargon is niet volkomen. De volgende woorden kent Limburg niet, Twente wel:

Achelpeter, bas, beginnem, begitem, beis (als naam voor koe), beisje, bommeler, brakken, broaches, chollis, gappen, gapper, goesj, gonte, hazenhakke, heitje, jakkes, janzoref, joedje (met de bet. ‘ƒ10,-’), karbel, kewes, kis, kopschudder, laulem, maginnef makajemen, marre, marwiechmen, matje, mesjokke, mesjoris, mies en moos, najim, parch, porensoacher, pruimer, reebeen, regel, reibach, rewoochem, roerig, roof (met de bet. ‘honger’), roofachieler, rossig, scheerbek, schiebishalger, sjaal, snoever, stalspringer, sossen-metzger, temeie, verhespelen, zeilemgikker, zonof.

Zestien woorden die ik in Limburg noteerde, bleek het Twents jargon ook bij verdere navraag niet te kennen. Verschillende woorden echter, die ik in Limburg noteerde en in Twente niet, bleken er bij nader onderzoek wel bekend.

De volgende woorden vond ik in Twente niet: askene ‘handelen’; benenide ‘beroerd’, in de uitdrukking mamser benenide ‘kerel waar niet mee te handelen is’; ebbes, ibbes ‘iets’ (zuiver Jiddisch); erl ‘kerel’; ette ‘vader’; joedsoof ‘tien gulden’; kafejtje ‘kwartje’; langeifets ‘persoon waarvoor je moet oppassen’; laudalle ‘paard dat niet trekken wil’; marschief ‘nooit’; mazik ‘gevaarlijk, van een paard’; newiert ‘winst’; pritsche ‘frank’; siovenen ‘bieden’; somes ‘de botten’; strekkes, in hij is bajis strekkes ‘hij is thuis’; toffiel ‘slim, mooi’.

Groot is het verschil tussen Twents en Limburgs jargon niet. Het Twents heeft in totaal ± 40 woorden meer. Bij deze 40 woorden zijn er 18 die gebreken van dieren aangeven. De handel in Twente, met z'n import van Russische paarden, heeft

blijkbaar meer gebreken te verbergen dan de Limburgse, met z'n handel in inlandse paarden.

Vergelijking van het jargon van Goor en de geheimtaal van Rappenau

Hoe dezelfde behoeften tot dezelfde ontleningen leiden, toont ons een vergelijking van het Nederlandse jargon met een Badens, dat Ottmar Meisinger in Rappenau62 noteerde. Het grootste deel van de woorden dat in Rappenau uit het Joods in de taal van de handelaars is gedrongen, komt ook in het jargon voor. De speciale vaktermen missen we echter, daar de handel in Rappenau blijkbaar geen paardenhandel is. De meeste woorden die Meisinger geeft, zijn in Twente ook buiten de paardenhandel bekend. Uit de handelskringen zijn ze daar in de omgangstaal gedrongen. De lijst is in ons verband belangrijk genoeg om ze af te drukken en de woorden te vergelijken met de Twentse. We zien dan tevens de dialectinvloed.

Van de 89 woorden die Meisinger geeft, komen er 50 ook in het Nederlandse jargon voor. Bij die 89 woorden zijn 11 Joodse voornamen, die bij ons niet veranderd worden. We mogen dus rekenen dat van 79 woorden die Meisinger in Rappenau64 optekent, er 50 in ons jargon voorkomen.

‘Hebräische Worte aus dem Jiddischen sind in den Spezialsprachen verschiedener Berufsstände Deutschlands oft anzutreffen,’ zegt Mieses, Die Jidd. Spr. p. 262. Zo is het ook bij ons. Maar wel heel speciaal geldt Mieses' mededeling voor het jargon, de geheime vaktaal van onze paarden- en veehandelaars.