D. Woorden van Joodse oorsprong in de noordelijke groep

Als een van de kenmerken van deze groep is opgegeven: ‘het Joodse element is aanzienlijk’. Het percentage Joodse woorden stijgt gemiddeld boven de 30.

We zullen de verschillende bronnen, die alle op eigen aantekeningen berusten, nagaan om het karakter van de aan het Joods ontleende woorden vast te stellen.

D I. Bargoens van Nijmegen (1924) [Bron 36]

Het woordmateriaal heb ik verkregen van enkele van elkaar onafhankelijke personen die in Nijmegen wonen. Ze zwerven niet meer. De geheimtaal is dus in Nijmegen gelokaliseerd. Een van de ondervraagden stamt van zwervers af.

In de gemeente Nijmegen woonden in 1915 in totaal 225 mannelijke en 279 vrouwelijke Israëlieten. Vele hiervan behoren tot de eerste stand.

De volgende woorden van Joodse oorsprong treffen we in het Bargoens aan.

We vinden hier 83 Joodse woorden op een totaal van 242, d.i. ± 34%.

Het karakter van de overgenomen woorden kenmerkt de geheimtaal als Bargoens. Dieventaaltermen treffen we niet aan; geen woorden voor inbrekerswerktuigen, inbraken, soorten dieven enz. De hele woordvoorraad geeft ons een inzicht in de gewone denksfeer van de zwervers: geld, brood, kleren, geslachtsleven en wat daarmee in verband staat vormen er een belangrijk bestanddeel van.

Een paar woorden, tot nog toe niet opgetekend, zijn van belang omdat ze ook in het ‘jargon’ van de Twentse paardenkopers voorkomen. Het zijn: martienfokker (Twents jargon: medine), sjonof(Twents jargon: zonof ‘staart’), siep ‘zeventig’ (Twents jargon: sjiebes) en de tofele ‘de vader’.

Het Bargoens van Nijmegen is wat z'n Joods element betreft, ten dele ontleend aan handelaars, slagers, veekopers e.a., die, Jood of christen, een vaktaal spreken, doorspekt met Joodse woorden.

D II. Bargoens van Haaksbergen (1922) [Bron 37]

In 1922 leverde een onderzoek te Haaksbergen zeer belangrijke stof voor de geheimtaalstudie. Ik ondervroeg er een zwerver die zich tijdelijk in Haaksbergen gevestigd had. Deze persoon, Van de W., is een woonwagenbewoner van geslacht op geslacht. Hij zwerft allang weer en ‘berolt’ voornamelijk het oostelijk deel van Overijssel tot Ootmarsum en Denekamp. In dit zwerfgebied liggen als voornaamste plaatsen Enschede (Joden: 416 mannen, 421 vrouwen); Borne (Joden: 68 mannen, 85 vrouwen); Haaksbergen (Joden: 38 mannen, 29 vrouwen); Oldenzaal (Joden: 91 mannen, 117 vrouwen); Denekamp (Joden: 26 mannen, 31 vrouwen); Ootmarsum (Joden: 23 mannen, 14 vrouwen); Almelo (Joden: 212 mannen, 212 vrouwen); Delden (Joden: 22 mannen, 18 vrouwen); Goor (Joden: 47 mannen, 49 vrouwen); Hengelo (Joden: 97 mannen, 112 vrouwen). De tussen haakjes geplaatste

getallen doen ons zien dat in Twente een aanzienlijk getal Joden woont, ook in de kleinere gemeentes.

Bij deze zwerver constateerde ik telkens dat hij Baisroven ‘Joods’ onderscheidde van echt Bargoens. Dat neemt niet weg dat in zijn Bargoens een sterke Joodse inslag zit. De minachting voor woorden die hij als Joods kende, waarschijnlijk nieuwe, was opvallend. Het is wéér de geschiedenis van de brief van A. en Z. (c vi 1844). Ik zal naast de woorden van Joodse origine de niet-Joodse synoniemen noteren.

Deze geheimtaal geeft nog sterker dan d i een beeld van Joodse invloed op oorspronkelijk Bargoens. Het is vooral het jargon van de Twentse kooplieden dat z'n woordmateriaal afgestaan heeft. In de lijst is dit aangegeven. Hoewel deze zwerver zoveel mogelijk de Joodse woorden vermeed, treffen we er aan (janzorof is mekorof, tannegoor e.a.), die we tot nog toe niet noteerden. Deze woorden wijzen wel op direct contact met Joodse elementen.

Begrippen uit de dieventaal treffen we bijna niet aan.

Op een totaal van 231 woorden tellen we 66 aan het Joods ontleende woorden, of ± 29%.

D III. Bargoens van Lochem (1921) [Bron 38]

In Lochem heb ik de taal onderzocht van een gevogeltekoopman die ook twee jaar in Groesbeek gewoond heeft. Het Joodse element in deze Lochemse geheimtaal is van jonge datum. De vader, die ik ondervroeg, gaf vaak een Oudbargoens woord dat de zoon niet meer kende of als ‘verkeerd’ verwierp. De woorden van de zoon bleken dan ontleend te zijn aan het Twentse jargon, dat hij op de markten te Zutphen en Deventer en langs de weg hoorde.

We treffen in deze groep, evenals in d ii, vaak meerdere woorden voor één begrip aan, bijvoorbeeld ‘hond’: heuvel, joekel, keilef (Bargoens, Zigeuners, Joods); ‘dubbeltje’: kassemenneke, meutje, hoendje, beisje.

De vader gaf zich moeite de Joodse woorden te weren en zoveel mogelijk zuiver Bargoens te geven. Dit verschijnsel constateerden we ook in d ii (zie ook c vi 1844, A. en Z.)

De Joodse gemeente te Lochem telt 149 leden, 71 mannen en 78 vrouwen.

De volgende Joodse woorden komen in deze geheimtaal voor:

De hele lijst telt 126 woorden. Daarvan zijn er 42 van Joodse oorsprong, of 33%.

Evenals bij d i en d ii draagt deze lijst bij tot de opvatting dat het oostelijk ‘jargon’ hier een oorspronkelijk Bargoens beïnvloed heeft.

D II. Bargoens van Goor (1925) [Bron 39]

De woorden in de nu volgende lijst werden door mij opgetekend uit de mond van K., een ‘deftig’ kermisreiziger, die met verschillende ‘spullen’: draaimolen, luchtschommel, de kermissen bezoekt. Deze kermisklanten, al wonen ze op hun trektochten in woonwagens, rekenen zich tot een maatschappelijk veel hoger staande groep dan de zwervers, die van de talf moeten leven. Ze hebben een organisatie en een vakblad,276 en vaste woonplaatsen buiten de kermistijden.

M'n zegsman, K., wist niet heel veel woorden en uitdrukkingen, maar toch genoeg om me een inzicht in de geheimtaal van deze groep te geven.

De streek die K. met z'n spel bereist, omvat: Overijssel en een deel van Gelderland (Achterhoek, oostkant Veluwe). De Rijn is de zuidgrens.

Van Joodse oorsprong zijn de volgende woorden:

De gehele lijst bevat 118 woorden. Aan het Joods ontleend zijn er 38, d.i. 32%.

We zagen dat het jargon van Goor 90% Joodse woorden bevat; uit deze getallen al blijkt het verschil tussen deze twee geheimtalen. De sprekers van het Goorse Bargoens en het jargon behoren tot absoluut verschillende sociale groepen en komen niet met elkaar in aanraking, behalve wanneer een kermisreiziger een paard wil kopen. Lauman is zeker aan het jargon ontleend - sossem zeker niet, hoewel ontlening voor de hand ligt. De jargonvorm is sos. Het karakter van de ontleende woorden is als die in d i, ii en iii.

D V. Bargoens van Oldenzaal (1928) [Bron 40]

Drie zwervers hebben me het materiaal dat nu volgt, verschaft. Eén van deze lui, die juist acht jaar ‘gescheft’ had, beweerde: ‘'t Wöt allemoale Jöts,’ en probeerde de Joodse woorden te vermijden, een geval dat we ook signaleerden bij d ii en d iii. Het zwerfgebied van deze lui, allen te Oldenzaal woonachtig, is Twente, de Achterhoek, Noordoost-Overijssel tot Coevorden.

De volgende woorden van Joodse origine treffen we aan:

De hele lijst bevat 134 woorden. Van Joodse oorsprong zijn er 52, dat is ± 39%. Dit percentage is rijkelijk hoog als we in het oog houden dat ten minste één van de ondervraagden zoveel mogelijk de Joodse woorden vermeed. Dat was de man die acht jaar ‘gezeten’ had. Deze gaf ook meerdere woorden als ‘Joods’ aan. Het doordringen van de Joodse woorden blijkt hier dus in de laatste jaren toe te nemen.

Verschillende woorden: zoof (met z-Anlaut), tinnef, sjoem, schore zijn aan het jargon ontleend. De soort van de overgenomen woorden is dezelfde als in de voorafgaande lijsten.

D VI. Bargoens van Wijhe (1931) [Bron 41]

De nu volgende lijst bevat maar 81 woorden, die me verschaft zijn door A.V., die met een woonwagen uit Wijhe in Goor vertoefde. De man trok door heel Overijs-

sel; hij is echter geen martienfokker van huis uit en heeft z'n geheirntaalkennis dus niet als kind reeds in z'n familiekring opgedaan, maar heeft die later al zwervende verworven. Het karakter van de hele lijst is nu wel heel anders dan bijvoorbeeld die van d ii (Haaksbergen).

De volgende Joodse woorden treffen we aan:

We tellen 19 Joodse woorden op 81, of ruim 23%. Het percentage is aanzienlijk lager dan we tot nog toe in de D-groep constateerden en benadert het dichtst d ii (Haaksbergen).

Een van de factoren die een lager percentage Joods veroorzaakte, is zeker wel het aantal Joden dat in Salland woont, en dat veel geringer is dan in Twente.

Wijhe: 18 Joden, 12 mannen en 6 vrouwen; Olst: 22 Joden, 14 mannen, 8 vrouwen; Diepenveen: één jood; Bathmen: 14 Joden, 7 mannen, 7 vrouwen.

Nieuwe woorden levert de lijst niet op, behalve goamelen, aan het jargon ontleend.

D VIII, B. Bargoens van Groningen-Winschoten (1921-1925) [Bron 42, 43]

Uit deze streek bezit ik gegevens die me verschaft zijn door twee maatschappelijk geheel verschillende personen.

D VIIA

Het hoofdmateriaal is me verschaft door S., los-werkman, chauffeur enz. Hij behoort dus niet tot de groepen die we tot nog toe voor de noordoostelijke geheimtalen onderzochten. Hij staat in het gewone leven, iets aan de zelfkant. Tot de dievengroep behoort hij niet, al komt hij wel in aanraking met ‘jongens van de vlakte’. Hij woont sedert geruime tijd in Nijmegen.

We zullen de woorden van Joodse oorsprong in zijn geheimtaal nagaan.

Op een totaal van 226 woorden tellen we er 97 van Joodse oorsprong, d.i. ± 43%.

Dit percentage is alweer hoger dan dat van één van de andere groepen. De soort van de ontleende woorden verschilt niet zoveel van die welke we tot nog toe in de oostelijke groep constateerden. Er zijn echter veel nieuwe bij die we alleen in De Boeventaal, waarvan Amsterdam het centrum is, vonden.

Een centrum van Joden, zoals Zuidoost-Groningen ongetwijfeld is,278 verhoogt sterk het aantal Joodse woorden in de geheimtaal. De hier onderzochte persoon heeft z'n materiaal opgevangen in cafés, op markten, in Joods gezelschap; zeker door direct contact met Joden. Zijn woordmateriaal nadert het meest tot het jargon van Twente; de vaktermen voor de handel ontbreken echter. Het is voornamelijk van groep d viia uit, dat het Bargoens van de zwervers beïnvloed wordt.

D VIIB

De tweede persoon uit Winschoten die me woordmateriaal verschafte, was een dame van zeer goede stand, die in de winkel van haar ouders hielp. Daar kwamen veel zwervers uit Muntendam, kleine handelaren die er hun inkopen deden.

Zij zelf, van Joodse familie, gebruikte nog veel Joodse woorden, zoals dat heel vaak gewoonte is bij Israëlieten van wie de ouders nog Jiddisch spraken.

We krijgen nu een lijst die geen beeld geeft van de invloed van het Joods op het Bargoens; eerder heeft hier het omgekeerde plaatsgehad: het Bargoens dat in de winkel opgevangen werd, drong in de oorspronkelijk Joodse winkeltaal, die nu het karakter kreeg van Bargoens met heel veel Joodse woorden.

Het woordmateriaal is wel interessant om eens een beeld te krijgen van de taal van de personen waarmee de onderzochte van d viia in aanraking kwam.

Ik laat het genoteerde in z'n geheel volgen. De woorden die niet van Joodse oorsprong zijn, worden met* getekend; de Groningse met †.

De hele lijst bevat 87 woorden. Hiervan zijn er 21 Bargoens, terwijl er zeven tot het dialect van Groningen behoren.

De Joodse woorden zijn voor een groot deel dezelfde als die we in het Bargoens optekenden. Dit was wel te verwachten. Toch zijn er enkele bij: ganneke maken, patteren, klove (meervoudsvorm), mamzer, die zeker tot een familietaal horen. Ik heb ze nog nergens elders gehoord.

Het percentage van de Joodse woorden is 68.

In de lijst aan het slot van dit hoofdstuk zijn deze Joodse woorden niet opgenomen, omdat ze alle bewijskracht missen voor de invloed van Joods op Bargoens.

Voor de Joodse invloed in de noordoostelijke groep komen we tot de volgende conclusies:

In Zutfen, een gesprek van, m.i. handelsreizigers, beluisterend, teekende ik op: jatten, schlemiel, gein, verjieberig, malochenen, mesjogge, sjikker. In Goor, in één gewoon gesprek (van Christenen) noteerde ik: lau-lone, schauter, sjalf, schlemiel, peiger, sjikker, sjasken, sjaskebreur, sjaskepeter, achielen, toffe achiel, jofel, mies, mieze hond, miesponem, mesjogge, besjolmen, heitje, joed, zoof, vejieberig, zabbelen, temeie, goamelsjikse, toffe sjikse, zeibel, bezeibelen.