Ik voor mij blijf geloven, dat de taal die wij in de dagelijkse omgang bezigen, een zeer bijkomstige en betrekkelijk eerst laat ontstane vorm van het woord is. Wat wij tot elkaar spreken bestaat uit woorden die, reeds eeuwen en eeuwen, en waarschijnlijk voorgoed, verkeren in een soort tertiair tijdperk van ontwikkeling, toen met het sterker worden van ons sociaal instinct de behoeften tot mededeling van een gevoel en tot aanduiding van een voorwerp langzamerhand van meer belang werden geacht dan het gevoel en het voorwerp zelf. De taal, in dit tertiair tijdperk, een spel van verstandhoudingen, heeft nu nog slechts als mogelijkheid van een laatste groei een fijner en scherper toepassing van haar verhoudingsleer, de syntaxis. Een doorbraak te maken in deze tertiaire laag, enerzijds door haar te zuiveren, maar vooral, anderzijds, door in haar zelf elementen van dieper en meer primaire oorsprong, stammend uit een tijd van directer woord-emotie, werkzaam te stellen op de wijze dezer woorden zelf, dus onverschillig van hare verbindingen, is de bijna zuiver biologische functie der poëzie, van haar metrische techniek, assonantie en strofenbouw in het bijzonder. Zij maakt onder de overgangs-termen voelbaar het verzonken woord, het ding van het woord, van vóór dat het uitdrukkingsmiddel geworden was. En zolang het woord overgangsformule en mogelijkheid tot verstaanbaarmaking zal blijven, en dat zal wel voor altijd het geval zijn, zolang dagelijks de taal het woord overwoekert zodat zijn duidende functie van meer waarde is dan zijn eigen organische kracht, en dit zal wel blijven toenemen, zolang is er, steeds strenger en fijner, een techniek der poëzie nodig, die wetten bezigt om deze andere wetten te voltrekken en op te heffen, die een eigen dieper taal maakt, vermoedelijk gelijkwaardig aan de taal van een denkbeeldige vóór-tijd, waarin het woord meer een zakelijk dan een persoonlijk orgaan was.
Het woord, het ding van het woord, moet dus steeds nog aanwezig zijn in ons fysiek onderbewustzijn, waar ook de wetten der poëtische techniek gelijktijdig ontstonden en nog bestaan. Hier is het woord, in wat ik zijn secundair tijdperk zou willen noemen, een lichamelijkheid, een zelfstandige zaak, die niet alleen tot ons taalgevoel, zoals het latere woord, maar tot al onze zintuigen direct spreekt. Het zintuig dat daartoe vooral in aanmerking komt, schijnt het gehoor te zijn, de klank is het eerste fysieke woord-element dat wij tamelijk gemakkelijk waarnemen (‘De la musique avant toute chose’). Maar ieder dichter zal mij begrijpen, wanneer ik zeg dat men een woord zien kan, zien als een voorwerp, en een proef op de som is wel terstond de grotere kracht die het geschreven of gedrukte dan het gedachte of gesproken woord als woord heeft (De persoonlijke betoogtrant van een redenaar moet hier natuurlijk buiten beschouwing blijven). Ik herinner terloops aan de klinker-kleur-theorie van Rimbaud, en zou kunnen volhouden, dat de gehele betekenis der zogenaamde ‘symbolisten’ bestond in een poging tot het weder in werking stellen van het woord als ding, als werkelijkheid met een dieper zin dan de gebruikelijke, van het secundaire, zintuigelijke woord. Het symbolisme is een woordrealisme, en het stamt niet voor niets uit de tijd toen de bewonderde Wagner muziek liet zien en het gevoel thematisch tastbaar maakte. Wat onze andere zintuigen, de reuk, de smaak en het omtasten betreft, zij zijn zodanig van hun kant verzwakt en verward door misbruik en onbruik, en het woord van zijn kant is zodanig ondergezonken, dat zij, naar ik meen, nauwelijks meer, maar misschien toch nog geheel onderbewust en rudimentair, en dan nog vermengd met talloze associaties en vertroebelende bij-factoren, op dit plan medewerken.
Over het woord in een, hypothetisch, primair tijdperk durf ik niet spreken. Zoals het secundaire uit ons fysiek, zou dit primaire uit ons psychisch onderbewustzijn moeten voortkomen. Men zou het zich voor kunnen stellen, als een kreet, als een ontlading van een emotionele stroom, zo groot en zo diep als de
ether zelf. Het is als een vuur en moet eens door een Prometheus van de hemel naar de aarde gebracht zijn, om daar in nuttige verbastering dienstbaar te blijven. Het is het hoogste geluk van de mens, en alleen de grote dichters, wier volmaakte en tot dit enig doel beheerste techniek de taal ontsluiert en de oorspronkelijke woord-organismen oproept, en in wier werk deze organismen een ver boven hun persoonlijk en menselijk vermogen uitgaande kracht van zelfstandige activiteit ontwikkelen, wekken de herinnering op aan dit woord, nauwelijks vlees geworden, en steeds naar zijn goddelijke natuur weder opstijgend. Maar hier ligt, onder het zaak-aanwijzende, onder het zaak-zijnde, de creatieve functie van het woord, het geheim van alle poëtische eeuwigheid, een verbeeldings-heimwee van al het stoffelijke naar de eerste en heilige geest.
Ik hoop nu maar, na al het bovenstaande, dat ik goed verstaan zal worden, wanneer ik zeg, dat al het merkwaardige dat men in de kleine bundel poëzie van Marsman kan vinden als men wil, bestaat en ontstaan is door het gebruik van het fysiologische onder-woord, het secundaire, dat thans verzonken, maar immer werkzaam ligt in de omgangstaal. Door zeer vreemde associaties, door de meest onverwachte tegenstellingen van accent en kleur, door dikwijls een radicaal vernietigen van elke letterlijke betekenis, maar door een steeds gespannen en sterk houden van een ritmische vaart in hoe kort en brokkelig bestek dan ook, krijgt men telkens de gewaarwording, alsof een woord tot in zijn kern splijt, en alsof uit die versplintering een elementaire kracht, nieuw, maar die wij toch herkennen, omhoogbarst. Men leest dit bundeltje, zonder enige moeite, in een kwartier door en zonder dat, als de natuurdichters gelijk hebben en kunst slechts een illusie moet geven van gevoel, het ons persoonlijk aanspreekt. Het mist, en daarom is het zo verschillend van Gorters prachtige sensitivistische verzen, een uitdrukkingskracht van de sensatie die zijn middel zoekt in een luisterend en teder taalgevoel, het volgt niet, bijna als een toeschouwer,
het bewegen der aandoeningen met een zo veel mogelijk overeenstemmend bewegen van woorden -, neen, terwijl het hiertegenover machteloos staat, zo machteloos dat men geneigd zou zijn van een psychische epilepsie te spreken, dringt het met de kracht der sensatie, waarvan het verder geen rekenschap geeft, door tot enkele vergelegen visies, die voor hemzelf van overweldigende scherpte moeten geweest zijn, en legt, als een ontwakend terugkerende, de uitgangspunten van deze opvaart in zo weinig mogelijk suggestieve woorden vast.
Het merendeel der gedichten heeft het uiterlijk van wat men in het essay-jargon ‘expressionisme’ is gaan noemen, en bestaat uit te zeer afgekoelde noteringen. Bijna toevallig moet men het bijzondere dat ik boven trachtte aan te duiden opmerken, en dan verkrijgen hoe langer hoe meer verzen één voor één in dit inzicht waarde, al moet ik er terstond aan toevoegen dat het meeste zelfs dan nog vlak blijft en het kenmerk van abrupte poging behoudt. Voor mij was deze ‘toevalligheid’ een uitnemende voordracht door Mevr. Sanders-Herzberg van het korte gedichtje ‘Amsterdam’, dat ik hieronder zal aanhalen. Vooral een jong dichter moet men beoordelen naar het beste wat hij bereikte, en zijn mislukkingen aan iets anders toeschrijven dan aan zijn talent. Chronologisch is Marsman de eerste geheel oorspronkelijke verschijning na Herman v. d Bergh en Hendrik de Vries, en tot nu toe tevens de laatste. Men raadplege, als uitgebreide karakteristiek van persoonlijkheid en gedichten, het voortreffelijke artikel van P.N. van Eyck, onlangs in ‘De Gids’ verschenen.
Een merkwaardigheid die bij het beste deel dezer poëzie in het oog valt, is het ruimte-gevoel. Niet zozeer van een oneindigheid, als wel van een ruimte, grenzeloos maar samengewenteld. Het is alsof men over de verschansing van een ballon geleund, de steile holten van lucht en land ziet ineenronden aan de rand van de horizon. Dit voltrekt zich binnen de ogen, ja, deze ruimte is eigenlijk het waarnemingsveld in ons zelf en wij bezien onze wereld als de binnenkant van een tot ons dichtdraaiende enorme bol. Deze poëzie is niet in de eerste plaats een
kunst, een esthetische stofbeheersing, maar een gevoelsstaat, een toestand van de dichter. En het oneindige eenzaamheidsbesef dat zich van hem meester maakt in deze eindige ruimte (ik kan me niet anders dan in flauwe benaderingen uitdrukken) doet het eigen lichaam, en, in de veelvuldig voorkomende erotische gedichten, tevens dat der geliefde, geweldige mateloos-stromende gestalten van een vreemde grootte aannemen, terwijl de dingen der verlaten wereld even, in een moment van bliksemlicht, een ademloze, al te scherp omlijnde, stilstand bewaren, en dan met een ruk wegstorten buiten de rand der ruimte.
In iedere regel herhalen zich assonanties en alliteraties, maar dit verklaart niet voldoende de magische kracht van dit langzaam en schoksgewijs opstijgen. Mijn eerste waarneming, toen ik dit gedicht hoorde voordragen, was een oud mannetje, dat eenzaam in de heldere nacht in een nauwe torentrap tastend omhoog stijgt en telkens door de opklimmende raampjes over de verdwijnende stad in panische angst naar buiten staart. Ik zag, even, scherpe brokkelende trapjesgevels van een naar mij toe waaiend en weer wegbuigend uiteenkantelend stadsgedeelte. Toen verloor ik de toren en het mannetje, en ‘ruggelings schuivend langs de hemelschuinte’ was ik als een insect dat zich aan de binnenkant van een reusachtige omlaagdraaiende stolp op dezelfde plaats houdt door eindeloos hoger te klimmen. Van de stad, thans ver onder me, blonken de geheel blootgelegde, zichtbaar geworden, gekromde grachten als gele sikkel in het maanlicht. Ik kan niet nagaan welk een angst uit welk een vóór-tijd mij toen bleef beklemmen.