‘Hij die terecht beseft, dat alle dingen uit de noodwendigheid der goddelijke natuur voortkomen en volgens de eeuwige wetten dezer natuur gebeuren, maakt geen uitzonderingen voor hetgeen vijandig, belachelijk of minderwaardig zou kunnen schijnen, en heeft met niets deernis...’
Ziellier een citaat uit Spinoza, dat J.C. van Schagen tot motto koos voor zijn bundel merkwaardige proza-gedichten ‘ Narrenwijsheid’. Al terstond verbaast het, ter weerszijden van deze woorden, links Narrenwijsheid en rechts Spinoza gedrukt te zien; maar dan denkt ge, hoop ik, even aan Shakespeare en aan het formidabele prestige, dat hij aan de zijdelingse lach van de volmaakte nar verleend heeft. Het is de lach, voorkeurloos en onverschillig, van iemand die zózeer niet meer rechtstreeks met de dingen zelf in verband staat, van iemand wiens wereld zózeer van woorden en wiens daden zózeer van spel de vluchtigheid maar tevens de volstrektheid verkregen, dat hij in zijn laatste overpeinzingen met een woordspeling volstaan kan. Het is misschien de enige manier waarop -, neen, niet de Lears, niet de Fausten en zelfs niet de Don Juans of Don Quichotten, ‘der Welt abhanden’ komen -, maar waarop de ‘kleine zielen’, als ik ze zo eens aanduiden mag, de halfbloeden van de geest, zij in wier ziel een voortdurende strijd is en die daarin tegen zichzelf meestrijden, zij die snakken naar de vernietiging van hun eigen kern, smeken om zich zonder genade te mogen overgeven aan een vijand die ze verheerlijken, en die altijd weer de verraderlijke genade ondervinden gespaard te blijven -, deze ‘narrenwijsheid’ is de enige wijze, waarop deze ‘kleine zielen’ met zichzelf en de wereld afrekenen, door hun eigen verstand ten slotte te scherpen tegen hetgeen de zachtheid van het leven oversloeg om in een soort zelfmoord van de ziel, ten slotte toch weer bedrogen uit te komen; want op dit laatste moment nog bleek hun verbitterde wil sterker dan de wer-
kelijkheid, die zich niet onverbiddelijk tegen hen wilde keren.
Ik heb hier deze levenshouding tot in haar uiterste proberen aan te duiden, om daarmede te suggereren, misschien enigszins vergroot en als men wil overdreven, wat de gevoelshouding is, die uit het merkwaardig werk, dat J.C. van Schagen ons in zijn bundel ‘ Narrenwijsheid’ voorlegt, mijns inziens tevoorschijn treedt. Men leest in het derde narrenlied:
Er is, tot in de vorm dezer regels, iets dat me doet denken aan een verstrooid bezigheidje van iemand, die telkens gedachteloos tussen de toppen van duim en wijsvinger een elastiek ringetje spant en dan, als hij zijn vingers niet verder uiteen kan krijgen, ze weer laat samenstoten. Ook komt het me voor, dat hier iemand is, die volhoudt, dat de kleinste cirkel langer is dan de langste rechte lijn, en dat wij, als we een geheel jaar de trap open afgaan, de Mont Blanc bestegen hebben. Is een repeterende tijd gelijk aan de eeuwigheid? Is één ding, en nog een ding, en nog een ding, tenslotte het heelal? Is een waterdruppel de samenstelling zijner bestanddelen, een gedicht de opeenvolging der regels, en God de som van zijn werkingen in de natuur? - Indien dit niet zo is, is het eerste en het laatste wat wij zoeken
moeten datgene waarin ieder geheel zijn onderdelen overtreft, wat het merkwaardig vermeerderende is van iedere samenstelling, waarom twee paarden een vracht gemakkelijker trekken dan één paard de helft van dezelfde vracht, waarom honderd man meer durven, dan honderd maal één man, waarom vier iets meer is als het produkt dan als de som van twee en twee, - en voor dit geheimzinnig teveel, dat van ieder geheel nog overblijft na aftrek van zijn onderdelen, moeten wij een directe uitdrukking zoeken. Ge kunt u redden met een metafysische transpositie naar een Ideeën-leer, met een binnen-lichaamse schaduw van een Ding-an-sich; maar als ge het woord Spinoza boven uw werk schrijft, moet ge voelen hoezeer juist de aanvaarding van een Deus Substantia, als eenheid boven alle realiteit moet gedreven hebben tot de mathematische abstractie van zijn constructies.
Men leest in het vierde narrenlied:
Maar is dit niet slechts de negatieve houding tegenover de dingen en nog niet de positieve tegenover wat wij God noemen? - En even verder leest men in hetzelfde lied:
En is dit niet positief tegenover de dingen en negatief tegenover God? - Wanneer en op welke wijze geeft Van Schagen ons een positieve uitdrukking van wat wij God noemen, geeft hij m.a.w. een directe bewustheidsvorm voor een geheel, dat ook buiten zijn delen bestaat?
Niet op de wijze der metafysica of op die van het intellectuele denken, maar op de beeldende wijze der kunst. Maar ook hier
zijn verschillende methoden, van die van Milton, die eeuwenlang menselijk denken in reusachtige vormen bracht, tot die van Maupassant, die één enkele blik, één handdruk, één woord tot een tijdloze gevoelsexpressie omschiep.
Van Schagen, die geen denker is, geen schepper van gestalten, is niet iemand, die in de diepte van zijn instinct of in de uiterste hoogte van zijn geestelijk leven naar een bewustheidsvorm zoekt. Hij werkt, als kunstenaar, op een wijze die men impressionistisch zou kunnen noemen. Wat zijn gedichten merkwaardig maakt, zijn niet de uieschil en het lucifertje en niet het feit, dat hij ze goddelijk noemt, maar de wereld-wijde en een weinig triestige stemming, de doorweekte sfeer, waarin dit alles is opgenomen en als los van de wereld drijvende wordt, die na de opsomming van een twintig of dertig van zulke voorwerpen door de monotonie van de zinsbouw en de vage en wat vermoeide kleurloosheid der beelden langzaam zich in ons vastzet. Leest u eens het eerste Narrenlied, dat bij mij zeer sterk een paar schilderijen van Breitner in het geheugen roept:
- En na enige tijd van opsomming gaan langzamerhand al die dingen in de grijsheid van de regendag verloren, maar nog even blij de stem natrillen en geeft thans een directe expressie van de atmosfeer, los van al de beelden in wier hoedanigheden zij zich reeds suggereerde:
In dit eerste Narrenlied en in het gedicht ‘ December’ vind ik Van Schagen op z'n best en voel ik ook, dat de vormloosheid een bijna opzettelijke vormweekheid is, een doezelige slapte, een weerstandloos wegglijden in een overmachtig indringende sfeer-stemming. Dit zijn zijn beste verzen, omdat ze volkomen passief geschreven zijn, want in enkele andere herneemt zich zijn activiteit, als een plotselinge sprong uit de atmosfeer, in de vorm van een schrille ironie, of een te grillige gedachte-vondst. Het ‘Gebed’, bijvoorbeeld, dat zo prachtig begint, wordt voor mij volkomen bedorven door de laatste regel, waarvoor ik al vreesde, toen in het midden al die w-alliteraties kwamen (‘het wuiven der willige wieren met het stille wielen van het water’ en even later ‘de zwijmeling der wieren in de wellende weelden van het water’).
Een enkele maal is het hem gelukt, een mengsel te vinden van weemoed en ironie in een stemming van een bewuste passiviteit en eenvoudigheid, die zich als zodanig gewild heeft en weet uit te spreken. Dat is in ‘ Meisje’.
Soms is zij vrouw en groot, en mijn armen gaan open van geluk.
Soms is zij meisje en klein, als een naaistertje, en ik trek mijn dasje recht en bepeins het vraagstuk, waarom ze niet liever een coupeur van Kreijmborg genomen heeft.
Ge moet dit in zijn geheel lezen, ge vindt het op bladzijde 16 van deze bundel, het gevoelige schetsje van dit ‘meisje’ dat: ‘als ze “neen” zet, schrapt ze de laatste n weer door, omdat dit te stijf is...’
Ik kan deze korte karakteristiek niet besluiten zonder even een bijna persoonlijk woord van dank aan Van Schagen voor de aanhef van het helaas in het verloop wel wat gezwollen en grootsprakig gedicht, dat hij ‘ Voor Rogiertjes moeder’ schreef. Er
wordt gesproken over de conceptie van een kind, en hij schrijft:
Die uitdrukking is zo teder, zo prachtig, zo prachtig, dat ik er hier niet meer over schrijven durf en dat ik reeds daarom het boekje van Van Schagen mijn leven lang bewaren zal en alles zal lezen waaronder zijn naam staat.