*Tot den leser.

1Hoe wel dat den vernuftighen Leser doer die bequaemheyt 2 ende neersticheyt die den Poët gebruyct heeft int beschrijuen 2 3 deser synder visioenen oft ghesichten, ende dat noch meer 4 doer dat hyse soo constich voor ooghen ghefigureert siet, 4 5 lichtelyck soude moghen die by hem seluen verstaen ende 5 6 wtlegghen, so heeft nochtans den Poët (op dat den alder- 6-77slechsten Leser hem niet te beclaghen hebben en soude) seer 7 8 constelyck, claerlyck, ende voorsichtichlyck met een soete 8 9 Prose die selue wt die heylighe schriften ende wt verscheyden 9 10 geleerde Poëten, Philosophen, Orateuren, ende warachtighe 10 11 historien wt gheleyt ende verclaert. Dus blijft gesont ende 11 12 weest danckbaer.

1 *Siende ende merckende dat veel menschen ende schier alle 1-4 1 2 de werelt een ongerust leuen leyden, ghequelt ende 2 3 qualyck te vreden sijn, ende datter schier niemandt in sijnen 4 staet gherust oft met sijn deel vernuecht en is. Want menich 4 5 crijchsman prijst een Coopman te wesen ende coopmanschap 5 5-6 6 te hanteren: en menich Coopman soude liuer moescoppen, 6 7 crijghen, ruyteren ende roouen: Rechters souden wel willen 7 8 lantneiringhe doen: den Lantman prijst het recht te plegen: 8 9 vele die ghehout sijn souden wel willen ontbonden wesen: 9 10 ende vele onghehoude rasen om ghehout te syn: de erme waren 10 11 gheerne rijcke: de rijcke souden gheerne meer ende meer 12 hebben, ende achterna souden sij wel willen edel lieden sijn: 12 13 een Ridder oft een edel man waer gheerne een groot Hans oft 13 14 Graue: een Graue soude wel een Prince oft Hertoghe willen 15 wesen: een Hertoghe soect hoe hy soude moghen een Coninck 15 16 worden: een Coninck noch veel min te vreden sijnde, soect 16 17 hoe hy sijn rijcken sal moghen vermeerderen, ende ander 17-18 18 Heeren landen ende steden tot de sijne voeghen, ende alle 19 * daghe hoogher ende hoogher te // climmen, ende achternae 20 soude hy wel willen tot de Monarchie van Europen geraken, 20 1 ende voorts van alle de werelt Heere worden. In somma, de 1 2 herten der vleeschelycker ende wereltlycker menschen sijn 2 3 altijts ongherust, ende doen hare Heeren daer sij in ligghen 3 4 altijts verbeyden, duchten, suchten, rasen, verlanghen ende 4 5 waken: want een eerghierich, goudtghierich, oft vleesch- 5-66ghierich mensche en is nummermeer te vreden met tgene dat 6 7 hy heeft: ende ist sake dat hy tien dagen gheaerbeyt heeft 7 8 om te crygen tghene dat hy heeft, hij salder ander tien mael 8-9 9 tiene erbeyden om te cryghen tghene daer hy naer haect, al 10 en waert hem niet nut tot siele oft tot lichaem. Den tijt ende 10 11 het leuen dat de menschen hier van Gode gestelt ende ghe- 1112gundt is om hem te kennen, te dienen, eeren, louen, ende 13 sijnen naem groot te maken, ende om alle onse hope op hem te 14 setten, ende ons leuen na synen wille te voeghen, alle onse 15 salichheyt ende gheluck in hem te soecken, ende met hert ende 16 monde te bekennen, dat alle goet ende salicheyt van hem 16 17 alleene compt: sonder welcke saken der menschen condicie 17 18 ergher ende ellendigher is dan der onredelycker beesten. 18 19 Dien tijt ende dat leuen (segghe ick) brenghen sij ouer met 19 20 onrusten, ghiericheyt, slauernye, deur onmanierlycke begheer- 2021lyckheyt tot eertsche saken: verliesende de blyschap ende 22 gherustheyt der conscientien ende des gheests, ende die vrijheyt 22

1 * der christenen, dies mense met rechte wel mach gelijcken // by 1 2 den hont daer Esopus af spreckt, die ouer een brugghe loo- 23pende met een broot in sijnen muijl, sijn scaduwe int water 4 siende, meynde dat eenen anderen hont was die een groot 4 5 broot hadde, dies hy deur gulsicheyt ende afgunsticheyt ghe-6dreuen sijnde: het warachtich broot dat hy hadde liet vallen, 6 7 ende greep nae die schaye, ende vant hemseluen bedroghen. 7 8 Also (segghe ick) sijn oock de ghene die op de eertsche saken 9 so versot sijn, dat sij die ydele ende verganckelycke saecken 10 meer dan de eeuwighe ende godlycke dinghen achten. 11 Waerder een beelt van eerden oft van slijck ghebacken ende 11 12 van buyten fraykens, maer seer dunnekens verguldt dattet 12 13 gheheel van fijn goudt schene te wesen, soo datter een yeghe-14lyck om aerbeyde en hem quelde om dat te ghecryghen. Maer 14 15 datter yemant voersichtich een cleyn stucxken af brake, ende 15 16 de boeuerye also ghewaer werde, ick soude meynen dat hy 16 17 hem niet seere en sou vermoyen noch synen tijt verslyten 17 18 om dat te willen crijghen, als hy het bedroch verstonde, maer 19 meyne dat hy hem voeghen soude om betere ende ongeualster 19 20 rycdommen te crijghen. Aldus hopende dat de ghene die te 21 rechte verstonde hoe bedriechgelyck de verghanckelycke 21 1 dinghen sijn, hem van de selue beter soude trecken ende de 1-2 2 eewighe dinghen soecken, heuet my goet gedocht te betoonen 2 3 met soo luttel woorden alst my moghelyck is, hoe ydel, snoode, 3 4 bedriechgelyck, onuersadelyck, ende onsekere de // tijtlycke * 4 5 dingen sijn: ende dat godlycke saecken alleene, eewich, on-6sterffelyck, wtnemende goet, schoone, deuchdelyck, redelyck, 6 7 machtich, nuttich, bequame, rechtueerdich, ouervloedich, 7 8 ende in alle manieren volmaect sijn, ende meer dan onsen 8 9 gheest soude connen gepeysen oft begrijpen. Op dat de 9 10 menschen heur tot God keerende, ende alle heuren troost ende 10 11 salicheyt in hem soeckende, hier lijdtsamelyck souden mogen 11 12 leuen, met gheruster conscientien, vrede des gheests, inwen- 1213dighe vrijicheyt, ende blyschappe hier opder eerden ende hier 14 naemaels deur de verdienste ons Heeren Iesu Christi (wt ge-15naden) inder eewichheyt heur souden mogen verblyen. Maer 15 16 eer wij van de ydelheyt der wereltlycker saken spreken, wil 17 ick v vermanen Eerweerdighe Leser, dat ick (als ick spreke 17 18 van rijckdommen, van staten, van ghesontheyt des lichaems, 18 19 van vrouwe, van kinderen ende diergelycke saken, die gauen 20 ende weldaden Gods sijn) niet en spreke noch en verstae, van 20 21 die saken in heur seluen, noch van tgoet ghebruyck van dien, 21 22 dewelcke in alle dese saken geen schult noch misdaet en 23 hebben, maer de onghereghelde begheerten diemen daer toe 23 24 heeft, ghelijck S. Augustijn seyt: want ghesontheyt, stercte, 24

1 rijcdom, gracie, edelheyt, schoone ende goede huysvrouwe, 1 2 scoone kinderen, vrienden, macht, ende dierghelycke, sijn 3 saken die onuerscheyden sijn, ende daermen goet oft quaet 3 3-4 4 af mach ghecrijgen, Soo S. Ambrosius verhaelt, dewelcke 4 5 * pro-//fitelijck sijn als sy deuchdelyck ghebruyct worden: maer 5 6 scadelyck wanneer sij buyten de deucht oft God begheert oft 7 ghebruyct worden. Noch ick en wil oock niet spreken vande 8 ghene die tijdelycke ghoeden hebben ende besitten: maer 8 9 van die ghene die van het tijdelyck goet ghehouden ende 9 10 beseten sijn, van de ghene die eenen die Gallio ghenoempt 10-11 11 was ghelijcken: den welcken (so Seneca seyt) sijne rijcdommen 11 12 niet toe en behoorden, maer hy hoorde heur toe, dat is te 13 segghen, hy diende de oorsaken van tquaet die hem deur de 14 rijckdommen gegheuen waren. Maer ick wil segghen van het 14 15 aenhanghen, liefde, ende betrouwen diemen tot die selfde 15 16 heeft, ende vande verlatinghe, afscheydinghe der deucht, ende 17 van Godt, om de creaturen ende ydelheden te ghebruycken 17 18 ende aen te hanghen. Om d'oorsaecke dat sij ons dringen tot 19 quaet doen, tot pyne, ende cattyuicheyt. Om welcke saken 19 20 mense principalyck snoode behoort te achten. 20

1Bemerckende dan de conditien der tijdelyker saken, de- 1-4 12welcke al en waren sij van heur seluen niet cattyuich noch 2 3 verganckelyck, soo en isser toch niet in heur dat onse mach 3 3-4 4 wesen, oft ten sy ydel. Rijcdommen ende hoocheden qualyck 4 5 vercreghen, ende onrechtuerdelyck beseten, ende heur besitters 6 schijnen gheluckich te wesen (seyt Plato). Maer ydele ende 6 7 onnutte saecken en connen gheen salicheyt gheuen: sij schijnen 7 8 wel rijcdommen te wesen, maer ghelijck ermoede niet // en * 9 leyt in cleyne besittinghen, maer in onuersadelycke begheer-10lyckheyt tot goet. Also en leyt den rijcdom oock niet in veel te 10 11 hebben, maer in gherust te wesen ende te vreden te syne.

12Hier mede compt Seneca ouer een, als hy seyt, Hy is groot 12 13 die in rijckdomme is als oft hy erm ware: maer diese niet en 13 14 heeft is in meerder versekerheyt, ende vrijer van alle peryckel. 14 15 Het is onmoghelyck (ghelijck het spreeckwoort seyt) dat de 16 muys den terre ghenake, sonder daer af besmet oft ghehouwen 16 17 te worden.

1Tot desen propooste seyt S. Chrysostomus, dat tijdelycke 1 2 eere ende hoocheyt de menschen tot verscheyden ongheschict- 2-33heden ende onbehoorlycheden trecken. Het is van noode 4 groote deucht ende standtuasticheyt te hebben, om hem niet 4 5 te vergrijpen ende te buyten te gane in hoocheden ende 5-6 6 staten: want die hoocheden ende heerlycheden maken weelde, 6 7 ende verwecken de menschen tot spyticheden, versmadinghen 7 8 van ander menschen, sij onsteken de gramschappe, sij trecken 8 9 ende versincken de menschen in den gront der boosheyt, 9 10 ghelijck eenen grooten storm een cleyn schipken doet ver-11sincken. Sy maken den mensche houerdich: sy onstellen ende 11 11-12 12 veruremden den gheest, so dat de mensche niet en merct waer 13 dat hy gaet, want hy loopt anders dan hy meynt: ende willende 13 14 de slauernije ende ermoede ontvlieden, steeckt ende verwect 14-15 15 hy hem seluen inde oprechte slauernije ende ermoede: ghe-// 1516 *lijck den hase die soo hy meer spertelt om wt de netten te 16 17 gheraken, hoe hy hem seluen vaster bint ende syns selfs doot 17 1 soeckt, ende ghelijck de voghelkens die met den terre geuangen 1 2 sijn, hoe sy heur seluen meer willen verlossen, hoe sy heur 3 seluen meer vanghen. Sij en soecken in geen saken meerder 3 4 salicheyt, dan in wereltlycken voerspoet, denwelcken sy mey-5nen gheleghen te syne in rijcdommen, eere, macht, hoocheyt, 6 wellustichheyt ende diergelycke. Hier deur meynen sij 6 7 seer fray en wel te syne, ende den rechten wech der salicheyt 7 8 gheuonden te hebben: maer gelijck een mensche die droncken 9 is, niet en weet te vinden den wech om naer sijn huys te 10 gheraken: alsoo dolen sij herwaerts ende derwaerts droncken 10 11 sijnde van verscheyden lusten ende begheerten tot de eertsche 12 saecken, ende en connen den wech tot het opperste goet, 12 13 rijckdom ende gheluck niet vinden. Want ghelijck Plato dat 13 13-14 14 selue oock seyt, hoe soude een man tot rijckdom gheraken 15 die niet en handelt oft om en gaet, dan met slechte ende 15 16 verworpen saken? Hoe can hy deur onsekere ende vergancke- 1617lycke dinghen salich wesen? Alle goet leuen, eere, gheluck 17 18 ende salicheyt is in God alleene gheleghen, ende buyten hem 19 en is gheenen rijckdom noch salicheyt. Die nv gheluckich wil 20 wesen, die moet tot dat een ende eewich trecken, ende vlieden 20 21 oft wijcken van alle verscheydenheyt ende veelheyt der 22 tijdelycker saken. Hier omme seyde Christus tot Martham, // 23 Ghy sorcht ende becommert v met veel dingen, maer sekerlyck * 23-24 23 24 een is v van noode om gherust te sijne: Maria heeft het beste 24

1 deel vercoren, dat is dat eene, dwelck heur niet afgenomen 2 en sal worden. Aldus leert ons Christus, dat niet goet en is hem 2 2-3 3 te moyen met veelheyt der wereltlycker saken, waer inne 4 ongherustheyt ende quellagie des gheests gheleghen is. Maer 4 5 dat wij ons schatten in den hemel souden vergeeren die seker 5 6 sijn, want die warachtighe rijckdommen verheughen den 6 7 gheest sonder eenighe sorghe. Maer de rijckdommen en 7 8 hoocheyden deser werelt, brenghen sorghe ende benautheit 8 9 mede, soo wel in die te vercrijghen, als met de selue te bewaren, 9 10 ghelijck Cicero dat oock in sijn Paradoxa verclaert, segghende, 10 11 de rijcdommen ende staten met grooten erbeyde vercreghen, 11 12 worden met noch meerder pijnen ende sorchuuldicheyt be- 1213waert. Daerom seyt Iuuenalis, dat de bewaringhe veelder 13 13-14 14 goeden, een ellendighe sake is. Als de lantmuys (soo Esopus 14 15 vertelt) van de steedtsche muys verstaen hadde dat alsulcken 15 15-16 16 peryculen ende gheruchten alsser ouerquamen dewyle sy inde 16 17 stadt te samen banketeerden daghelycx waren, seyde sy dat 17 18 alsulcken ouervloedicheyt beter galle dan honich ghenoempt 18 19 mocht wesen. De rijcdommen ende hoochheden doen den 19 1 mensche erbeyt en smerte, ende maken hem gelijck een 1 2 Eechorentken het welck in sijn huysken loopende, sijn wielken 2 3 doet drayen: maer hoe dat drayt ende erbeyt, het en voor-//dert * 3 4 niet. Sij doen de mensche ooc gelijcken aen eenen Ixion, 4 5 dewelcke op een rat gebonden is dat altijts omdrayt: om dies 5-6 6 wille dat hy so seere op Iuno verlieft was, diewelcke, na der 6-7 7 Poeten verclaren, Goddinne der Conincrijcken, machten, 8 hoochheden ende staten is, dat hy siende een wolcke die 8 9 eenighe ghelijckenisse van Iuno mocht hebben, meynde dat 9-10 10 syt geweest hadde, maer was bedrogen, want ten was maer 10 11 water en roock, dwelcke ons ooc de ydelheyt, onprofyte- 11 11-1212licheyt, ende het ongemack der eergieriger erbeit beteekent, 12 13 dewelcke in de stede van d'warachtich goet, de scaduwe om- 1314helsen, ende onvaste saken die wanckelbaer ende lichtelyck 14 15 herwaerts ende derwaerts drayen verkiesen. Desen Ixion 15 16 bracht ooc de Centauren voorts die half mensch ende half 16 17 peerden, ende na hem Ixionides genaemt waren: welcke fabule 17 18 ons ooc de ydelheyt der eergieriger ende liefhebbers der eert- 1819scher dingen betoont, die der menscen nature ende reden in 19

1 beestelycheyt veranderen, ende gelijck ongetemde peerden 2 t'allen canten wt doen smyten, ende ander lieden quetsen, 2 3 ende verdrucken. Aristoteles bescrijuende eenen geluckigen 3 4 man en wilde niet dat hy groote rijcdommen hadde, als hy ge-5luckich wilde wesen. Rijcdommen sijn Sophisteryen van goede, 5 6 waer deur den grooten sophist de duuel de onuoersichtige 6 7 bedriecht: want gelijck een sophist deur sijn conste wijs schynt 7 8 te wesen, ende niet en is, also hebben rijcdommen ooc maer 9 eenen schyn van rijcdom. Hier mede comt S. Augustijn 9 10 ouereen, als hy seyt dat de mensch boos is die den rijcdom 11 * goet acht. // Groot incomen, hoocheyt, ende goede fortuyne, 12 houden de menschen gheselschap int leuen alleene: maer inde 13 doot en dickmaels eer verlaten sij heur liefhebbers. Fortuyne 13 14 is weerdich Plagaria ghenoempt te wesen, ende wordt van de 14 15 gheleerde oock dickmaels also ghenoempt, naer eenen die 15-16 16 Plagarius hiet, dewelcke die vrij waren, in slauernye brachte: 17 want alsoo maken de rijckdommen de menschen oock onurij, 18 vreck, bloyde, vol sorghen ende achterdenckens. Sy maeckt 18 19 de sommighe den hont gelijcke die niemanden deel en laet 19 1 hebben van d'been dat hy heeft. Sommighe sijn deur den 2 rijckdom den draeck gelijcke, die de gulde appelen inden hof 2 3 van de Hesperides bewaerde: van welcke appelen hy gheen 4 gebruyck noch weluaren en hadde, noch en liet niet toe dat 4 5 een ander oock mochte hebben. Tertullianus seyt, dat de rijck- 56dommen den appelen van Sodoma ende Gomorra ghelijck 6 7 sijn: dewelcke in het ghesichte schoone ende goet schijnen te 7 8 wesen: maer alsmense aenroert, so vallen sij in asschen. 9 Den wereltlycken voerspoet ende hoocheyt, en onstelt ende 9-10 10 beroert niet alleene de groue ende onwetende, maer verderft 10 11 ooc veel wijse. Sy sijn doornen die beletten dat het goet graen 11-13 12 des goddelycken woorts gheenen wasdom of vruchten en 12 13 heeft. Die kinderen van Israel hebben Godt verlaten om des 13-15 13 14 goudts wille, ende hebben het gulden calf aenghebeden, het 15 welcke met den viere verteert ende drinckbaer gemaect wert: 15 16 ende van // dyen tijt aen is het gout een spijse des viers ende * 16

1 verachtinghe gheworden. Soo Tertullianus vercleert, ende wat 1 2 goudt en eerghiericheyt sent der Apostelen tijden ghedaen 2 3 heeft, daer sullen wij hier voorts op sijn plaetse wat af ver- 3-44halen. Rijckdommen sijn dick slijck seyt die Propheet Abacuc. 4 5 Het is mesch daer de schietweuels in wuelen ende heur in 5 6 wentelen, seyt S. Chrysostomus. De Philosoph Crates merc- 6 6-10 6 6-77kende ende verstaende wat quaet en onruste de eerghiericheyt 8 ende goudtghiericheyt aenbrengen, seyde: Gaet wt van my 9 ghy schadelycke begheerlyckheyt, ick sal v verdrincken, op 10 dat ghy my niet en verdrinct. Martialis schrijft, dat seer 10 1 swaerlyck is rijck ghelijck Cresus, ende religieus ghelijck 1 2 Numa te wesen. Ick heb een goede ende gheluckighe vaert 2 2-4 3 gedaen, (seyde de Philosoph Zenon) als alle mijn goet ver- 34droncken is. Rijckdommen sijn webben der spinnen: sij sijn 5 roock die de ooghen quetsen, ende nochtans saen verdwijnen. 5 6 Die rijck willen worden seyt S. Pauwels, vallen in veel be- 6 6-77coringhen ende stricken des duuels, ende in veel sotte ende 8 schandelycke begheerten die de menschen doen versincken in 9 de verdoemenisse: want ghiericheyt is een wortele van alle 10 quaet. De dwase misprijsen de dinghen die sijn, oft sij niet en 10-11 11 waren: ende de saken die niet en sijn, begheren sij. Damas- 11-1212cenus seyt, die saken die sijn, sijn eewighe ende onuerander-13licke saecken: ende die dinghen die niet en sijn, sijn wereltlyke 14 ende vergancke-//lycke saken. De wereltlycke saken sijn ge- *15lijck een wolcke op den muer gheschildert, die wat schynt te 16 wesen sonder yet te sijne: gelijck de sot de scay vander kerssen 16 17 na volcht, also volcht de wereltlyke mensche het ertsche goet 17

1 inde stede van het eewich goet. Sy sijn gelijck den phrenetyken 1 2 mensch daer Horatius af spreect, dewelcke in een schoon spel 2 2-3 3 meynde te wesen, melodieusen sanck te hooren, ende in alle 4 wellusticheyt te syne, ende hoe wel dat niet dan fantasyen 4 5 en waren: was hem nochtans dit duncken aengename. Desen 5 5-6 6 worde deur de nersticheyt van sijn vrienden, van sijn quella- 6 6-77gien genesen: ende doen vont hy hem berooft van tgene dat 7 8 hy deur sijn fantasie meynde te hebben. Also ist oock met 9 den wereltlycken mensch, tot welcken Christus seyt: O dwaes, 9 10 desen nacht salmen v siele van v eysscen, wiens sal dan sijn 10 11 dat ghy vergheerdt hebt? Also gaet het den ghenen die schat 11 12 vergeert ende niet rijc in gode en is. Als oft hy met Dauid 12 13 seyde, de rijcke deser werelt sijn rijck naer heur fantasyen 13-14 14 ende duncken: maer als sij de waerheyt sullen sien ende wt dit 15 leuen sijn, dan sullen sij heur ydel ende beroeft van alle dinghen 15 16 vinden. Aengaende van staten, hoocheyt, ende regeerders der 16 1 gemeynten, verhaelt Plutarchus dat den grooten Orateur 1 2 Demosthenes voer een maniere hadde, den iongen mans die 2 3 tot hem quamen te vermanen, dat sij na geen staten, hoocheden, 3-4 4 oft officien staen en souden, segghende: Ofter twee wegen 4 5 waren, waeraf den eenen tot dienste der ghe-//meynten oft * 5 6 staten leyden: ende den anderen totter doot, ende datmen 6 7 verstonde wat moyte, sorghe, ialoursie, quaet vermoeden, 7 8 openbaren ende heymelycken haet, achterclap, twisten, ende 8 9 tweedrachten daer in gheleghen sijn. Een mensche soude eer 9 10 den wech die nae die doot leydt, dan den anderen kiesen. 10 11 Hieromme seyt S. Augustin, Die hoocheden ende officien 11 12 soeckt, die is van God verscheyden: niet deur die verschei- 12 12-1313denheit der plaetsen, maer der begheerten. Sy erbeyden om 13 13-14 14 heur tijtelyck te voorderen, maer sij wijcken eeuwichlyck 14

1 achterwarts. De Reusen brochten den eenen berch op den 1 2 anderen om in den hemel te climmen: desen (seyt S. Am- 2-33brosius) sijn ghelijck die lancx de leere der wereltlycker eeren 3-4 4 in den hemel willen climmen. S. Cipriaen scrijft, dat ghy 4 5 eere, authoriteyt ende macht meynt te wesen, is venijn onder 6 eenen schoonen schijn verborghen, ende cattyuicheyt onder 6 7 een fray decsel. Hierom seyt S. Augustin: hoe de mensche 7 8 in meerder hoocheyt is, hoe hy in meerder perickel is. De 8 9 Poët Aristophanes heeft den Godt der rijckdommen, die sij 9 10 Plutus noemen, beschreuen in alle dinghen beureest te wesen, 11 ende in niemanden hem te betrouwen, om dies wille dat de 11 12 rijcdommen en hoocheden de menschen also maken, want 12 13 om heur rijckdommen te crijgen, legghen die dieuen laghen, 13 14 die straetschenders, de kallingaers, procesmakers, ende be- 1415driegers: wijf en kinderen, of erfgenamen wenscen sijn doot 15 1 om sijn gelt // te hebben: andere eerghierighe haken naer syn * 2 doot om syn officie oft staet te cryghen. De Prince oft syn 2 3 officieren luysteren nau toe om eenige actie oft oorsake te 3 4 vinden om syn goeden te moghen confiskeren. Daerom seyt 4 5 Iuuenalis, dat ryckdommen met grooter sorchuuldicheyt ver- 5 5-66gheert, heure besitters dickmaels verdrucken ende verworghen, 6 7 ende brenct vele exempelen daerop voorts, ende Seneca be- 78tuyghet, dat de dieren ende visschen deur een hope tot eenighe 8 9 leckerheyt, oft wellusticheyt, met eenen strick oft hanghel 9 10 gheuanghen worden. Alsoo worden oock (seyt hy) de menschen 11 ghestrickt deur de goeden der fortuynen, dewelcke men gheen 11 12 gauen maer bedrieghelycke laghen behoert te noemen. Ouer- 12 12-1313merckt watter om des goets wille verdoruen syn, tijtlyck 13 14 ende eewelyck. Hoe veel Keyserrycken ende Coninckrycken 15 datter deur omgeworpen ende verloren syn. Wat straetscheyn- 15-1616deryen, seerooueryen, tyrannyen, eetbreken, moorden, ver- 16 16-1717schattinghen, ouerlaste, ende alderley boosheden en wordender 17 18 niet aengerecht deur lust tot ryckdom ende hoocheyt te ghe- 1819raken? Iae seluen van de grootste Coningen en Potentaten 19

1 die Daniel tresoriers noempt. En wat sullen wij van de eertsche 1 2 liefde ende vleesschelycke begheerlycheden segghen, midts- 2-33gaders van de passien, lijden, en verdriet die daer af comen? 3 4 Plautus seyt, dat de liefde int eerste beghin wat soeticheyt 4 5 * doet smaken, maer int eynde brencktsy deene bitter-//heyt op 6 d'ander, ende en veruult den mensche niet. De liefde is dierste 6 7 die de verscheuringe der herten, ende de verderffenisse des 8 gheests gheuonden ende voort ghebracht heeft. Al dese naeuol- 8-13 8-99ghende dinghen volghen der liefden, te weten, sorge, passie, 9 10 lijden ende pyne, sieckte des verstants, curieusheyt der clee- 10-1111deren, raseryen, droomen, cattyuicheyt, dwalinghen, anxt, 11 12 onruste, quellagie, sotternye, onuersichticheyt, onghemaniert- 1213heyt, quaet vermoyen, ialousye, ende dierghelycke: en de 13 14 menschen worden deur de liefde in dese pyne ende elenden 15 gheuanghen ghehouden ghelyck de ghesellen van Vlisses deur 15 1 den soeten smaeck der Lothem in Afriken wilden blyuen, ver- 12getende heur seluen, heur vrienden ende lant. De liefde maeckt 2 3 der menschen wesen sot ende moyelyck. Sy worpt de men- 3 3-44schen ouer rugghe, ende verleydtse deur soeticheyt ende 4-5 5 flatterye: sy en raeydt niet redelycx, maer alle onbehoorlick- 56heyt: sy berooft de menschen van alle ghematicheyt: sy is 7 ghelijck eenen haeck diet al tot hem trect: sy is eenen soeten 7 8 vyant, soete pyne, droeue blyschap: De liefde maeckt de 9 mensche onury, ende scheydt hem van syn seluen. Die in 9 10 liefden gheuallen is, vergaet swaerlyck. Sy is onuersadelyck, 10 11 sy en seyt nummermeer, het is ghenoech. Sy verueurt ende 11 12 verderft de siende, de gheleerde, de wyse, ende de leuende, 13 seyt Terentius. Hy is gheluckich ende wys die hem deur 13 14 d'exemple van eenen anderen daer voer wachten can, ende 15 hem aen eenen anderen // spieghelende wijs wordt. In somma, * 15 16 alle quaet compt deur dese drye, met heuren aenhanghen, 16 17 daer alle de werelt vol af is, so S. Ian seyt, als hy spreeckt: 17 18 al watter ter werelt is, is begheerlycheit des vleeschs, oft der

1 oogen, oft houerdye des leuens: waeraf ick v hier wt alle staten 1 1-2 2 van volcke wel tien duysent soude noemen, die som ghelt, 2 2-3 3 ghemack, en eere, som weluaren, vrienden, lijf en goet (ick 3 4 swijghe vande siele) verloren hebben: maer wat ist van noode 5 dat ick mijnen tijt daer mede verslyte? Alle boecken weersy 5-7 6 spreken vander Assirien, Egyptenaren, Perssen, Meden, 6-8 7 Griecken, Ioden, Romeynen, oft ander rijcken gheschiedenis-8sen, sijnder vol af, men en derf maer lesen Diodorum Siculum, 8 9 Iosephum, Plutarchum, Titum Liuium, ende veel ander His- 910torieschrijuers die tot onsen tijt toe schrijuen, ende ghy sult 11 beuinden dat alle quaet ten minsten wt een van dees dryen 12 compt. Ende wij beuinden noch dagelycx met der waerheyt, dat 12 12-13 13 dese oorsaken van alle quaden sijn. Iae selue veele die heur tot 13 13-14 14 Christum ende sijn ghemeynte begeuen hadden, wanneer sij 15 het cruys sien comen hem loochenen: anxt hebbende yet aen 15 16 heur tijtlyck goet gemack oft eere ghehindert te wesen, ende 16 1 loopen wederomme tot heur oude grouwelen. Ende om de 1 2 ydelheyt ende ongheduricheyt der eertscher dinghen beter te 2 3 betoonen, heb ick hier voorts ghebracht twintich ghesichten 3 4 oft visioenen, ende heb de selue doen maken int copere, op 4 5 datmen daer oock // oochsienlyck wt mach mercken tghene * 5 6 dat ick schriftelyck hebbe willen wtdrucken, tot genoech- 6-77doeninghe ende ghenuchte beyde der ooren ende der ooghen, 8 achteruolghende dat Horatius seyt: 8

10Dat is:

13Van welcke gesichten den geleerden Poët M. Franciscus 13 14 Petrarcha, edel man van Florensen de ses eerste in 14 14-15 15 Tuscaens geschreuen heeft. Dese Petrarcha na dat hy xxi. 16 Iaren groote ende nochtans eerlycke liefde gedragen hadde tot 16 17 een schoone ende gratieuse edel dochter Laurette, oft van 17 18 hem M. Laura genoemt, geboren van Auiniona: quam dese 18 19 Laura te steruen te wyle dat hy in Italien was, dies hy deur 19

1 den grooten rouwe heur doot x. Iaer lanck beclaechde, ende 2 bescreyde, ende onder vele andere clagelycke Sonetten ende 2 3 ghesangen, heeft hy een liet gemaect inhoudende dese ses 3 4 gesichten, dewelcke ick (om dat sij wel tot deser materien 4-5 5 dienen) in onse Brabantsche sprake ouergeset hebbe. Inden 5-6 6 eersten seyt hy dat hy synde eenen dach alleene inde venstere, 6 7 dat is, in sijn gepeys, een schoon hinde sach, die van twee 7 8 snelle honden, eenen swerten, ende eenen witten, geiaecht 9 ende veruolcht werde, tot dat syse ter doot brochten, dies 9 10 hy deur heur misual moet suchten, dats om de doot van 10 11 * M. Laura die vanden swerten ende witten hont, // dat syn den 11 12 dach en den nacht, dat is, den snellen tijt (die niet stille en 13 staet) ter doot ghebrocht was. Daer na sach hy een schip, 13 14 daer hy oock syn Laura by ghelyckt, van yuoir ende eben houte 14 15 ghemaect, dat waren heur witte verwe, ende bruynachtighe 15 15-16 16 weynbraukens den eben houte gelyck, met touwen van syde, 17 ende seylen van gouwe, dat waren haer costelycke cleeren 17 18 en ciraten, beuracht met costelycke ware, dat waren deuchden 18 19 daer sy mede begaeft was. Voorts sach hy in een nieu bosken 19 20 wt eenen schoonen Laurier heylige tacxkens spruyten, ende 20 21 onder syn schaye de voghelkens singhen: dat waren heure 21 1 beuallycke ende wel luydende redenen, ende heuren soeten 1 2 sanck. Den blixem quam dese schoone planten verbluysteren, 2 3 dat was, de vierighe siecte quam heur het leuen beroouen, 3 4 ende dander dry naest volgende is al het selfde: dies seyt hy, 4 5 dat op de werelt niet en blijft dan elende, droefheyt, hertsweer 5 6 en verdriet, ende dat al wat den menscen hier behaecht niet 6 7 en is dan droom, roock ende wint. Ende na dat hem heur 7-8 8 liefde duerende heur leuen eenentwintich Iaren hadde doen 8 9 smeeken, ende heur scoonheyt doen singhen: ende nae heur 9 10 doot (ghelyck wy geseyt hebben) hem tien Iaeren hadde doen 11 suchten, claghen en kermen, merckende datter anders gheen 11 12 hope, troost, oft salicheyt van de eertsche liefde te verwachten 13 en was, keerde hy hem tot God, ende beclaechde voorts de 13 14 reste van syn leuen, en synen verloren tijt. De ander tiene // 14-15 15 naest volghende ghesichten, heeft Ioachim de Bellay ghe- * 1516maeckt, een Fransoys Edelman, ende een van de excellenste 17 Poeten van Vranckryck, ende ick hebse (ghemerckt sy tot 17 17-18 18 onsen voernemen dienen) in Brabants ghemaect.

19Inden eersten sach hy een Fabrike, staende op eenen berch, 19 20 costelyck ende heerlyck ghebout, ghelijck ghy inde Sonetten 20 21 doert lesen, ende in de figueren deur tghesichte condt mercken. 21

1 Ten tweeden, een naelde oft poincte. Int derde sach hy een 1 2 Arcke triumphael: voorts den Dodiennen boom sijn schaduwe 2 2-3 3 op seuen berghen, te weten, Den Palatijnschen, den Capitoli- 3-54schen, ende Vimialischen berch, Den berch Celij, Esquilinj, 5 Vimialis, ende Quirinalis: voorts den voghel die de sonne can 5 6 aenschouwen, den Keyserlycken Arent, ende de groote statue 6 7 die hy sach lenen op een cruycke, daer een groot water wt 7 8 loopt, daer hy den Tyber mede meynt. Met de Woluinne 8 9 suygende twee kinderkens, dewelcke der Romeynen wapen is. 9 10 Ten seuensten, een Nimphe schreyende, heur handen wrin- 1011ghende. Ten achsten, een vier met dry vlammen optreckende, 11 12 ende eenen voghel daer wt opvlieghende. Ten neghensten, een 12-13 13 clare fonteyne, met hondert Nimphen daeromme, die achterna 13 14 vande Faunen, die de fonteyne braken veriaecht waren. Voorts 14 15 van Tipheus dochtere, die na grooten hoochmoet, verwonnen 15 16 ende vernielt werde. Met alle dese beschrijft hy oock de 16 1 ydelheyt der werelt, betoo-//nende hoe Roomen verdoruen * 1 2 ende vernieldt wert, die van cleyne opghecomen ende groot 3 geworden was, deur de ghiericheyt ende grooten lust die heur 3 4 volck tot ghelde, hoocheyt, ende heerschappye hadde, vol- 4-55ghende den aert ende nature heurder stichters ende voor-6uaders, te weten, Remus ende Romulus. Die (soo sij selue 6 6-7 7 segghen) van een woluinne, te weten, Lupa opgeuoydt waren: 7 8 wt wiens mammen sij alle wreetheyt, onghenaedicheyt, bloet- 8 8-99ghiericheyt, ende roouerye, ghesogen, ende also wolfs (iae 10 erger dan wolfs) herten ghecreghen hebben, ghelijck Metri- 10-1111dates de Coninck van Ponto heur dat verwete, want sij noyt 12 van bloet, hoocheyt, oft goet, versayt en waren, maer waren 12 13 altijts hongherich naer ander Princen, ende Natien, Landen, 13-14 14 steden, rijckdommen, ende heerschappyen. Dies sij verdruc-15kende ander natien deur veel roouen met grooten erbeyt, 15 16 perijckel ende moeyte, ende oock met grooten verliese heurder 16 17 mannen ende Capiteynen, heur rijck seer vermeerderden, 17 18 ende heur stadt met ouervloedighen rijckdom vervulden, dies 19 sij in alder manieren grooten ouerdaet ende hoochmoet be- 1920dreuen, ende verchierden heure stadt met heerlycke ende 20

1 wtnemende costelycke ende constige wercken, ende bouwingen, 1 2 Theatren, Arken triumphael, Pirameden, Colomnen, Naelden, 2 2-3 3 Poincten, ende groote menichte van beelden, Statuwen, 3 4 Medalien, ende figuren van verscheyden stoffe, als van Mer- * 4 4-55ber, Albast, Siluer, Goudt, Co-//per, pourphier, plaestere, 5 6 metael, ende diergelycke: som ghehouwen en som gegoten. 6 7 Alle welcke grootsichheyt op verscheyden reysen altemet deur 7 8 twist, tweedrachten, ende muyteryen, somtijts deur vyanden, 9 verborghen haet, eyghen bate, ende ionghen raet, tot heuren 9 10 verdriete grootelyck beschadicht heeft gheweest, ghelijckmen 11 (heure Historien ouerlesende) ghenoech beuinden sal: ende 11 11-17 12 ghelyck sy in alle boosheden, grouwelen, ende valschen Gods 13 dienst, daghelycx toenamen ende voortghinghen, ende nae dat 14 Christvs Iesvs ons Salichmaker ende Coninck alder Heylighen 15 ende gheloouighen, onder Pilatum den Lantvocht van Ierusa-16lem, die vanden Keyser Tiberio daer gheset, verwesen, ende 16 17 ghecruyst was, niet op en hielden, dagelycx de erme Christenen 18 te vervolghen ende te vermoorden, vervolgende Gods kercke 1 ende ghemeynte, met alder wreetheyt: in sonderheyt, in de 2 tijden der Keyseren Neronis, Domitiani, Traiani, Aureliani, 2-3 3 Deocletiani, Maxentij, ende dierghelycke. Om dat sij heur 3 4 valsche superstitien ende afgoderijen niet en wilden onder- 45houden: maer straften ende betoonden de selue vals te wesen. 5 6 Maer naedenmael de oude Romeynen heur niet met neerste 6 7 en wilden beteren, heur valscher goden dienst ende super-8stitien verlaten, ende heur totten heere Christum bekeeren, 8 9 ende sijn heylich Euangelie ende eewighe waerheyt aenveer-10den: So sijn sij vanden Heere te rechte verordeelt, op dat heur 10 11 na heure // verdienste vergolden soude worden, ende dat heur * 11 11-13 12 oock ghemeten soude worden ghelijck sij anderen ghemeten 12 13 heeft. Hierom sijn de Perssen, de Huynen, Franken, Duyt- 1314schen, Venden, Ostergotthen, ende Westergotten tseghen het 14 15 rijck opghestaen, ende hebben het selfde verscheurt, ende 15 16 Roomen ten lesten beleghert, bestormt, gewonnen, gheplon- 1617dert, verbrant, verstroyt, ende gans ghescheynt ende ver- 17 17-1818doruen: ende also heeft de Heere Iesus met sijn rechtuerdich

1 ordeel het onnoosel bloet synder gheloouighen gewroken. Dit 1 2 betoonen ons dese ghesichten ende Sonetten. O werelts ydel- 23heyt! Het vergaet al sonder de liefde Gods: sij die tot den 3 3-4 4 hemel verheuen was, is met alle heur glorie vergaen ende 5 gheuallen met een groot ghedruys: Ghelijck ooc ander rijcken 6 voor heur, als der Caldeen ende de groote Cartago, ende meer 6 7 andere vergaen sijn ende noyt en heeft Roomen sint die tijt 7 8 eenighe ghelyckenisse heurder eerster heerlycheyt ghecreghen, 8 9 ghelijckmen dat lichtelyck mach mercken aen sommighe 9 10 veruallen ghestichten, colomnen ende mueren, diemen daer 10 11 tot ghetuyghen der wraken Gods noch daghelycx sien mach, 11 12 op dat alle gheloouighe daerby moghen mercken ende ver- 1213sekert sijn, dat Godt die ouerblyuende beloften Christi die 14 noch niet veruult en sijn, onghetwyfelt geuen ende volbrenghen 15 sal, en bouen dien is het Roomsche rijck wel 320. Iaer sonder 16 Keyser gheweest, te weten, van Augustulo ane tot Carolum 16 16-17 17 * Magnum toe, ende bin-//nen middelen tijen, begost de 17 1 Bisschop te Roomen de ootmoedicheyt, eenvoudicheyt, ermoe-2de, en den dienst eens ghetrouwen herders te vergheten, ende 3 sijn herte op tijtlycke heerschappye ende gewelt te stellen, 3 4 ende beghost deur de liberteyt van verscheyden Vorsten, 4 5 als Coninck Pippyn, ende veel ander Heeren, die hy met 5 6 synen heylighen schijn betouerde, soo hooghe te climmen, 6 7 dat hy selue als een ouerste in het rijck gheclommen is, soo 7 8 dat hy de Keysers na synen wille af ende ane gheset heeft. 8 9 De viericheyt ende deuotie was in veel Christenen alreede 9 9-14 10 vercoelt, ende veel onsteken ende gheneghen sijnde tot hoocheyt, 10 11 lichamelycke ruste, ende wellusten der werelt, ende des 11 12 vleeschs, hadden meerder begheerte tot rusten, dan tot erbey-13den, tot slapen, dan tot wercken, tot nemen, dan tot gheuen: 14 tot bancketeren, dan tot prediken: tot iocken dan tot steruen. 14 15 Dan streden sij onder henlieden om de ouerheyt: dan sochten 15 15-9

1 sij eerghiericheyt, ouer alle menschen ouerheyt ende heer- 12scappye te hebben. Sij wilden wel Confessoren sijn, maer 2 3 niemandt en wilde Martelaer wesen. Want prediken was aen 3-4 4 deen syde geleyt, ende houerdye was in sijn plaetse ghecropen. 4 5 Dus resender verscheyden ketteryen, twisten, secten, ende 5 5-6 6 afscheuringhen oppe, de Sabellianen, Arrianen, Emonianen, 6-7 7 Macedonianen, Priscilianen, Nestorianen, ende Eutichianen, 8 die in menigherley manieren int ghelooue vander Godheyt 8 9 * dwaelden. De Manicheen versmayden het oude // Testament. De 9 1 Donatisten hielden dattet nootsakelyck was wederdoopt te syne. 1 2 De Pelagianen leerden dat de menschen den hemel sonder 2 3 ghenade consten verdienen, ende meer ander dierghelijcke. 4 Onder de Bisschoppen waren seer groote twisten in alle 4-5 5 plaetsen. In de Romsche Kercke waren menighe verande- 5-66ringhen in heur verkiesinghen: tusschen Liberium ende 6-5 7 Felicium was grooten twist ende strijdt om het Pausdom: 8 Insghelycx wast oock tusschen Damasium ende Vrcisium:

1 Bonifacium ende Aulatium: Simachum ende Laurentium: 2 Bonifacium ende Dioscorum: Constantinum ende Philippum: 3 Eugenium ende Sisinum: Formosum ende Stephanum: Sur-4gium ende Christophorum: Benedictum ende Leonem: 5 Georgium, ende met meer andere. Onder dewelcke sommighe 5-10 6 met ketteryen berucht waren: de sommighe van onmaticheit 6 7 beschuldicht: sommighe wulpsch, ende sommige van ander 7 8 ghebreken bedraghen: sommighe waren verbannen, sommige 8 9 afgheset, sommige gelachtert, de sommige werden heur ooghen 9 10 wtghesteken, sommighe werden seer spijtelyck vermoort. Gheen 10 11 listen, schalcheyt, bedroch, noch gewelt en werder achterghe- 11 11-1212laten, ende al om tot hoocheit ende dominatie te gheraken, 12 13 ende heur erch voernemen te volbrenghen. Aldus traden de 13 13-14 14 Bisschoppen voort in heur ydelheden, ende de Prelaten in 15 heur houerdye, waer deur de waerheyt verdreuen werdt. De 15 1 Sonne werdt also swert als eenen hayren sack, // ende de * 1-2 1 2 Mane werdt als bloet, ende de sterren des hemels vielen af, 3 daghelycx sochten sij alle middelen om nieuwe heerschappyen 4 te crygen: sij sochten alle listen om heur authoriteyt ende 4-8 5 macht te verbreyen, alle heur vlieghen ende peysen was om 5 6 tot eere ende hoocheyt des werelts te geraken, niet sonder 7 het verderuen van Coninckrijcken, verstroyinge der gemeynten, 7 8 ende onwtsprekelycke moorden der volckeren. Ioannes Eerts- 8 8-99bisscop van Constantinopolen street om onder de Patriarchen 10 de opperste te wesen. Bonifacius de derde van dien name 10 11 Bisschop van Romen, nam op hem Bisscop van al de werelt 11 12 te syne, ende een eenich stadthouder Gods op eerden. Ende 12-5

1 Mahomet (die daer na quam) beroemde hem seluen den 1 1-2 2 grooten Prophet ende bode Gods te wesen. Aldus is deur 3 die ghiericheyt, ende lust tot heerschappye, ende lust der 3 3-4 4 werelt ende des vleesch, de waerheyt verduystert, ende 5 Christus gemeynte alderiammerlicxste verstroyt, ende wt de 5-8 6 Schrifture namen de Ioden (deur heur wereltlyck vernuft) 6 7 heuren Talmut. De Saracenen heuren Alchoran, ende de 7 8 Bisschoppen heur Pauselycke rechten, ende decreten. Ende 8 8-9 9 alle die secten die onder den valschen Prophet Mahomet in 10 Afriken ende Asien, ende onder den Paus in Europen, met 11 alle heur vervloeckte insettinghen ende regulen, hebben 11 12 cristvm ende syn leere ghebannen ende veriaecht, ende al-13omme heur eyghen eere, lust, ghemack, ende profyt ghesocht: 14 * ende om daer ane te ryuelycker te gheraken, // hebben sij int 14 1 Pausdom gheordonneert veel superstitien oft menschen von- 12den, als Latijnschen sanck, om dat het ghemeyn volck heur 2 3 niet verstaen en soude, bellen ende simbalen, wieroockinghen, 3 4 palmen, keerssen, ende een groote paeskersse, een vegheuier, 4 5 sielmessen, vigilien, wtuaerden, ende beuaerden, om die 5 6 sielen die sij daer in geset hadden, daer mede wt te verlossen, 6 7 als sij daer ghelts ghenoech afghecreghen hadden, kermissen, 7 8 cassen, de colen daer S. Laureys op ghebraden was, Ioseps 8 8-9 9 cousens, S. Cornelis erm, met ontallycke meer ander reliquien 9 10 ende doot beenderen: sij verboden thouwelyck, ende vleesch 10-11 11 ende suyuel te eten: diesghelycx ordonneerden sij beelden 11 12 ende cruycefixen die al wonderlycke miraculen deden: sij 12 13 bouden ende stichten allesins heuren Maosim, dat sijn groote 13 13-14 14 winckelen, kercken, dommen, ende cappellen, daer sij alle dese 14 15 propere cremeryen vry met gheen cleyn profijt vercochten: 15 16 Alsoo wel dat sij soo hooghe in rijckdom, glorie, ende weulps- 16

1heyt geclommen syn, als wij ghesien hebben: ende dit al onder 1 1-2 2 tdecxsel van heylicheyt (ghelyck wij voren gheseyt hebben). 2 3 Van dese heeft ons S. Ian int 6. Capittel van Apocalipsis, ghe- 34waerschoudt, daer hy seyt, dat hy een bleeck peerd sach als 4 5 het lam den vierden seghel open ghedaen hadde, ende die 5-6 6 daer op sat, die doot genaemt was. Want dese ghemeynte der 6-7 7 ypocriten, niet teghenstaende dat sij dickwils opgheblasen 7-8 8 tronien, cermousynen ende ghecarbonckelde neusen, deur 8 9 * onmatighe // oncuysheyt, ende gulsicheit, hebben, sijn noch-10tans inder sielen bleeck, dootuerwich, blau, ende valu als 10 11 onghesonde oft doode menschen: want sij en hebben niet 12 dat lustich ende warachtich leuen dwelcke in Christo Iesu 12 13 en sijn heylich woort is. Ende die daer op sidt was de doot, 13-17 13 14 heur leeringe is doot ende verdoemenisse, want gheueystheyt 14-15 15 en brenckt met heur anders niet ane, dan verderuinghe der 15 16 salicheyt ende ghesontheyt: ende heure leste vruchten syn 17 scande ende wanhopen. Want de helle volcht heur naer, om 17-18 17 18 te verslinden, de ghene die van heur veruoert worden. Daniël 18 1 ende Paulus hebbent ons oock van te voren heprofiteert, 1 2 dat den Antichrist wt den onderganck des rijcx ende ver- 2-33stooringhe der stadt van Roomen voort soude comen. Om 3-6 4 vanden welcken wat breeder te spreken, ick oock vier ghe-5sichten wt den Apocalipso ghenomen, ende in vier Sonetten 6 ghemaeckt hebbe, daer hem den heylighen geest deur S. Ian 6-7 7 in syn verwen wel bescheydelyck af maelt, op datter een 7-9 8 yeghelyck af ghewaerschout sijnde, hem daer voer soude moghen 9 wachten. Ick sach een beeste seyt S. Ian wt der zee opcomen, 9 10 bediedende de vergaderinghe der booser ende houerdigher 10 10-11 11 gheueysde, die heur verheffen ende vervoorderen ghelijck de 11 11-12 12 Ceder boomen Libani: sij sijn onmenschelyck ende beestelyck 13 ghelijck Elimas de toouereer was, vol bedrochs, valscheyt 13 14 ende houerdye: sij sijn die oprechte welpens, gebroetsele 14 14-15 15 des duyuels, verkeerende de weghen // des Heeren. Dese * 15

1 beeste is hier beschreuen ghelijck het bleeck peert in de vierde 1-4 1 1-2 2 eeuwe: de wreede sprinchanen inde vijfde eeuwe: ende de 2 3 dulle ende rasende peerden met leeuwen muylen inde seste 3 3-4 4 eeuwe. Dese beeste hadde seuen hoofden ende thien hoornen, 4 5 bediedende de ouervloedighe valsche schadelycke ende pesti- 5 5-66lentiale dwalingen ende valsche ingheuen des duyuels, die nv 6 7 oock inde valsche ende boose lidtmaten syns beestelycx li-8chaems regneren, te weten, in de rasende Bisschoppen, recht 8 8-9 9 gheleerde, priesters, gheveysde ende valsche ouerheden: want 9 10 heur hoofden sijn heur valsche listen, ende heur hoornen 11 bedieden heur tyrannische macht. Sy hadde op haer thien 11-12 12 hoornen thien croonen: beteeckenende heur groote heerschappye 13 ende ouerheyt de gantsche werelt deur. De duyuel is heur 13 14 wreede Prince ende Hooftman, ende dat om de boosheyt ende 14 14-15 15 ondanckbaerheit des volcx: maer in dit een stuck verschillen 15 1 den draeck ende de beeste: de duyuel ende sijn lidtmaten, 1 2 Sathan van sijn vleeschelycke vergaderinghe: want hy hadde 2 3 seuen croonen op sijn seuen hoofden, ende sij hebben thien 3 4 croonen op heur thien hoornen. Dat bediet, dat het ghene 4 4-5 5 dat hy maer int simpel ingeuen en heeft, dat hebben sij met 6 dobbel macht, fortse, ende ghewelt. Daer hy maer met fan- 6 6-97tasien ende ingheuen en mach, daer moghen dese, te weten, 8 die van sijn kercke, met alle fortse, ghewelt, ende dreyghe-9menten toedringen, daer hy maer saechtelycken // speelwijs * 9 10 en roert, daer mogen dese met alder tirannien toedringhen. 10 11 Als hy maer eenighe dwalinghen voorts en heeft ghebracht, 11 12 dan moghen sijse voer een onbedrieghelycke waerheyt be- 12 12-1313uestighen, ende daeraf een noodtsakelyck article des gheloofs 13 14 maken, ghelijck sij gedaen hebben van het vagheuier, aflaten, 15 biechte, aenbiddingen ende omdraghinghe der afgoden, hoo- 15 15-1616ringhe des Latijnschen diensts, Misse, ende andere dierge-

1lycke grouwelen. Als hy een loghene (ghelijck hy een vader 1-2 2 alder loghenen is, ende vanden beghinne geweest heeft) 3 versiert, geuonden, ende voorts ghebrocht heeft, dan mogen 3 4 sijse voer een gescreuen waerheyt (gelijck sij dat veel gedaen 4 5 hebben) van goeder weerden ende authoriteyt maken, meer 6 boosheyt moghen sij bedrijuen (sijnde geestelyke instrumenten 6 7 ende dienaers) dan hy alleene, als dat opentlyck ende breeder 7 8 blijckt aen heur factien ende wercken. Sathan en soude 8 9 Christum niet ter doot hebben connen brengen, ten ware doer 9-10 10 Iudam gheweest, daer hy inghinck ende voorts deur de Bis- 10 10-1111schoppen ende Schriftgeleerde die hem ter doot veruolchden. 12 Noyt en souden de Apostolen, Predicanten, ende getrouwe 13 ghetuygen Christi ghedoot, veruolcht, ende vermoort ghe-14weest hebben, noch op dees ure noch niet en souden, indyen 14 15 dese Pausche priesters heur oude manieren niet en hadden 16 onderhouden ende te wercke ghestelt. Ende op heur hoofden 16-18 17 waren namen der lasteringhen teghen den Heere ende synen 18 * Christum gheschreuen. // Dit en sijn anders niet dan die blinc- 18-1919kende ende heerlycke titulen daer sij heur aengenomen macht 19 20 mede verchieren, ende voer de werelt heur groot ende heylich 20 21 willen doen schynen. Daer onder bedect ende begrepen heb- 2122bende de groote verborghentheyt der ongherechticheyt. Wat 1 sijn Pausen, Cardinalen, Patriarchen, Legaten, opperste 1 1-2 2 hoofden, Eerdtsbisschoppen, Protonotarissen, Eertsdiakenen, 2 3 Officialen, Prebendarisen, Vicarisen, mijn Heere den Abt, 3 4 Meester oft Heere Doctor, ende veel dierghelycke anders dan 5 warachtighe namen der lasteringhen? Want dese officien ende 5 6 titulen en sijn vanden heylighen gheest niet verordent, noch 6 6-8 7 daer en is inde heylighe schrifture niet eens mentie af ghe-8maect.

9Wat ist toch anders dan eenen afgryselycken grouwel, dat 10 de Paus hem seluen den alderheylichsten Vader, den oppersten 10 11 stadthouder Godts ende Christi, het hooft der ghemeynten 12 Christi, ende den eenighen wtdeelder der gauen, ghena-13den, ende schatten Godts schrijft te wesen? ende dat de 14 Priesters ende Bisschoppen heur schryuen ende noemen 14 15 bruydegoms, sitters in Gods plaetse, vergheuers der sonden, 16 ende onser vrouwen reyne ridders te wesen? Wat synt anders 16 17 dan namen der lasteringhen? Want sij en sijn toch anders niet, 18 nae Zacharias betuyghen, (misbruyckende soo heur cudde, 18 19 ende verlatende het ampt van het vercondighen des godde-20lycken woordts, onder sulcke ydele tytulen) dan warachtighe 20

1 * schande-//lycke afgoden. Heur Decreten, Decretalen, inset- 12tinghen, reghelen, ordonnantien ende statuten, rechten, vader- 2 2-33lycke ghewoonten, ende prouincialen, ende Synodalen, ende 3 4 alle heure ghebruycken niet ghegrondeert synde op Gods 4 5 gheboden ende heylich woordt, en sijn anders niet dan duuel- 5-66sche geueystheden, lasterende den naem Gods: want den