|
|
|
| |
| | | |
Gebruik, én misbruik des tooneels.Titel
GElyk een Minnaar, van zyn' Minnarés gescheiden,
Onweetend, waar zy is, en óf hy lang zal beiden, 2
Eer hy haar, die hém loont mét liefde, wéder ziet,
Eene onuitspreekb're vreugd in zyne ziel geniet;
5
Als hém een vader, óf een voogd van zyn' beminde
Verzoekt by toeval, dat hy zich geneegen vinde, 6
Om tót gezélschap, tót vermaak, óf tydverdryf
Eens méê te trékken na de plaats van haar verblyf:
Mét éven zulk een' vreugd, gepast op myn verlangen, 9
10
Héb ik van hooger'hand de lieve last ontfangen, 10
Die my tot schryven noopt, waarin het goed, én kwaad,
Dat veele zéggen van het Schouwtooneel, bestaat.
'k Héb lang die stóf doorzócht in veel' verachte boeken, 13
Hoewél hoognoodige, én gevonden na lang zoeken,
15
Waar 't schuilde, dat het meeste, én zélfs het béste deel
Der ménschen in déze eeuw zo tégen het tooneel
| | | |
Gekant is, daar altyd de meesten, én de bésten 17
Zo vérr'verschillen; én 'k bén bly, dat ik ten lésten
Het goed geluk héb aangetroffen om 't gemeen 19
20
Myne ondervinding méê te deelen, én mét één
Te toonen, dat de tyd, die daarin is versleeten,
Heel wél besteed, én niet onnut verspild moet heeten.
Niet min verheugt me, én veel' zeer eerelyke liên, 23
Mét my voor zótten van liefhébbers aangezien,
25
Dat déze ontvouwing, aanbevolen myner pénne,
Ontdékken zal, dat ons de waereld béter kénne; 26
Want zéker zyn wy mét de meeste ménschen in 27
Eene and're, wy zyn mét de béste in ééne zin;
Omdat de béste alleen het Schouwtooneel verachten
30
Om 't Misbruik, én de meeste, omdat men hunn' gedachten
Heeft ingenomen mét vooroordeel, dat geen goed
Kan zyn in zaaken, daar men zich voor wachten moet. 32
Die zich voor 't vuur niet wacht, zal zich éléndig branden:
Men wachte zich niet van het water, heele landen 34
35
Zal 't maaken tot eene ongemeeten' waterplas;
Gelyk 't verwaarloosd vuur légt heele stéên in de asch.
En 't één, én 't ander heeft Natuur ons niet gegeeven
Tót ons vermaak, maar is noodzaaklyk in dit leeven.
De wyn, die 't lichchaam heelt, én vreugd wékt in de geest,
40
Verschépt ons, wacht men zich daar voor niet, in een beest. 40
Der dingen nut, én waerde is in 't gebruik; daartégen
Der dingen schade, én schande in 't kwaad gebruik gelégen.
Dus geeft het goed Gebruik, óf 't Misbruik ook geheel
De lóf, óf laster aan het Schouwspél, én Tooneel.
45
En was het Schouwspél door een langzaam aangewénnen
Van kwaade zéden ('t wélk ik gansch niet wil ontkénnen)
Zo zeer misbruikt, dat élk daar op mét réden schéldt,
't Was dan hoognoodig, dat het éndlyk wierd herstéld.
De réden nu van dat mispryzen, van dat pryzen,
50
En die hérstélling is myne inzigt aan te wyzen. 49-50
'k Voorzie wél, dat ik in zo nét'lig een geval
Bespótting, ondank, én verwyt behaalen zal
In veeler licht geraakte, én onbezonnen' zinnen,
| | | |
Zo wél die 't Schouwtooneel verachten, als beminnen. 54
55
En dat ik, 't zy ik voor, óf tégen 't Schouwspél spreek,
Myn stoute hand, als in een vat vol add'ren steek, 56
Wier bitse tanden (want het is dien beesten eigen)
My mét gevaarelyke, én doodsche beeten dreigen;
Maar 'k stél me heel gerust, dat geen vergiftig dier
60
My kan beschadigen mét zyn besméttend vier;
Wanneer het myne hand door Heeren vind bezwooren, 61
Tot rédders van 't verval des Schouwtooneels verkooren. 62
Wat is tóch pryzselyks in eenig ander slag
Van dichten, 't geen men niet van 't Schouwspél zéggen mag?
65
Is niet in 't algemeen het inzigt, om de zéden, 65
En taal te schaaven door optooijen van de réden 66
Mét ongewoone zwier van zéggen, maat, én trant? 67
Ja komt het Schouwspél niet mét récht de hooge hand 68
Van alle dichten toe? dewyl't, mét persoonaazjen
70
Vertoond zynde op naar eisch beschilderde stéllaazjen, 70
De zaaken nétter, én natuurelijker drukt 71
In ons gemoed, én ons veel héviger verrukt? 72
O ja, voorzéker, én het is daar voor by de Ouden
Van alle landen, van alle eeuwen ook gehouden; 63-74
75
De réden, dat het zo genadiglyk bestraald,
En overminlyk van de Grooten is onthaald,
Niet min in tréffelyk gestélde Républyken,
Als by de Koningen, én in de Koningryken. 77-78
Want waar is land, indien men 'er sléchts ménschen vindt,
80
Hoe wild zy zyn, daar niet de dichtkunst wordt bemind?
En waar is dichtkunst ooit gekweekt, daar boven allen
Tooneelstóf niet en heeft aan oog, én oor gevallen?
Haar' waerdigheid, én nut is tót aan 's waerelds énd;
| | | |
Haar' oudheid van 't begin der eeuwen af bekénd.
85
Ik zwyg van Arabiers, Egiptenaars, Chaldeeuwen, 85
En and're fakkels, én voorgangers der Hebreeuwen; 86
Ik zal eerbiediglyk voorbygaan, dat profeet
Ezéchïél ook is geweest Tooneelpoëet,
En de uittógt van Góds vólk heeft spélsgewijs beschreeven; 87-9
90
Ik zal het Hoogelied van Salomon, nóch 't leeven
Van Jób aanroeren, schoon het beide op zulk een voet
Omtrént gestéld is, als men een' Tooneelstuk doet. 91-2
Het voegt niet diergelijk een' stóf te pas te bréngen,
Om niet het heilige in 't onheilige te méngen,
95
't Moet ons genoeg zyn, dat we alleenlyk de oorspronk van
Het Schouwspél trékken uit het geen men weeten kan
Van Grieksche Schryvers, én Latynsche; én dat we ons houden
Aan die voortréffelijke, én onnavólgbaare Ouden.
Men zégt van Théspis, dat hy de eerste een zéker slag 99
100
Van Treurdicht, onbekénd voorheen, op wagens plag
In alle plékken van zyn' landstreek om te voeren;
En, zynen speeleren 't gelaat mét roode moeren
Van wyn vermommende, zyn vaerzen zingen déê, 102-3
En spreeken. Aeschylus bouwde eene vaste stéê 104
105
Op lichte balkjens, én was vinder van tooneelen,
Van gryns, én kleeding, én hoogdraavendheid in 't speelen. 106
Op wélke voet de hooggeschoeide Sophoclés, 107
En néffens hém de nét bespraakte Euripidés 108
Het Schouwspél zulk een' lóf, én luister déê verkrygen,
110
Tót zulk een' hooge trap van eere, én aanzien stygen,
Dat by den ouden Griek een' welgeboor'ne ziel
Dier mannen lés voor wét, én spreuk voor Gódspraak hiel.
| | | |
Want zy mét déftige voorbeelden, héchte réden, 113
En aangenaame styl veele ongerégeldheeden, 114
115
En tógten ten gemoede uitdreeven, niet op de één, 114-5115
Of de ander mikkende; maar 't was in 't algemeen
Uit éd'le drift, om élk te leeren, én believen,
Als zy de deugden tót de hémel toe verhieven,
En de ondeugd vloekten. Zo déde Epicharmus in 115-9119
120
Zyn' spélen méde, aan wien men de oorspronk, én 't begin
Van 't Blyspél toeschryft: want al schérsend zonder steeken
Wist hy der burg'ren kwaâ gewoontens, én gebréken
Met groote vrucht, én vreugd op 't Schouwtooneel ten toon
Te stéllen zonder eens byzond'ren haat, óf hoon.
125
Maar al te haastig is dat goed Gebruik vervallen;
En meest in Blyspél, daar men onder schyn van mallen 126
In 't eerst wél wat bedékt, én duister; dóch daar naar
Malkand'ren mérkte, óf noemde, én schond in 't openbaar. 128
En 't had nóch lydelyk geweest, waar' 't sléchts gebleeven 129
130
By hén, wier érgerlyk, én buitenspoorig leeven
Om 't kwaad gevólg aldus wél waerdig wierd bestraft:
Want nimmer heeft de Griek behoorlyk raad geschaft
In kwaade zéden; zo als naderhand te Romen,
Om 's vólks baldaadig, én woest leeven in te toomen,
135
Gebeurde; daar heel wél, én wyzselyk de wét
Op alle uitspoorigheid Tuchtmeesters heeft gezét. 132-6136
Maar 't zy 't hier haperde aan der laat're dicht'ren krachten;
Of goede neiging, om door deugd na kunst te trachten;
Het zy 't geschied is uit byzond're haat, óf wraak, 139
140
Of lichtelyk ter gunst van 't graauw, dat mét vermaak
| | | |
Zyne overheeden op het schérpst hoort overhaalen; 141
Geen ampt, geen' deugd ontwies der schouwspéldicht'ren smaalen. 142
De Héld Périclés, én de dapp're Brasidas,
Schoon élk zyns vaderlands behoud, én luister was;
145
De wyze Euripidés, ja Socratés, dier tyden
Deugdspiegel, én sieraad; zy moesten alle lyden,
Dat in het openbaar hunn' naam geschandvlékt is
Door Aristophanés, Cratinus, Eupolis,
En and're; wélke smét, licht nooit weêr uit te wryven, 142-9
150
Nóch kleeft in 's vólks vermoên op all', die dichten schryven. 150
Toen 't Misbruik évenwél zo hoog liep, vond men goed
De maat te stéllen aan dier dichtr'en overmoed.
Want alle schriften, daar byzond'ren zich beleedigd
In vonden, moesten door den schryver zyn verdeedigd
155
Voor bank, én réchters; én wie geen voldoening gaf
Aan zynen daager, kreeg stókslagen tót zyn' straf. 156
Ja, 't geen wél anders door de waereld heeft geklonken, 157
De dichter Eupolis wierd in de zé verdronken
Door Alcibiadés, én and're, wélker faam
160
Hy had bezoedeld door het schénden van hunn' naam. 125-60158-60
Dus kwam 't, dat naderhand geen spélen, als voorheenen,
Van waare, óf kortelings gebeurde stóf verscheenen;
Maar dat de Treurstóf uit aaloude boeken wierd
Gehaald, én 't Blyspél uit des dichters brein verzierd. 164
165
En échter kon men 't na dier tyden luim niet passen,
Zo hévigh was de haat op 't schimpschrift aangewassen.
Indien in 't algemeen eene ondeugd wierd gedoemd
In 't Spél, schoon niemand wierd gemeend, veel min genoemd,
Eens ieders érgwaan, én voornaamelyk der Grooten
170
Misduidde dat, als óf 't op hén was uitgeschooten;
Elk, óf om zynent wil de stóf wierd uitgekipt, 171
Als hy maar 't minste mét die misdaad was behipt.
| | | |
Dus ging door 't Misbruik van het Schouwspél, 't geen te vooren
De zweep der ondeugd was, ook 't goed Gebruik verlooren;
175
Toen alle nuttigheid, als noodeloos, veracht,
En meest om 't vólk vermaak te geeven wierd getracht; 161-76
Wélk oogmérk, wélke wys der Grieken de Latynen
Geheellyk vólgden, toen zy hunn' tooneelgordynen
Opschooven. 't Schémpen op byzond're wierd gedémpt,
180
Ten minsten zélden, én zeer maatiglyk geschémpt;
Tót dat de Eénhoofdigheid te Rome wierd herbooren,
De Burgermeester zyn hoog aanzien had verlooren,
En sléchts de naam behield. Want onder de opperdwang
Der Keizeren raakte alle uitspoorigheid in zwang;
185
Geen onbeschaamdheid, die mét woorden, én mét wérken
Op 't vuilst niet wierd gepleegd, én buiten alle pérken,
En paalen spatte; geen beschimpen, hoe 't ook neep,
Of 't stond den Speeler vry, indien een woord, een' greep, 188
Een' kwinkslag, óf grimmas den Hóve sléchts behaagde. 181-9
190
Maar 't geen het Schouspél heel veracht maakte, én verlaagde,
Was de ongehoorde slag van wreedheid om 't vermaak
Der Grooten ingevoerd; want zo vérr' was de smaak
Dier kunst vervallen by Domitianus tyden, 193
Dat een misdaadiger, die straf voor schuld moest lyden,
195
Op 't Schouwtooneel, in plaats van 't openbaar Schavót,
Verscheurd wierd van een' beer op 't Keizerlyk gebód. 190-6
't Is dan geen wonder, dat de Gódgeleerde vaders
Der eerste Kristen' Kérke in hunn' gewyde bladers
Zo hévig het Tooneel na keurig onderzoek 199
200
Verdoemden, 't Spél den vólke afmaalden, als een vloek.
Want zo de Heiden zélf die gruuwelschool moest laaken
Na réden, hoe veel meer moest haar een Kristen wraaken; 202
Dewyl geen Schouwspél ooit vertoond wierd, óf 't was in-
| | | |
Gestéld ter eere van een' dartele Gódin, 203-4204
205
Of dronken' Gód op hunn' verdoemlijke ófferfeesten; 203-5205
Daar al' die wilden, als onrédelyke beesten,
In volle vrijigheid hunn' wéllust pleegden mét
Gehuurde vrouwen op het wullepsch feestbankét.
Tót wélk een einde (ô schrik!) die lichtekooijen zaten
210
In 't spél op 't voortooneel, om geil, én uitgelaaten
Hunn' waar te veilen, én te vénten na het spél,
Als óf het gódsdienst waare, én bovenaardsch bevél. 209-12
Zo dat de kunst door die wanórde is ondergraaven 197-213
Van tyd tót tyd; én de éêlste, én lóffelykste gaaven,
215
Zo van wélspreekendheid, als stichting, zyn veracht; 215
Ja haar Gebruik in 't énd geheel tót niet gebragt,
En diep gedompeld in vergeetelheid, toen Romen
Van Hunnen, Gótten, én Wandaalen ingenomen,
Door zyne onachtzaamheid, én eigen' schuld bézweek,
220
En naauw de schaduw' van oud Romen meêr geleek.
Toen alle kunsten door dat woeden, én vernielen
In Romens zwaare smak gelykelyk vervielen. 216-22
Tót eindelyk het spél 't hoofd wéder boven stak 223
Na meer dan duizend jaar verloopen' tyds; én strak 224
225
Omhélsd wierd, én onthaald, voornaamelyk in landen,
Die overvloeiden van doorluchtige verstanden;
Waar onder Néderland geen and're landen wijkt,
En zich mét réden by de béste vergelykt
In liefde tót de kunst. Is buiten tégenspreeken
230
Onze aangeboorenheid tot dichten niet gebleeken 230
By de oude Bélgen, eer eens Batoos krygsbannier
Was opgerécht, en wy de naam van Batavier
Ontfingen, in de fél aanhitsende oorlógzangen 231-3
Der Barden, voor den slag gezongen, én ontfangen
235
Met groote eerbiedigheid, gelyk te dézer tyd
| | | |
Een moedigend gebéd in 't aangaan van een' stryd? 236
Ja zonder hulp van die Batavische Poëeten
Was ménig duistere eeuw nu heel, én al vergeeten
In 's lands geheugboek; én een' groote schat gemist,
240
Die sédert uit de stroom dier zangen is gevischt.
Want ieder zong ze, 't oudste aan 't jongste kind, de vader
Den zoon, die and'ren voor; dus kroop het voort, én nader, 242
En nader, was het iets onthoudens waerd, iets raars, 243
Van hand tót hand, op onze oudoverbéstevaârs. 225-44244
245
Die hulp déê Mélis Stókke in zyne Rymkronyken
Zyn' mag're stóf mét kleine omstandigheên verryken; 245-6246
En dag'lyks zingt men op der oude Barden trant
Nóch liedekens van de oude, én jonge Hillebrand,
Van Vélzen, Rypelmonde, én Raaphorst, én van Gélder,
250
En Heeroom Knélis, by de boeren klaar, én hélder, 248-50
Luidskeels ter borst uit mét een bly, óf droef gelaat,
En vreugd, óf aandacht na de stóf, daar 't lied op slaat. 252
Dus bleek, al waaren ze ongeoeffend in geschriften,
Der Bélgen liefde tót de Dichtkunst in de driften 254
255
Van 't snédig brein, dat sint, van tyd tót tyd gestérkt
Door de oeff'ning, mét meêr vruchts gespeeld heeft, én gewérkt. 256
Om wélke drift zo wél, als héldenmoed te wétten,
En kunst, én wapens beij gelyklyk voort te zétten, 258
De Landsheer groote, én veel' voorréchten toegestaan,
260
En mild geschonken heeft aan zynen onderdaan;
Als blykt op Doelens, én op Rédenrykers kamers. 258-61261
Ook was'er in die tyd niet noodigers, bekwaamers,
Nóch aangenaamers voor hét jong Batavisch bloed,
Dan déze prikkeling van geest, én héldenmoed.
| | | |
265
En, schoon de Doelens, om byzond're groote réden,
In 't énd vervallen zyn mét wil der Overheeden;
Den Rédenrykeren is 't échter nooit belét
Hunn' kunst te kweeken, nóch de voet hén dwars gezét.
't Is ook verwonderlyk, wat weelderige looten
270
Die konst van 't aanbegin door Hólland heeft geschooten.
Een' groote lyst, die in de séstig kamers méldt,
Elk mét zyn' zinspreuk, én blazoen, daar by gestéld,
Kan nóch de Kamer van de Wyngaardranken toonen 273
Te Haarlem. 't Scheen schier, óf een' stad zich zélf wou hoonen,
275
Die niet een' kamer stichte, én somtyds twé, óf meer;
Zélfs ménig vlék, ja dórp begeerde deel aan de eer.
Dies déze kamers, die der Grooten gunst verkreegen,
Om haar' vermaakelyke uitwérking, immer steegen,
En éndlyk pronkten mét eene ongemeene pracht,
280
Die klaar te kénnen gaf der vólk'ren weelde, én magt.
Maar sint 's Lands hoofdgezag aan buitenlandsche Heeren
Verviel, én 't meeste vólk straks oversloeg tót leeren 282
Van 's Vórsten taal, om zich te wikk'len in zyn' gunst,
Verviel de Duitsche spraak, de grondsteen dézer kunst.
285
Dus zyn, als ook door 't vuur der inlandsche Oorelogen, 285
De Rédenrykers, én hunne oeff'ning meest vervloogen. 281-6
Niet zonder vrucht nóchtans zyn ze ingevoerd geweest.
Want sint onweetendheid zich meester van de geest 287-8
Der stoute Paapen maakte, én de onomzétb're zinnen, 289
290
Verpaft van weelde, déde alle overmoed beginnen; 290
Sint dat zy, zórgeloos, gewapend mét de vloek
Der kérke, 't vrouwenvleesch meer handelden, dan 't boek; 291-2
En 't halsgevaarlyk was zich tégen déze kwanten,
Hoe lós, én lasterlyk zy leefden, aan te kanten;
295
Behaalde een schérsend woord, dat punt had, meerder prys,
En wérkte krachtiger, dan réden, óf bewys.
Dit eenig middel, om de dofste geest te noopen, 297
| | | |
Deed veelen simpelen de onnozele oogen open,
En twyff'len, óf hunn' leer ook mét de waarheid stréê,
300
Gelyk hun leeven mét een heilig leeven déê:
Zo dat de lust om deugd, én waarheid te onderzoeken,
Uit schérserijen, én zinspélen, in de boeken,
Door Rédenrykers meest beschreeven, eerst bestond, 303
En schielyk voortsloeg op die eerst geleide grond. 304
305
Toen nu Duk d'Alve in déze, als and're in veel' gewésten,
Daar Spanje heerschte, dacht zich zélve vét te mésten,
En de onbesnoeide magt van opperdwingelandy
Door inkwisitie, én uitheemsche paapery,
Om 't vólk te mommen, óf verschrikken, in wou voeren; 309
310
Vond hy die slaaven niet; maar vólk, in schyn van boeren, 310
Dat zyne vryheid alzo wél mét tong, én taal
Kon staande houden, als beschérmen door het staal.
Niet min bedroogen was dat boeveschuim der Paapen,
Die domme harders, veel onnoz'ler, dan hunn' schaapen,
315
Die hunne kudde in plaats van vétte klaverwey
Verleid'den op een' dórre, én afgezéngde hey; 315-6
En, mét haar' mélk, én wol nóch niet te vréden, vilden
Zo veele schaapen, als verblind hén vólgden wilden.
Dat toen de vrye hals ons niet is ingedrukt,
320
En 't euvel opzét den gewéldenaar mislukt,
Déswégen deelen diep in de eer de Kameristen;
Die door uitgeevingen van raadsels, én betwisten 322
Van zinnespreuken, slaande op gódsdienst, op geloof,
En vryheid, 't sléchste vólk, voor and're leering doof,
325
Der Paapen droom, én 't hoofsch wywater déên verwérpen, 325
En tót beschérming van zich zélf hunn' zinnen schérpen;
Dewyl 't bevatten van het naakend kwaad élk één
De ziel moest nypen, eer men 't saamen zou vertreên. 287-328327-8
De Rédenrykery was échter ongesleepen 329
330
In taal, én styl, al had zy fraaije zinnegreepen; 330
En zo de Kamer van onze Amsterdamsche maats
| | | |
De Bloeijende Eglentier op hunn' vergaderplaats 332
In Liefde Bloeyende der and'ren lang verzuimen
Om basterdwoorden uit hét Néderduitsch te schuimen
335
Niet lóflyk had geboet mét groote zórg, én vlyt;
Hoe was de spraak? waar was de Dichtkunst nu ter tyd?
De Néderlandsche Maagd heeft niemand dank te weeten, 337
O Amsterdam, dan uw' doorluchtigen Poëeten,
En zuiv'ren schryv'ren, dat zy, treedende onverminkt
340
In hooge laerzen, zich laat hooren, dat het klinkt, 340
In haare moedertaal, én dat ze zich durft roemen
Met eigen' woorden al, wat weezen heeft, te noemen;
't Geen Engeland, nóch Spanje, Itaalje, Portugaal,
Nóch Vrankryk doen kan, dan mét hulp van vrémde taal. 341-4
345
Ook waaren 't gaauwe, én doorgeleerde Létterhélden, 345
Die zulk een' braave wys op déze kamer stélden; 346
Als Spiegel, Korenhart, én Visscher, liên van eer, 347
En achting, néffens veele aanzienelyke meer;
By wélke, als léden, zich te voegen niet versmaad'den
350
Vyf Burgermeesters, én een groot getal van Raaden,
En Schépens; de allergrootste, óf de eenigste oorzaak licht,
Dat hier eene oeffenplaats der dichtkunst blyft gesticht:
Daar de and're Kamers, door hunn' schuld tót niet mét allen,
Of, nóch veel slimmer, tót bierbanken zyn vervallen; 354
355
Misbruikende érgerlyk een voorrécht, aan de kunst
Alleen geschonken door der Overheeden gunst: 355-6
Terwyl onze Amsterdamsche érvaar'ne Konstgenooten
De taal, én dichtkunst, als opnieuw uit hén ontsprooten,
Bebouwden, lichtende, als een' héld're fakkel, voor; 359
360
Of hén de aankomeling wou vólgen op dat spoor. 329-60360
| | | |
Gelyk niet weinige, op hét voorbeeld van die mannen,
Betoonden mét hunn' kracht, én yver in te spannen, 362
Om uit te steeken in de dichtkunst. Breêroôs geest
Is door die broederschap eerst op gewékt geweest;
365
Een geest, wiens wédergade in schérts, én boertigheeden,
Nabootzende de zwier van de oude platte zéden,
En de onbeschaafdheid van de straattaal te Amsterdam,
Nooit voor hém is geweest, óf sédert na hém kwam. 363-8
't Verstand van Kóster is op 't zélfde spoor gebleeken 369
370
In zyne ronde styl, én zuiver Néêrduitsch spreeken.
Ook hy, die, als een zon, alle ander licht verdooft,
Dat Hoofd der dichteren, de Dróst, de Ridder Hoofd,
Van geenig Létterhéld ooit uit hét véld geslagen,
Maar die de Lauwerkrans altyd heeft wéggedraagen;
375
Die, van Apól alleen voor échten zoon érkénd,
Mét hém onstérffelyk zal zyn tót 's waerelds énd;
Wiens pén in alle slag van schryven alle pénnen
Géwend was vérr' voorby, én uit het oog te rénnen;
Wien 't niet verscheelde, óf hy geschiedenissen, óf
380
Staatkunde voorhad; die zo wél in taal, én stóf
Van érnst, én boert, als dicht, én ondicht was érvaaren;
Die Leidstér, dat vermaak van dicht'ren, rédenaaren,
En schryveren hield in zyn' jonkheid zich vereerd,
Dat hy een lid was van zo déftig, én geleerd 384
385
Een Konstgenootschap; 't geen een' dichtbrief klaar doet blijken,
Die hy der kamere door wydgescheiden' ryken
Zond uit Florénsen tót bewys, dat zyne lust
Door vérgeleegenheid, nóch afzyn wierd gebluscht. 371-88385-8
Dit voorbeeld prikkelde de nimmer slaapende yver
390
Van onzen déftigen gedicht-, én treurspélschryver
Den grooten Vondel, die de taal, wat hard én wreed
In Hoofds gedichten, zo beschaafd heeft, én versmeed
| | | |
In styl, én schikking, dat hy grootsch, dóch ongedwongen,
En zonder lafheid vloeit, én rólt op alle tongen;
395
Ja haar, gantsch ryklyk van den Ridder overstrooid 395
Mét pronksieraaden, zo bekoorlyk heeft voltooid, 396
Dat zy, al raakt ze eens wéêr aan 't kwynen, ja verlooren,
Heel lichtelyk uit Hoofd, én Vondel wordt hérbooren. 391-8
Dóch alles heeft, zo 't schynt, zyne op-, én ondergang,
400
En déze Kamer van Liefd Bloeijend, schoon ze lang
't Hoofd lófflyk boven hield, kon éndlyk, door 't benyden
Eens nieuwen kamers, haar' vernietiging niet myden;
Maar 't was haar voordeel, én mét luister; mits de twist 403
Door Burgermeesters wierd bemiddeld, én geslist; 404
405
Die, ziende aan élk een' zy uitmuntendheid van gaaven,
Met réden hoopten uit het brein van zo veel' braaven
Een' vaak verwórpene, dóch onwaardeerb're schat
Van leering, én vermaak te trékken voor hunn' stad.
Dés zy vergunden aan de Weezen, én aan de Ouden,
410
Dat hunn' Régénten een' vermaarde Schouwplaats bouwden,
Om die gelykelyk in min te doen bekleên 411
Van beij die kamers, nu vereenigd, én in één
Gesmolten; opdat élk, in plaats van 't wéêrzydsch hoonen,
Om 't bést zyn' spélen aan den vólke zou vertoonen. 399-414
415
Want aller dicht'ren drift bestond alreê geheel
In 't wél vertoonen van een Spél op 't Speeltooneel;
Om hunn' gedachten door het oog, én oor te drukken
In 't hart, én héviger de zielen te verrukken.
En zéker toen de kunst door zulke schryvers wierd
420
In tóp gehéven, én zo plégtiglyk gevierd
Was 't wél behoorelyk een nieuw gebouw te stichten,
Daar haare straalen vérre, én hélder mogten lichten; 422
Gelyk men ook 't besluit mét billyke yver nam,
Tót luister, tót vermaak, én nut van Amsterdam;
425
En aan Van Kampen, die de kroon te dier tyd spande
| | | |
Van alle érvaarene Bouwmeesters hier te lande,
De zórg der Bouwkunst liet bevolen; die het wérk,
Schoon klein van omtrék, groot, én wyd, gelyk een' kérk,
Déê schynen; én 't gemak zo mét de wélstand paarde, 429
430
Dat dit gebouw, versierd mét zulk een' pracht, én waarde,
Gelyk zo braaf een' kunst, én groot een' stad betaamt,
Een meesterstuk verstrékte, én Schouwburg wierd genaamd, 425-32
Schoon déze plaats niet lang is in die stand gebleeven; 433
Maar door al te yverige onkunde, én onbedreeven'
435
Opzieners, om het onbeweegchelyk tooneel 435
Te doen beweegen, én Italië in dat deel 436
Te vólgen, mét zeer groote onkósten is vertimmerd, 437
En niet verbéterd, maar érbarmelyk verslimmerd. 438
Daar mét het vierde deel van dat verspilde géld
440
De Schouwburg, waar 't bewind aan kunstenaars bestéld, 440
Die 't wérk verstonden, viermaal béter was te bouwen
Zo wél voor 't speelen, als voor 't hooren, én beschouwen,
Met stóffen, als onnut verwórpen toen ter tyd, 443
Die nu nóch door haar' kunst, d'onweetendheid ten spyt,
445
Hoewél 't maar brókken zyn, getoogen uit het duister,
Het hédendaagsch Tooneel nóchtans een' groote luister
Byzétten, én ons klaar doen zien, hoe't oud gebouw,
Waar' 't nóch in staat, dit nieuw vérre overtréffen zou. 434-48444-8448
Dit was het strydpérk der Néêrduitsche Létterhélden,
| | | |
450
Daar Burgermeesters toen zés Hoofden over stélden; 450
Wier waare pligt niet was alleenlyk gaâ te slaan 451
Der armen voordeel, als een' zeer verkeerde waan
Van min doorzichtige aan het vólk wil doen gelooven; 453
O neen, de pénningen, die de armen trékken boven
455
De onkósten, die men doet, én doen moet, zyn alleen
Een' toegift, 't zy de plaats veel voordeel heeft, óf geen.
Het inzigt is om 't goed te kweeken, 't kwaad te hind'ren, 457
Mét aan der édelste, én voornaamste burgr'en kind'ren,
Waar uit ge, ô Amsterdam, uwe Overheeden wacht,
460
(Wat jammer, wierden zy niet deugdig opgebragt!)
Een leerzaam tydverdryf in de uchtend van hun leeven,
Als hunn' verkiezing zo gevaarlyk is, te geeven; 462
En hén te lókken na 't vermaak van 't Schouwtooneel
In plaats van wyngelag, van tuischbank, óf bórdeel. 464
465
Der armen voordeel, daar toevallig by gekomen,
Dient eerst daarna, én niet vooral in acht genomen; 466
Hoewél 't mét kunst, op deugd gegrondvést, meerder wordt
Bevórderd, als wanneer daar kunst, én deugd aan schort.
't Was dan hunn' pligt vooral op 't inzigt wél te létten,
470
De Néderduitsche taal, de zéden voort te zétten; 470
En mét voorbeelden van een' burgerlyke deugd,
En leeringen 't gemoed van de onérvaar'ne jeugd
Te leiden; hén de lust van 't vólgen in te schérpen;
En hunne tógten aan de réden te onderwérpen. 474
475
Tót wélk een einde, én wél mét voordacht, wierd gezét 475
Déze altyd noodige, én uitdrukkelyke wét;
Van alle spélen, die na muiterijen smaakten,
En die maar eenigsins de Staat, óf Kérke raakten,
Gansch geen gezindheid uitgezonderd, af te slaan; 479
| | | |
480
Geen schimp, óf laster op byzond'ren toe te staan;
Als ook lichtvaerdigheid op 't Schouwtooneel te bréngen
Geensins in woorden, óf in wérken te gehéngen. 475-82482
Maar óch, hoe weinig is op 't réchte wit gelét!
Hoe armelyk zyn taal, én zéden voortgezét!
485
't Is waar, dat Staat, nóch Kérk die aanstoot heeft geleeden,
Die de eene, én de and're door der dicht'ren vinnigheeden
In Palamédes, én Iphigenia léê
Op de oude kamer; óf 't zy in een' plaats, óf twé 486-8488
Van twintig régels in Andronicus, die de yver 489
490
Der stoute, én ruuwe pén van dien befaamden schryver 490
Uit Palamédes, én Iphigenia maait,
Daar méê hy de akker van zyn raasend spél bezaait.
Ook zouden veele uit Maz' Anjéllo wél besluiten,
Als óf 't een' stóf was, om den onderdaan tót muiten
495
Te bréngen, én te meer, omdat het wierd vertoond
Voor de eerste maal, zoals (én 't was nóch geen gewoont') 496
Het honderdpénninggéld in Hólland wierd gehéven: 493-7
Maar 't is te onkunstig én te érbarmelyk beschreeven,
Nóch 's dichters doelwit, die sléchts toeging stout, én lós 499
500
Op 's meesters voorbeeld, om, als leerling van Jan Vós, 500
Met weidsche opsnijery van woorden, én met prullen
Van ballingskóppen 't oor, én oog des vólks te vullen; 502
Zo dat men zéggen mag de Staat te zyn verschoond,
Ten minsten, dat zy niet opzétlyk is gehoond,
505
Om 't vólk tót muitery, én oproer te beweegen;
Maar mét de Kérk is 't op eene and're wys gelégen;
| | | |
Want, zyn de Leeraars, óf 't Geloof niet régelrécht
Bevochten, 't is 'er van ter zyde op aangelégt. 507-8
De smét des Schouwtooneels, die de eerste Kristen' tyden
510
Zo hévig doemden, én nooit hébben willen lyden,
En die de Kérk nóch nu, nóch nimmer lyden kan,
Te weeten, dat het Spél een groot gedeelte van
De Gódsdienst maakt, is daar nóch lang in zwang gebleeven. 509-13513
Ik mérk my wordt van de één, óf de ander toegedreeven, 514
515
Die my verkeerdelyk, óf ganschlyk niet verstaat;
Hoe, spreekt ge nóch van die verkeerd gegronde haat?
Beweert ge, dat mét récht van Gódgeleerde mannen 517
Dat eerlyk tydverdryf het Schouwspél wérd' verbannen,
Om de euv'le gruuw'len, óf om de ongebondenheid
520
Der Heidenen? Wordt ons hunn' schuld te last geleid?
Wilt ge over ons, én hén hetzélfde vonnis strijken?
Kunt ge ons Tooneelspél by Afgódendienst gelyken;
Omdat men alteméts een Mars, een Jupitér, 523
Of Pallas invoert op een Schouwtooneel? 't Is vérr'
525
Gezócht. Wie twyfelt, óf die geestige verziering 525
Der oude Dicht'ren strékt alleenlyk tót versiering
Der Spélen, niet tót leer van Gódsdienst, óf Geloof,
Opdat zy de eerbiede in de Kristenen verdoov'.
Is dat niet last'rens waard, dat veel' veranderingen
530
Van 's waerelds wond're loop ons tot bespiegelingen
Op wékken, én lydt gy die op een Schouwtooneel? 529-31
| | | |
Waarom mispryst gy het Tooneelspél in dat deel?
Waarom benydt gy aan ons Néêrland, dat geen landen
Rondom ons wykt in tal van vruchtbaare verstanden,
535
Die dart'lende oeffening der lieve Poëzy, 535
Of waarom bant ge'er niet alle and're dichten by,
Daar zulke Góden meer in vloeijen, dan in Spélen?
Voorwaar u schynt alleen een' vryheid te verveelen,
Die and're pryzen, die in alle land, én taal
540
Volop gebruikt wordt van de dichters al te maal.
Die wys van Spélen dan, in steê van dat daar gróflyk
In zou gemist zyn, in het tégendeel is lóflyk.
'k Bekén 't; maar wist wél, dat men my niet récht verstond. 543
't Berisplyk Misbruik spruit heel uit eene and're grond.
545
Men mag wél, zonder in het minste een teer geweeten
Te kwétzen, de oorlóg Mars, de zon Apóllo heeten.
Dat raakt geen Gódsdienst, én 't komt in een Tusschenspél,
Of Voor-, óf Naspél vaak behoorelyk, én wél, 547-8
Om zinnebeeldelyk veel' dingen uit te léggen.
550
Maar, valt hier op, gelyk als 't waar is, niet te zéggen, 550
Hét Schouwtooneel nóchtans is zo onschuldig niet,
Nóch zuiver; is 'er geen Afgódendienst geschiedt,
Verkeerde Gódsdienst is niet zélden daar geleeden. 553
Het zy by Badelóch Broêr Péter zyn' gebéden,
555
Tót Gód gericht, mét zulk een 'taal, én yver stort,
Dat veeler téder hart in érnst bewoogen wordt
Gód aan te roepen, schoon 't geheel niet weet in 't midden
Zyns aandachts de oorzaak, nóch het oogwit van zyn bidden. 554-8
Het zy Sint Ursul, nét bespraakt, én doorgeleerd
560
Hét Kristen, Salomon het Joodsch geloof beweert, 559-60560
Wyl zy den Heiden stóf verschaffen Gód te last'ren,
En op die voet, helaas! de Gódsvrucht doen verbast'ren
In ménig' zwakke ziel, die tégen 't heilig Woord
| | | |
Een' rédenkaav'ling van die aard nooit had gehoord. 561-4564
565
't Zy zich een' treurról steekt in Góds geheimenissen, 565
En, daar 't een Leeraar is verbóden na te gissen, 566
Dan met eerbiede, 't vólk de zin zo nét verklaart, 567
Al waar 't den dichter van Gód zélf geopenbaard.
Ik zal twé Davids, nóch dry Jozéfs hier tót proeven
570
Bybréngen; Samson, nóch Adonias behoeven,
De Broeders, Salomon, nóch Jéptha. Zie alleen 569-71
Aartséngel Lucifér het wolktooneel betreên;
Hoor, hoe verwaaten hy, 't verhoolenste aller dingen
Omwroetende, zich in Góds raadbesluit durft dringen,
575
Om, 't geen voor 't aanbegin der eeuwen is geschied, 575
Te ontdékken, dat het élk vermaaklyk vat, én ziet. 571-6576
Het Speeltooneel maakt dan de ménschen zo érvaaren
In Gódgeleerdheid, dat men Kérk, én School kan spaaren;
Geen Leeraars zyn 'er meer van nooden; 't Speeltooneel
580
Leert alles; 't is Góds Kérk; dér zielen lustprieel.
Zéndt hier de jonkheid, hier is 't nutte boek der Leeken,
Waar tégen zich de Kérk niet kante, óf dénk' te preeken,
Ten zy ze zich getrooste in de angel van een' pén
Te vallen, die haar wéêr punt biede, én wonde, én schénn'. 577-84
585
Verdoemlyk Misbruik! vond van schalke Jezuwyten!
Om dus de Kérk om vérre, óf overhoop te smyten,
En loos de zielen te verleijen mét aldaar 587
Verbóden' Leeringen den vólke in 't openbaar
Te veilen onder schyn van tydverdryf, én speelen, 589
590
Als nutte midd'len om geloovigen te teelen.
| | | |
Maar Heinsius, de Groot, Schonaeus, Buchanaan 591
Zyn zonder opspraak, zalmen zéggen, voorgegaan;
Straf ik de Schryver? Ik wil régel, wys, nóch wétten
Op 's dichters hooge geest, nóch keur van schryven zétten.
595
Elk hebb' zyn inzigt; élk schryve op zyne eigen' ban,
En boete. 't Speeltooneel alleen blyf vry daar van, 591-6595-6
Is 't Bybelstóf: óf zo de Speeler 't vólk mét vreugden
De heirbaan wyzen zal der Kristelyke deugden;
En is Gódsdienstigheid des Treurspéls nutste doel;
600
Zo zét den Prédikant een kussen, én een' stoel 600
In uw' vergadering, gy Hoofden, óm zyn oordeel 601
Te hooren, óf de stóf tót nadeel, óf tót voordeel
Van 't openbaar geloof der zuiv're leere strékt.
En óf de Kérk door 't Spél gebouwd wordt, óf bevlékt.
605
Zo is 't in 't Pausdom, daar de toegelaaten' Spélen
Nooit mét het inzigt van hunn' Kérk in 't minst verscheelen. 597-606
Hier baat geen onschuld, dat eertyds het Kamerspél 607
De breidel was der Kérke, én vonniste wat wél,
Wat kwaâlyk stond. 't Is waar, dat néffens 't beeldestormen
610
Het Speeltooneel de grond gelégd heeft van 't hérvórmen. 609-10
Maar wee den tyden, daar de Kérk die hulp behoeft!
Die zyn, Gód lóf, voorby. Geen Spél, veel min geboeft
Is nu noodzaaklyk om misbruiken af te schaffen.
Indien men 't leeven van de Leeraars wil bestraffen,
615
Of valsche leer der Kérke, is hier een' tieranny,
Die 't schryven op den hals verbiedt? Neen, 't staat élk vry. 616
Men hoort dan wél te récht de Prédikstoelen dreunen,
Wén zich het Speeltooneel wil mét Góds woord bekreunen
Een Leeraar, die dat niet bestraft, vergeet zyn' pligt,
620
Verraadt zyn ampt, én staat zich zélven in het licht.
| | | |
De groote Vondel, onnavólglyk in zyn schryven,
Zal myn getuige zyn, zal zélfs myn' waarbórg blyven.
Leen in Salmoneus zyn' Piezaneren het oor,
Hoe zy 't afschild'ren aan Kérkwachter Diodoor:
625
De Góden treeden hier te voorschyn mét hunn' róllen,
Zo raakt Jupyn ter schimp, en zyn' gemeente aan 't hóllen.
Gódslasterlyke vond! de Gódsdienst raast, en suft,
Wanneer ze dient tót Spél van ménschelyk vernuft.
En vérder, als de Kérk zulk schouwspél niet wil lyen:
630
De Góden hoeden ons voor zulke guich'leryen630
Eene ongebondenheid, te Pieze lang getémd,
En 't zélfde Misbruik in de burgerlyke zéden,
Als in de Gódsdienst, heeft het Schouwtooneel geleeden. 633-4
635
'k Sta toe, dat schémpen op byzonderen voorlang, 635
Van 't Schouwtooneel gejaagd, ging zélden meer in zwang;
Hoewél rampzaal'ge Min, rampzaalig in twé deelen
Gesplist, tót nadeel van een groot geslagt te speelen
Beslooten was, én reeds gespeeld waar', zo de Stad
640
Die hoon door haar verbód niet voorgekomen had. 637-40
De Graaf van Warfuzé, wiens dóchter door den dichter
Wordt ingevoerd, gelyk een' hófpop, óf nóch lichter, 642
Is ook veel te onbezuisd op 't Schouwtooneel gebragt
Ter onverdiende schimp van dat beroemd geslagt.
645
Dóch 't wérk, wyl 't inzigt gantsch niet toely op het hoonen, 645
Is om de onnozelheid des dichters te verschoonen. 641-6
| | | |
De Schouwburg dan wordt maar beschuldigd by de tast, 647
Van die haar 't schémpen op byzond'ren légt te last.
Maar zo men haar betygt van andere gebréken, 649
650
Van vloeken, zweeren, onbetaamlyk doen, én spreeken;
Dat kan zy zélve niet ontkénnen, óf de jeugd, 651
Na 't Spél gezonden, om mét toegelaaten' vreugd
Des waerelds wond're loop, én wiss'ling te onderzoeken,
Wordt ménigmaal ontsticht, als zy Biron hoort vloeken, 654
655
Of Aran zweeren, én neemt voor wélspreekenheid 655
Van groote nadruk op zo gróf een onbescheid: 655-6
Gelyk zy acht voor fraay, én geestig rédeneeren
Onkuische woorden, die een zédig oor onteeren;
Hoe zeer men 't loochene, óf ontschuldige, én verbloem'.
660
Onnoodig is het, dat ik honderd kluchten noem,
Die door geen and're drift, als geilheid, zyn beschreeven.
De meeste heeft men van ons Schouwtooneel verdreeven
Sint weinig jaaren. Oene alleen is na de dood
Des dichters, die zyn' klucht zélf doemde, uit hooge nood, 663-4
665
En groote schaarscheid van verand'ring wéêr hérbooren; 665
Maar had geen uitslag, als voorheen; zo waaren de ooren 663-6666
Alreê gezuiverd door 't afschaffen van die smét.
Den Schouwburgshoofden hoog bevolen door de Wét. 662-8
Men had de Spélen méde alreê begost te schuimen
670
Van déze schandvlék; maar veel eerder door 't verzuimen 669-70
Als kwaade neiging van 'de Hoofden, bleef 'er 't zaat
Dier ondeughd in. Zo gy wilt weeten, hoe men 't kwaad
Van eene geile gloed, verdarteld, én verwilderd,
Met wulpsche woorden, én verbeeld omhélzen schildert;
| | | |
675
Hoor Jémpsars rédenen tót Jozéf eens, én lét 675
Op haar' gebaerden, én de toestél by het béd. 676
Die ritze tókkeling moog' Jozéfs hétte dooven; 677
Maar 'k durf dat wonder van den kyker niet gelooven.
Nu zou de Vrouwekracht, gepleegd aan Rozelyn 679
680
In 't Spél van Titus, méê van dien getale zyn,
't En zy de Dichter, tót een' moordról meer geneegen,
Die puiksieraaden meer verzuimd had, als verzweegen.
't Geschiedt sléchts in een' hoek van 't Schouwtooneel, én kort;
Zo dat het naauwelyks eens waargenomen wordt.
685
Maar als Démétrius vertélt, hoe 't hém gelukte 685
De man te zyn, die eerst het maagderoosje plukte;
Als Aran zich beroemt, hoe hy zyn' geile lust
Met eenen ófferstier voor 't Outer heeft gebluscht: 685-8
Wat édel Jóngeling heeft zulke oneerb're kaaken,
690
'k Laat staan 't Gejuffer, dien zy niet van schaamte blaaken?
Maar zal verkrachten, én verbóden' liefde dan,
Als teenemaal onnut, gedoemd zyn in de ban?
O neen; men kan'er wél een' wys, een' styl op zétten,
Die 't licht ontvonkt gemoed der jeugd niet zal besmétten.
695
't Verkrachten, daar gy zo geleerdlyk over klaagt,
Vrouw Machteld, kwétste nooit het oor der teerste maagd. 695-6
Nooit stookte Goloos geil, én overspeelig minnen
In 't Spél van Génovéve onkuischeid in de zinnen
Der kykeren, hoe kuisch van oor men zy, én kiesch. 698-9
700
Zo méde, als Juliaan de zuster van Lowies
De Vargas voor heeft mét, óf tégen wil te onteeren,
In wien verwékt hy lust, óf kitt'ling tót schóffeeren? 700-702
Een Dichter, die 't verstaat, schrikt eer door vrees voor straf
Het wankelend gemoed van zulke gruuw'len af.
705
Maar gantschlyk anders is 't mét Dieuwertje geschapen
| | | |
In 't spél van Iemand én van Niemand, daar 't beslaapen
Mét Lodewyk, die half in 't hémd zyn' straf ontvliedt,
Ten minsten barrevoets, op 't vol tooneel geschiedt; 705-8708
Ook daar Hippolito mét Klariane dartelt,
710
En élk uit geilheid zich om 't zeerst beweegt, én spartelt,
Als Bélleménte, die op 't mat komt, onverdiend,
En schélmsch bedroogen wordt van zyn' verleiden vriend; 709-12
't Is wél te vreezen, dat zulk lieven, lonken, lachchen,
Zo lódderlyk, én lós malkand're om lusjes prachchen, 714
715
De Jeugd in brand zét, én alzo van 't Schouwtooneel
De dwaalwég régelrécht doet inslaan na 't bordeel. 713-6
Zo lang dan is de Kérk gehouden 't Spél te straffen, 717
Zo lang het nalaat die Misbruiken af te schaffen,
Daar andersins die nutte, én lóffelyke kunst
720
Zich mag verzék'ren van der allervroomsten gunst.
Maar neem, dat Staat, nóch Kérk, nóch iemand in 't byzonder 721
Te klaagen hadde, nóch daar liep geen ontucht onder,
Waar 't Schouwspél dan een onberispelyk vermaak?
O neen; 't waar oogwit, het opbouwen onzer spraak,
725
En zédebeelden voor het oog der Landsgenooten
Te schild'ren moest vooral, zou 't wél gaan, zyn beschooten. 726
Maar heeft ooit Dichter na dat nut zyn' stóf geschikt?
Of in de spraak op styl, én voeglykheid gemikt? 728
Men toon me is 't moogelyk, men toon my onder honderd
730
Vyf Spélen sléchts, de Dróst, én Vondel uitgezonderd,
Daar op een' zuiv're zwier, óf zéden is gelét? 731
Wierd immer Schouwspél in een' hooge tóp gezét,
En aangepreezen van vermaarde Létterwyzen, 733
't Was Titus. Maar wat was tóch de oorspronk van zulk pryzen?
735
Zyn' fraaye styl, óf dat de Dichter daar in bragt
Al, wat hy 't allerwreedst, én allergruuwlykst dacht
Te weezen? Even óf hy 't édel wit wou raaken, 737
Om 't vólk tót beulen, óf tót moordenaars te maaken;
| | | |
Als Wraak de onteerde Maagd van hand, én tong berooft,
740
De Vader van zyn' hand, twé Zoonen van hun hoofd,
Twé andere verplét, én 's Keizers Broêr doet hangen:
Als Weêrwraak op haar' beurt twé Broeders, na het vangen,
't Hart uit het lyf rukt, én de Wreeker brandt, én blaakt;
De Véldheer's Vórsten Bruid, de Vórst de Véldheer raakt
745
In 't harte, 's Véldsheers Zoon de Vórst wéêr; én dry moorden
Op éénen ogenblik geschieden mét dry woorden. 739-46
't Schynt échter, dat men door onkunde van een' kunst
Aan alle nieuwigheid, én ongewoonheid gunst,
En achting toedraagt. Op dat dwaallicht zyn die vaerzen,
750
Tróts brommende, als geschoeid op Sofokleesche laerzen, 750
‘Waar méde een Ambachtsman, een ongeletterd gast
‘Der dicht'ren gantsche Reij óp Hélikon verrast, 751-2
Voor 't meesterproefstuk van een wonderwérk gehouden,
En 's Dichters eernaam vér verhéven boven de Ouden. 754
755
Maar, zo men 't oordeel eens onzydig véllen zal,
Durft iemand zich van zulk een' styl, in wélk geval
't Ook zy, bedienen, die geen windbuil wil gelyken?
Of 't Spél, als leerzaam, aan zyn' kinders laaten kyken?
Neen zéker; al wie tucht, én réd'lykheid bemint,
760
Of houdt van voeglyk, én natuurlyk spreeken, vindt
Zeer weinig smaak in zulk opsnijen, én zulk raazen. 761
't Was echter 't Spél, 't wélk toen de meeste jonge baazen, 762
Die zich bemoeiden mét de kunst, tót vólgers had
Door 't waanen, dat hier in geen kleine nadruk zat, 764
765
Verstaanelyke taal van 't Schouwtooneel te schoppen,
En 't oog der kyk'ren mét veele opgesmukte poppen 766
Van ongelyke kunne, én oude; 't hart mét moord, 767
En wreedheid, als die na hun oordeel 't meest bekoort; 768
En 't oor met weidsch gesnor van woorden te vermaaken. 766-9
770
Dóch 't miste hén hier méde in achting te geraaken
| | | |
By lieden van verstand; schoon 't wierd gepreezen van
Het sléchtste vólk; gelyk ook meest Jan Alleman, 770-2
De wélgeboor'ne minst na Titus zyn geloopen.
'k Doe licht'lyk hier de mond eens Hoofds der Schouwburg open, 774
775
Die niet gelooft, dat zy, die nu Régenten zyn,
Het béter vatten: Hoe? (dus spreekt hy) mét wat schyn 776
Veracht'ge Titus 't geen den Armen zoo veel voordeels
Gedaam heeft? Is 't juist al verwérpelyk uws oordeels, 777-8
Daar Schoolgeleerdheid, óf daar Létterkonst aan faalt?
780
'k Bekén dan, dat 'er lang, én gróflyk is gedwaald:
Maar dit is 't oud gelél, gy praat, als and're, én weet 'er
Zeer weinig af, na 'k hoor; wy Hoofden wisten béter
Dat na de Spélen, die gy voorstaat, zulk een' loop 783
Toevloeide, als óf men 'er Triakel had te koop. 784
785
Voorbeelden zoude ik u by stapels konnen toonen,
Vreesde ik de uitsteekendste in de Dichtkunst niet te hoonen.
Men loopt 'er dwars van af, hoe doorgezift, hoe fijn
Van rédeneering, taal, en zéden zy ook zyn.
Heel anders gaat het mét den vólke een Spél te schaffen,
790
Daar worst'len, schérmen, schóts uitluchten, wéderblaffen, 790
En snaauwen tusschen twé, dry Koningen, ja tien,
Zo 't sléchts den Dichter slaagt, gehoord wordt, én gezien; 792
Die, élk 't om prachtigst uitgerust, hunn' stém doen dond'ren
In de ooren, dat het dreunt; dewyl 't my zou verwond'ren,
795
Al slaat men nóch de kunst, nóch taal, nóch zéden gâ, 795
Indien men 't voordeel niet zou vinden in de lâ.
De Gódshuisvaders, door wiens keur men ons tót Hoofden 797
Aanstelde, als die alleen, ô Gaauwerts, u geloofden, 798
Wy hadden het naar uwe om hunne zin gedaan:
800
Want altyd hébben wy 't, gelyk als zy, verstaan. 800
Maar meent ge, als wy hen 't géld opbragten alle jaaren,
Het geen men is gewoon voor de Armen te vergaâren,
| | | |
Dat zy ons vroegen, óf het Spél meer achting won,
Of't aan de kénners, óf aan 't graauw behaagen kon?
805
O neen; zy weeten acht één meer te zyn, dan zéven.
Indien men dan na 't jaar, van Spélen, fraay beschreeven,
En zédestichtelyk, maar zéven had gebragt,
En van de Spélen, zo die rompslomp vallen, acht; 808
Hunn' wit was, om geen één op zéven te verliezen,
810
De laatste blindelings, én voor de eerste vér te kiezen.
Wat zou het zyn, zo 't veel verscheeld had. Och! de gunst 811
Van Filozoofen, én Poeeten; stichting, kunst,
Nóch styl was magtig ons te hélpen, nóch beschérmen;
Wy waaren alle zés, als óf de kist der Armen
815
Door ons, óf onze schuld van 't ov'rig waar' beroofd,
Gelyk misdaadigers, het vólgend jaar onthoofd. 816
Régénten, is 't aan u niet zonneklaar gebleeken?
Hoe zeer ge uw hoofd mét taal, én kunst hébt moogen breeken?
Hoe fraay de Schouwburg door uw opzicht was geréd?
820
Hoe groot een' luister haar door u was bygezét
In spél, in zang, in dans, in kleed'ren, én tooneelen,
In grootsche, én boertige behaagchelyke Spélen?
Zy hébben alle uw' liefde, én moeite, én zórg veracht,
Om dat gy na hunn' zin niet gélds genoeg én bragt;
825
Zy houden wél van kunst, maar meer van Dukatonnen.
Gy hébt te veel gespild, hébt gy wat veel gewonnen. 826
Daarom ziet, hadden wy 't, gelyk als gy, gedaan,
't Had éveneens mét ons, gelyk mét u, gegaan.
En niemant (weet ik) van ons zéssen was begeerig
830
Om af te staan, als gy; Offiesiën zyn smeerig; 817-30830
Dit méde; daarom déê uw' pén vergeefsch gewéld, 831
Op 't misbruik des Tooneels. Géld was de leus, géld, géld.
Dus moest 'er van Sint An te méts wat onder loopen. 833
Haarklievers mogten 't zonde, óf schande, óf misbruik doopen;
835
Als Staat, óf Kérk maar van ter zyden wierd geraakt, 835
| | | |
En 't niet te gróf in ongeschiktheid wierd gemaakt, 836
Nóch ook byzonderen al te onbeschaamd getékent,
Als 't géld gaf, wierd het ons zo euvel niet gerékend.
Het gaat in zaaken van vry wichtiger belang
840
Vaak slimmer toe; ons maakt uw' bullebak niet bang. 840
Wie ons berispte, ons heeft de géldwinst nooit verdrooten,
En heeft nóch Magistraat, nóch Burger veel geschooten,
Als 't and're déden, schoon het maar Jan Hagel was. 842-3
Zulk eene ontschuldiging komt hier geenzins te pas. 844
845
Zy toont veel eerder, wélk een misbruik in de zéden
Door kwâ regeering was ter Schouwburg ingegleeden: 846
Dewijl gemeenlyk wordt bemanteld, én bedékt
Een' zaak, die, staatze in 't licht, tót schande óf nadeel strékt. 847-8
't Klinkt schoon te schreuwen van de nood, én 't nut der armen,
850
En als men schynen kan daar over zich te érbarmen.
Het nut der Armen kraait zeer hoog; maar 't is 't niet al. 851
Indien men eens oprécht de waarheit zéggen zal.
't Gezag ter Schouwburg wén dat over wierd gelaaten
Den Godshuisvad'ren, mét den Hoofden, 't schreeuwen 't praaten
855
Nam haast een eind (het moet tóch éénmaal zyn gezégd) 853-5
Schoon 't mét de géld ontfangst élendig ging, ja slécht.
Waar' 't anders waarom wort het wéldoen heel vergeeten, 857
Waarom moet nut verschót onnut verspillen heeten? 858
Wie wil, kan na zien, dat de Schouwburg nimmermeer 859
860
Dat voordeel heeft gehad benéffens zo veel eer,
En achting, dan zy voor 't verand'ren heeft genooten,
Sint Burgermeesters haar wéêr hébben laatst ontslooten. 859-62
Men heeft ten minsten zo veel géld, géld, zég ik, géld 863
| | | |
Den Armen opgebragt in zilver, én geteld,
865
Als voor het sluiten na 't verbouwen door malkander
In zéven jaaren gaf het één jaar door het ander,
Mét al de kósten (die wéleer betaalt zyn by
De Gódshuisvaders, én een' schat bedroegen) vry. 867-8
Ik zég een' schat; Zy zélf bekénnen, dat die schulden
870
Beliepen meer, dan zés én dértig duizend gulden, 870
Zoo aan de Schouwplaats, als Tooneel, én steen, én hout,
Toen laast het Schouwtooneel door hénliên wierd hérbouwd.
All' wélke kósten, die ze om voordeel daar aan hingen, 873
Niet uit het géld, dat zy daar dagelyksch ontfingen,
875
Betaald zyn; maar vooraf. Daar in het tégendeel
Al 't laatst verbéteren van Schouwplaats, en Tooneel,
En trótsér kleederen betaald is uit de rénten 876-7877
Der dag'lyksche inkomst, én gekóst heeft den Régénten
Der Schouwburg aan reed géld, én zuivere overwinst 879
880
Tien duizend guldens, by de gis, voor 't allerminst;
Welk géld meer in de kas der Armen waare ontfangen,
Wén daar vooraf het géld waare aan te kóst gehangen.
Zo dat in derd'halfjaar men jaarlyksch meer genoot 883
Vier duizend gulden, als'er voormaals overschoot. 884
885
Men staak dan te onrécht den Régénten te verwyten
't Onnut verkwisten, én geduuriglyk te wryten. 863-86886
Dóch neem, ('t geen ik ontkén) dat meer van vodden kwam, 887
Dan goede Spélen, zou dit magtig Amsterdam,
Wiens Burgermeesters zulk een géld aan straaten, wallen,
890
En bruggen, om de Stad te hoeden voor 't vervallen,
Uitgeeven; zou, zég ik, die zo bevólkte Stad
| | | |
Niet gaeren een gering gedeelte van haar' schat
Tót stuiting van 't bedérf der burgerlyke zéden,
En voorder bouwing van verbéterde besteeden?
895
Voorzéker: Want haar raakt veel meerder het gemoed
Van haare burg'ren, dan 't gebouw van steenen doet;
Of't waare een al te gróf, én onvergeeflyk doolen;
En géld te hangen aan de kleine, én hooge Schoolen,
Aan Meesters, Rékters, én Proféssers, om een' stut
900
Der wankelende Jeugd te strékken, gantsch onnut.
Al kwam dan weinig géld van stichtelyke Spélen,
En veel van érgerlyke, ô! wat zou 't veel verscheelen
Om 't geld te ontstichten, óf te stichten zonder géld.
Tót wélk een einde is tóch de Schouwburg ingestéld
905
Van de eer, én kunst, én deugd betrachtende Amstelheeren?
Om géld te schachch'ren, óf te stichten, én te leeren? 906
Wie twyfelt, weete, dat hy hunne roem verkleint.
't Verbét'ren van de taal, én zéden is het eind.
Het is een' toegift, geeft zy voordeel; én 't ontférmen
910
Der Burgermeest'ren schénkt dat voordeel mild aan de Armen.
Zo gy dat voordeel wilt bevórd'ren, Schouwburgist,
En u bekreunt mét kunst, nóch zéden, 't is gemist.
Dat blykt, wanneer somtyds de Schouwburg, blind van oordeel,
Uit vuile, uit Bybel-, óf Staatspélen zócht haar voordeel; 914
915
Zy lókte wél veel vólks voor ééns na 't Schouwtooneel;
Maar hoe behaagde zy die Heeren in dat deel?
Die, 't kwaad voorziende, dat daar zéker uit moest spruiten,
Zeer dikwils dreigden van de Schouwburg toe te sluiten;
Gelyk ze ook is geweest geslooten om die réên, 919
920
Zo schande-, én schadelyk geschat voor 't algemeen.
En, wierd ze in 't jaar van twé én séventig geslooten, 921
Uit de oorlóg is alleen zulk sluiten niet gesprooten;
Maar Karel Stuart op het haatelykst vertoond,
En Vrankryk in de Moord des Admiraals gehoond,
925
't Geen méê begonnen was na Stuarts moord te speelen, 925
Was eerder de oorzaak van dat sluiten op 't beveelen
| | | |
Der Burgermeest'ren, die eerst na het vyfde jaar
Op lang, én stark verzoek toelieten, dat men daar
Wéêr speelde; dóch mét veel verbét'ring in de wétten,
930
Om op de zéden, om op kunst, én taal te létten,
En niet op 't géld; om schémp, én ontucht eeuwig van
't Hérvórmde Schouwtooneel te doemen in de ban. 927-32
Dat niemand hier te bot myn zéggen tégenkraaije,
Of myne rédenen kwaadwilliglyk verdraaije,
935
Dat hém zeer licht te doen zou weezen mét wat schyn, 935
Omdat ik 't géld alleen een' toegift zég te zyn;
Als óf ik 't géld niet achtte; én dat men maar moest speelen,
't Gaf schade, óf voordeel, dat het my niet zou verscheelen,
Wén 't Spél maar leerzaam was, én kunstig, nét van styl,
940
En taal. Men hól niet voort zo driftig, én ter yl.
't Géld, dat een Spél geeft, om der Armen beurs te styven,
't Zy veel, óf weinig, zal altyd een' toegift blyven;
Maar zulk een' toegift wordt vermeerderd door een Spél,
Dat stichtend, kunstig, na de régels is, én wél.
945
Wie and're proeven, als de réden, mogt begeeren,
Kan 't door de dagelyksche érvaarenheid licht leeren.
Wordt Cinna, Mitridaat, Andromaché gespeeld, 947
Of wordt de gierigheid van Geeraard afgebeeld, 948
't Gedwongen Huuw'lyk, óf Astrate, all' fraaye stukken; 949
950
Men ziet, dat zy het vólk als na de Schouwburg rukken;
Zy geeven niet alleen voor één maal; maar zo vaak
Men ze ophaalt, voordeel, vergenoeging, én vermaak. 952
Een yv'rig Schouwburgshoofd zal hier op dit wéêr vinden: 953
O! 't zyn uw' Spélen, én de Spélen van uw' vrinden, 954
955
Die voert gy déftig, én all' de and're slordig uit.
| | | |
Spreek eens van de oude tyd, én zie, óf uw besluit 956
Dan vólgen zal. Wat Spél heeft Titus kunnen krénken, 957
Toen wy regeerden, óf meer gélds den Armen schénken?
Daar zyn'er weinige geweest, 't is al te waar
960
Tót mérklyk nadeel van de Schouwburgshoofden. Maar
De Cid, bekwaam genoeg het onbedachte zéggen
Des yverigen mans alleen te wéderléggen,
Zal 't weezen, dat, in yl sléchts uit het fransch vertaald, 963
Nóchtans op ons Tooneel de grootste lóf behaalt.
965
Dit Treurspél, jaaren lang voor Titus komst gebooren, 965
Heeft yders achting steeds doen groeyen, nooit verlooren;
En, schoon 't zo vaak, én meer, dan Titus, is vertoond, 967
Ook zyn' vertooners ruim zo ryklyk heeft beloond,
Zal na veel jaaren nóch een tréflyk Treurspél heeten,
970
Als 't ander lang zal dood gespeeld zyn, én vergeeten.
Wat zyn de rédenen dier achting? 't is niet hoog,
Nóch tróts van trant, én styl; het flikkert niet in 't oog
Door veel toetakelings van toestél, óf persoonen. 973
't Gevécht van lyf om lyf, dat veele in 't oog vertoonen,
975
Als iets uitsteekends, én de stryd in 't open véld,
Die veeltyds 't Schouwtooneel in rép, én roere stélt,
Geschiedt niet voor het vólk, maar achter de górdynen.
Men ziet 'er Engel, geest, nóch monsters in verschynen. 974-8978
| | | |
Waar schuilt het dan? In 't wérk, de zéden, én de zin
980
Der rédeneering, daar steekt zo veel fraayheid in.
Wie hoort Chiméne, wie hoort Don Rodrigo klaagen,
Dien 't hart niet week wordt om hunn' ramp te hélpen draagen?
Wén kinderlyke pligt in wéêrwil van 't gemoed
Zo wreede stórmen op hunn' zuiv're liefde doet.
985
Het speelt alleenlyk niet voor de ooren, nóch voor de oogen;
Maar voor de ziel, die, door dat voorbeeld opgetoogen,
Onweetend neiging krygt tót vólging van een' deugd, 987
Die zy in anderen beschouwt mét zulk een' vreugd.
Ik weet, wat stóf'er is dit Spél te wéderspreeken;
990
'k Weet, dat de maaker zélf zyn Spél van veel' gebréken
Beschuldigt; wat men van de taal zégt, rym, én styl,
Die de Overzétter mét geen roffel, 'k zwyg een' vyl, 992
Heeft overloopen; én 'k bekén, het déê geen hinder,
Als dat wat nétter waar'; maar daar het meerder 't minder
995
Zo krachtig overweegt, daar keurt men om het zoet,
't Geen onze geest geniet, dat minder licht voor goed.
Ook is de misstal klein, de tyden na gerékend,
Toen 't eerst in 't licht kwam, schoon Córneille zélf het tékent. 998
Het speelt geen maanden, nóch tooneelt zo woest, én wyd,
1000
Of 't houdt, schoon eenigsins gedwongen, plaats, én tyd.
Ook is de dubbelheid der stóffe weinig te achten;
Want onze inbeeldingen zyn mét zo groote krachten
Door Don Rodrigoos, én Chiménes ramp vervoerd,
Dat ons de Infante niet eens aangaat, nóch ontroert:
1005
Zo dat'er niemand na zou taalen, nóch haar missen,
En schoon het juist in taal, én styl, én rym zo nét,
En zuiver, als 't behoort, niet over is gezét,
Men weete, eer dat men spreek' tót nadeel, óf verkleining
1010
Van de overzétting, dat nooit's Overzétters meining
Geweest is, mét het Spél te geeven in de druk,
Het oordeel van élk één te nooden op zyn stuk;
| | | |
Maar dat hy 't eerst Bedryf ter loop heeft opgeslagen
Een' Juffer te gevalle, én onder 't wérk behaagen
1015
Tót voort te vaaren kreeg; zo dat hy tót het énd,
Gelyk men wandelt in gedachten, is beléndt;
Dat sint, een afschrift hém stilzwygend zynde ontnomen,
Het voort in 't licht, én op de Schouwburg is gekomen;
Waarom de laatste hand daar aan niet is gelégd. 1010-19
1020
En échter is het nóch verachtelyk, nóch slécht.
Neen zéker; want, zo sléchts ter vlugt vertaald, én jagtig,
Is 't heel natuurlyk, klaar verstaanlyk, én zeer krachtig;
Ja zo, dat niemand licht zou durven onderstaan 1023
De hand aan 't schaaven, én veranderen te slaan;
1025
Of die het waagde, zou 't van veel' voorneeme gaaven,
Daar 't nu méê pronkt, misschien berooven, door 't verschaaven.
Ook was 't onmooglyk, dat uit Raadsheer Heemskérks hand, 1027
Die steeds geleid wierd van zyn hoog verlicht verstand,
Iets aan de dag kwam, dat mét blydschap, én verlangen
1030
Niet wierd te moet' gezien, én mét vermaak ontfangen;
Schoon zyne zédigheid steeds in haar' paalen bleef, 1031
En hy zyn' wérken, hoe uitsteekende, onderschreef
Mét Veniam pro laude; in 't Néêrduitsch, tót belooning, 1033
Verzoek ik, vér van lóf te hoopen, om verschooning.
1035
Ja 't is der Dichtkunst al te jammerlyk mislukt,
Dat zulk een geest zo vroeg der waereld wierd ontrukt; 1036
Want zyne pén, bekwaam om alles uit te voeren,
Had veelen blafferen de mond licht konnen snoeren
Met and're wérken, daar hy taal, én styl wat nét 1039
1040
Beschaafd, én op het rym wat naauwer had gelét.
En échter heeft de Cid door al die névels heenen,
Gelyk een' héld're zon, het Schouwtooneel bescheenen.
De grootste wélstand, na myn oordeel, geeven wél
De zéd'lykheeden, én hartstógten van dat Spél; 1044
1045
En zo by ons de taal, in 't Fransch de schikking nétter 1045
Geweest waar', grooter lóf behaalde ooit overzétter
Nóch maaker; wyl de kunst ontwyfelyk groot goed,
En voordeel, nimmermeer het minste nadeel doet. 959-1048
Die Spélen geeven géld, én worden altyd gunstig
| | | |
1050
Ontfangen, daar men taal, én fraaije zéden kunstig
In waarneemt. Laat de Fransche ons tót een voorbeeld zyn.
Hoe nét zyn die van taal? hoe zédenryk? hoe fyn
In kunst van schikking, in hartstógten, én gedachten.
't Zyn deugden, die zo hoog doen hunne Spélen achten,
1055
Dat hunne taal tót aan des waerelds uiterst énd
Door Schouwspéldichters, én tooneelstóf wordt bekénd.
Ja dat de Dichters, die zich mét tooneelstóf moeijen,
Wanneer ze uitsteeken, zien hunn' staat, én schatten groeijen
Niet minder, dan hunne eer. Dus gaat ons Vrankryk voor,
1060
En strékt een' fakkel, om te vólgen op dat Spoor.
Want wat zal schorten aan veel' fraaije Spaansche Spélen,
En Engelsche, als men wél wil létten op 't verdeelen
In Handelingen, én Uitkomsten, dat men die
Zo lief niet, als de Fransche, óf lichtlyk liever zie
1065
Om hunne veelheid van voorvallen, én hunn' volheid
Van vindingen? Aanschouw 't Verwarde Hóf, de Dolheid, 1061-61066
Lowies de Vargas, het Veranderlyk Geval;
Van schikking zyn zy wild in plaats, én tyd; maar all'
De waereld pryst de stóf, Geleerde, én Ongeleerde.
1070
Zy zyn niet fraaij door onbetaamlyke, óf verkeerde 1070
Oppronkingen; maar door zeer leerzaame aardigheên.
Men ziet'er trouwe Liefde, én Staatzugt in 't gemeen
Malkand'ren tégengaan; men hoort 'er lóflyk spreeken
Ter gunst van pligt, én eer, ter ongunst van gebréken;
1075
Zo dat ze, al zyn ze juist niet in de winkelhaak, 1075
Daar door den kykeren aanbréngen groot vermaak.
En wil men eens een Spél van de Engelschen ontleenen,
Hunn' zwier navólgen, én de nétte kunst mét éénen
Waarneemen, lichtlyk, dat het zich in tóp verhéff',
1080
En alle vindingen der Franschen overtréff': 1061-80
Want zéker, zo de kunst wierd wél in acht genomen,
Zou, meent men, minder géld daarom in de Armkist komen?
O neen; maar meerder: want voorwaar vermaak door kunst,
En zéden ondersteund, verdient all' 's waerelds gunst.
1085
O Dichter, wacht u dan wanórdentlyke stukken,
| | | |
Schoon ze op een Schouwtooneel somwylen ééns gelukken, 1086
Te maaken; vólg, hoewél omzigtiglyk, de wét 1087
En régels, op het Spél mét overlég gezét:
Want Schouwtooneelkunst heeft haar' régels, én haar' gronden,
1090
Zo wél als Bouwkunst, na veel arbeids uitgevonden
Door braave meesters op der ouden Grieken spoor;
Leen die alom, én steeds eerbiediglyk het oor.
Gy mist zeer gróf, wilt gy 't gebaande pad verliezen,
Wilt ge, als wanhoopende, een gevaarelyker kiezen;
1095
En, met onduurzaam lóf te vréden, doen, gelyk 1095
De groote Rémbrand, die 't by Titiaan, van Dyk,
Nóch Michiel Angelo, nóch Rafel zag te haalen, 1096-7
En daarom liever koos doorluchtiglyk te dwaalen, 1098
Om de eerste kétter in de Schilderkunst te zyn,
1100
En ménig nieuweling te lókken aan zyn' lyn;
Dan zich door 't vólgen van érvaarene te schérpen, 1101
En zyn vermaard pénseel den rég'len te onderwérpen. 1102
Die, schoon hy voor niet één' van all' die meesters week
In houding, nóch in kracht van koloryt bezweek, 1104
1105
Als hy een' naakte vrouw, gelyk 't somtyds gebeurde,
Zou schild'ren, tót modél geen Grieksche Vénus keurde;
Maar eer een' waschter, óf turftreedster uit een' schuur, 1107
Zyn' dwaaling noemende navólging van Natuur,
Al 't ander ydele verziering. Slappe borsten,
1110
Verwrongen' handen, ja de neepen van de worsten
Des ryglyfs in de buik, des kousebands om 't been,
| | | |
't Moest al gevólgd zyn, óf natuur was niet te vréên;
Ten minsten zyne, die geen régels, nóch geen réden
Van évenmaatigheid gedoogde in 's ménschen léden; 1114
1115
En doorzigt alzo min, als tusschenwydte, woog, 1115
Nóch wikte mét de kunst, maar op de schyn van 't oog.
Die door de gansche Stad op bruggen, én op hoeken,
Op Nieuwe, én Noordermarkt zeer yv'rig op ging zoeken
Harnassen, Moriljons, Japonsche Ponjerts, bont, 1119
1120
En rafelkraagen, die hy schilderachtig vond,
En vaak een' Scipio aan 't Roomsche lichchaam paste,
Of de éd'le léden van een Cyrus méê vermaste. 1121-221222
En échter scheen hém, schoon hy tót zyn voordeel nam,
Wat ooit uit 's waerelds vier gedeelten hérwaarts kwam,
1125
Tót ongemeenheid van optooisel veel te ontbreeken,
Als hy zyn' beelden in de kleederen zou steeken.
Wat is 't een' schade voor de kunst, dat zich zo braaf
Een' hand niet béter van haare ingestorte gaaf 1128
Gediend heeft! Wie had hém voorby gestreefd in 't schild'ren?
1130
Maar óch! hoe éd'ler geest, hoe meer zy zal verwild'ren,
Zo zy zich aan geen grond, én snoer van régels bindt,
Opdat een Dichter dan geen moeite, én tyd verlieze;
Dat hy voor alles een' leerzaame stóf verkieze,
1135
Het zy zyn' lust op Klucht, op Bly-, óf Treurspél vall',
Eer hy eens dénke, hoe, óf wat hy zéggen zal.
Die leerzaamheid in Treur-, óf Blyspél is verscheiden.
Het Treurspél (laat u tóch het voorbeeld niet verleiden
Van Grieksch, nóch van Latynsch Treurdichter, nóch 't geschreeuw
1140
Der blinde vólg'ren) wraakt in déze laatere eeuw 1140
Een' stóf, daar zy gestraft, én in élénde blyven,
Die zonder schuld zyn, óf onweetend kwaad bedryven.
Het treuren, ik bekén 't, misvoegt een Treurspél niet;
Maar noemt men Spél, 't geen ons niets aandoet, als verdriet. 1144
| | | |
1145
Al kan ik OEdipus niet aanzien onbewoogen,
Al tréft my zyne ramp mét schrik, én médedoogen;
Dat médedoogen, nóch die schrik kan myn gemoed
Niet zuiv'ren van het kwaad, niet porren tót het goed: 1146-8
Wélk inzigt wy het wit van alle Spélen houden. 1145-91149
1150
Het Treurspél, zo wy 't wél aanmérken, had by de Ouden
Geheel een ander eind; zo dat mét groote lóf
Die nu verwérplyke, én wanhébbelyke stóf
Toen goed gekeurd wierd; want zy strékte tót beweering 1153
Der Républyken, op de éénhoofdige régeering
1155
Zo fél gebeeten, dat zélf de allervroomste man,
Wanneer hy koning was, geschat wierd voor Tieran,
Op wien der Góden vloek, van kind tót kind, moest kleeven;
Gelyk als had hy het verdoemlykst kwaad bedreeven, 1158
Die de eerste 't waardst kleinood der vólkeren geschaakt, 1159
1160
En, als een schélm, zich zélf tót koning had gemaakt. 1150-60
Dus moest het overspél des nazaats van Thyéstés
Met Clytémnéstra door haar' eigen' zoon Oréstés
Gestraft, én bloedschand zyn mét moedermoord betaald: 1161-3
Daar andersins die stóf, wén zy wierde opgehaald 1164
1165
In déze tyden, mét meer vruchts op onze zinnen
Zou wérken, én de gunst van ménigen gewinnen,
Indien eene and're hand dat wreeken ondernam,
Of, zou 't Oréstés doen, indien 't by toeval kwam.
'k Zoude échter, als men my geloofde, een' Dichter raaden
1170
Eer toe te léggen op een' stóf, daar braave daaden,
En deugden van een Héld ten voorbeeld strékten, als
Een gódvergeeten boef te dingen na zyn' hals. 1172
| | | |
Het loon der Deugd zal éd'le, én tédere gemoeden
Mét béter voedsel, dan de straf der Ondeugd, voeden;
1175
‘Dewyl de goede uit lust tót Deugd het kwaad doen haat,
‘En sléchts de kwaade uit vrees voor straf het kwaaddoen laat. 1175-6
Men légg'vooral dan toe op stóffen, daar de vroomen,
Lang worst'lend, het gevaar in 't eind te boven komen;
En, wyl de ménschen zeer verscheiden zyn van zin,
1180
Men voer somtyds eens een gestrafte aartsdwingland in. 1138-801180
Die stóffen haalt men, óf Horatius moet missen,
Somtyds uit Fabels, dóch meest uit Geschiedenissen
Der Ouden, die aan all' de waereld zyn bekénd. 1181-3
Op Bybelstóffen, óf op Zaaken, die omtrént
1185
Onze eeuw geschied zyn, is't niet raadzaam zich te léggen: 1185
Gy moogt van OEdipus, van Clytémnéstra zéggen
Al, wat u invalt; maar van Karel Stuart niet. 1187
Hoe licht verspraakt ge u: 't is te korteling geschied;
En 't is zeer nét'lig voor, óf tégen Majesteiten,
1190
't Zy gy hén martelaars, óf schuldig noemt, te pleiten.
Zie nu mét aandacht die verscheiden' stóffen van
Maria Stuart, én Johanna Graij eens an.
Wie déze voorstaat, schynt die ongelyk te geeven;
Wie beide voorstaat, wordt van alle wind gedreeven. 1191-4
1195
Weg dan van 't Schouwtooneel mét die beklémde stóf; 1195
Weg mét de Moord tót Luik, óf Spanjens Erfprins, óf 1196
Parysche Bruilóft; ze is gevaarlyk sléchts te schétsen; 1197
Hoe nétter gy ze ontwérpt, hoe feller zy zal kwétzen.
Waarom ook Bybelstóf op 't Speeltooneel niet past:
1200
Tót die verhand'ling heeft alleen de Leeraar last. 1199-1200
Gevalt u ook tót stóf uws Treurspéls eigen' vinding,
't Zal wildzang weezen, én vermeetele onderwinding.
Gelyk als Arans Wraak, én Titus Wéêrwraak, óf 1203
| | | |
Gelyk als Fabius Sévérus, wélker stóf 1204
1205
Der maak'ren onmagt uit het hoofd heeft moeten dichten,
Zynde onbekwaam om zich te wikk'len in geschichten,
Als aan Médéa, én aan Spanjens Erfprins blykt; 1204-7
Waar in de schikking na de kunst alom bezwykt; 1208
Waar in 't karakter van de schuldigen, én vroomen
1210
In 't allerminste deel niet is in acht genomen,
Veel min de voeglykheid der zéden, daar 't zo naauw
Niet eens op aankomt in een Spél, ter gunst van 't graauw,
En jongens uit het brein eens Windbuils opgesmeeten.
Vólg dan Horatius veel liever, min vermeeten,
1215
Die u na de Ilias, én de Odysséa wyst,
En dan uwe éd'le drift, ô Schouwspéldichter, pryst,
Wén gy die stóffen zo kunt kneeden, draaijen, wénden,
Dat zy nooit éveneens beginnen, loopen, énden. 1214-181218
Des braafsten Héldenstuks uitmuntendst voorbeeld steurt 1219
1220
De kyker, zo hy 't niet gelooft te zyn gebeurd.
't Geschiede, óf 't geen wy maar geschied te zyn vertrouwen, 1221
Ja slechts een' Fabel, die we ook voor een' Fabel houwen, 1222.
Zét uwen Spélen veel meer kracht by, én gewigt,
Als alles, wat gy uit uw eigen brein verdicht.
1225
De stóf eens Blyspéls, dat zeer zélden hooge zaaken
Verhand'len moet, óf nooit, zal ons wél bést vermaaken,
En leerzaamst weezen, als mén vinnig scheert de gék
Mét eenig burgerlyk verfoeijelyk gebrék, 1228
Als afgunst, hoovaerdy, verkwisting, vrékheid, tooren,
1230
Of eigenbaat; én al wat tégen het behooren
Van ménschlyke ommegang, én goede zéden strydt.
En schoon 't natuurlyk speelt, 't geen speelt op déze tyd,
En hier, óf hier omtrént; zo moet men zich wél wachten
Tót schimp der feilen van byzond'ren zyn' gedachten
1235
Te laaten gaan. Men toon' het kwaad in 't algemeen,
Belachch', bestraff' het, maar treed' niemand op de teen.
| | | |
Ook moet de Deugd, hoewél beklaagd, niet blyven zuchten;
Want alzo wél in Bly-, als Treurspél, ja in Kluchten
Is 't aangenaamer, dat de deugd daar wordt geleerd,
1240
Dan dat daar de ondeugd, óf de zonde in triomfeert.
Wat geeft het aan den vólke een wonder groot genoegen,
Wanneer het Waarnar ziet zich na de réden voegen;
Als hy die Pót vol goud, mét zo veel angst bewaard,
Mét zo veel rouw gemist, na 't vinden onbezwaard
1245
Aan Ritsaard geeft, én door een édelmoedig kiezen
Koopt rust voor kommer van 't bewaaren, én verliezen:
Als Klaartje, onnozelyk bedroogen, én misleid,
Door 't knaagend overschót van Ritsaards deugdlykheid
Wordt blyde moeder, én vernoegde bruid in 't nypen
1250
Der hooghste nood uit vrees van straf voor haar vergrypen. 1242-50
Hoe stoort in tégendeel de aanschouwer zich, hoe mort
Men op de Loogenaar, dat zyn bedróg niet wordt 1252
‘Gestraft in 't énde; maar, onaangezien zyn liegen,
‘En Juffers, Kameraads, ja Vader zélf bedriegen, 1253-54
1255
Het alles uitvalt na zyns harten wénsch, én lust.
Hoe 't wordt ontschuldigd by Córneille, is ons bewust: 1256
Maar wordt zyn' réden van verschooning aangenomen
Voor overreeding; neen, 't wil in den man niet komen; 1258
Wy zien te graag, dat hy, wien we onrécht geeven, lydt. 1259
1260
Weshalven 't Huuwelyk van Niet, ook Haat-én-Nyd, 1260
De Ontrouwe Dienstmaagd, én Pefroen, én Kwaade Grieten
Behaagen, omdat we ons gewénschte wit beschieten.
Die dan verdiende lóf in 't stichten van de Jeugd
Behaalen wil, geef straf aan Ondeugd, loon aan Deugd.
1265
De stóf eens Blyspéls zal men licht uit alle hoeken,
Uit avontuurtjens van oude Almenakken zoeken, 1266
En wintersprookjens; want het onderscheid is klein,
Of gy die élders haalt, óf uit uw eigen brein.
| | | |
Die sléchts een kwakje kan in de Almenak bedénken, 1269
1270
Kan iemand daadlyk stóf tót Klucht, óf Blyspél schénken;
Zy doet zich honderdmaal van zélf op in de praat. 1225-711271
Maar 't is niet in de stóf, dat al de kunst bestaat;
Verscheidene andere sieraaden doen de Spélen
Zo vérre in waerde van malkanderen verscheelen.
1275
't Is nu onfeilbaar by de meeste jonge maats; 1275
Wén ze in een' mag're stóf op de éénheid van de Plaats,
En Tyd maar létten, én wanneer ze in hunn' Bedryven
Geen gaaping lyden, nóch die lédig laaten blyven, 1278
Dat hun Tooneelstuk dan verdient de lóf, én gunst
1280'
Der kénneren, én nét gemaakt is na de kunst;
Zich zélf inbeeldende, als dat is in acht genomen,
't Is dan vérre in de kunst, ja vérr' genoeg gekomen.
Onnoz'le, 't is het minst, dat iemand in een Spél
Waarneemen moet, al past het by 't voornaamste wél.
1285
De Byverdichtsels in uw' stóf zo wél te weeven, 1285
Dat zy geen dubbelheid, nóch ander misstal geeven; 1286
Zeer naauw te létten op het léggen van de knoop
Des ganschen handels; op het leiden van de loop
Tót aan de ontknooping; én 't natuurlyk fraaij ontbinden 1287-9
1290
Zyn kunsten, by geen onérvaar'ne licht te vinden;
Maar zeer noodzaakelyk, indien gy staat na lóf.
Want gy vindt uit zich zélf niet een' bekwaame stóf,
O Dichter, tót een Spél: ga vry in alle boeken 1292-3
Na Fabels, ga vry na de geschiedenissen zoeken.
1295
Door Byverdichtsels maakt men eene stóf bekwaam,
En door 't wél knoopen, én ontknoopen aangenaam.
Gelyk zélfs Titus, schoon gebrékkig in veel' deelen,
Karakter, plaats, én tyd, én gaaping van tooneelen,
In rédeneering, styl, én taal, de ruuwe hoop
1300
Trok in de ruuwe tyd mét algemeene loop.
Wat réden? De allergrootste (ik zég sléchts myn gevoelen)
| | | |
Is déze, dat in al dat woeden, al dat woelen
Zeer ongemeene, én zeer veel' Byverdichtzels zyn,
Die op een oogwit van het énde, élk in zyn' lyn,
1305
Toeloopen, én het hart der kyk'ren door zulk marren 1305
Doen haaken, hoe zich al dit warren zal ontwarren;
Gelyk de knoop ook naauw ontknoopt is, én 't besluit
Bekénd gemaakt, óf 't spél, zo 't voegt, is daadlyk uit. 1307-8
Dit grootst, én eenig punt, dat nimmermeer, óf zélden
1310
Was waargenomen by de braafste Létterhélden
In 't Néderduitsch, én daar vooral op dient gelét,
Heeft aan Andronikus die luister bygezét. 1301-12
Maar 't is meer by geval, als wysheid, toegekomen;
Want in Médéa is dat gansch niet waargenomen; 1314
1315
Hoewél de Dichter toen al oppermeester was, 1315
En van Tooneelkunst durfde oordeelen, als van glas; 1316
Gelyk hy 't klaar in zyn' voorréden heeft beweezen, 1317
Waar in veel' wond'ren, veel' vreemdheeden zyn te leezen,
Déze onder and're: dat een botterik, een kind,
1320
Geen man van brein zich zélf aan wét, nóch régels bindt;
Dat Aristotelés, nóch Flakkus van de gronden
Der Schouwtooneelkunst niet in 't allerminst verstonden;
Want die was Fielozoof, onkundig in die zwier,
En déze kon alleen wat zingen op zyn' lier. 1323-4
1325
Leer voorders, Dichter, dat ge uw Spél zo moet verdeelen
In vyf Bedrijven, dat geen gaaping uw' Tooneelen 1326
Van één scheide, én aldus maakte één Bedryf tót twé. 1325-7
Dan vólgen de Eénheid van de Tyd, én van de Stéê;
| | | |
En de ééne, én de andere in 't natuurlyk zo te dwingen,
1330
Dat zy niet al te lang, nóch al te vérre en springen.
Want, schoon een Spél geen vier én twintig uuren speelt,
Nóch dat juist uw tooneel geen heele stad verbeeldt;
Ja zelfs al speelt het in een straat maar, óf een' kamer,
En in vier uuren, 't is den kénn'ren aangenaamer. 1328-34
1335
Maak voorts, dat ge élk persoon zyn récht karakter geeft, 1335
Zo als Horatius dat nét beschreeven heeft.
Sier dan mét hevige hartstógten zo de Spélen, 1337
Dat lange rédens zélfs den kyk'ren niet verveelen;
Maar dat, terwyl gy hunn' gemoederen ontroert,
1340
Hunne aandacht wérd' gewét, én waar gy wilt, vervoerd. 1340
Dan moet men op de kracht der rédeneering létten, 1341
Die geen gemeene zwier den Spélen by zal zétten;
Vooral, indien het wél berédeneerd verhaal
Doorgaands is opgepronkt mét zuiv're fraaije taal,
1345
En zwier van trant, én rym. Al is het sléchts voor de ooren,
Als wy maar iets gemeens op nétte rymtrant hooren, 1346
't Behaagt, én is 'er pit van zin by, ô! dan doet 1345-7
Taal, trant, én rym zeer groot gewéld op ons gemoed.
Maar dénk niet, dat alleen de lóffelykste leering,
1350
De nétste rymtrant, nóch de béste rédeneering
Een Spél bevallig maakt; gy moet geleerd, én fyn
Van zin, én woorden, maar vooral verstaanlyk zyn;
Want schoon een Spél verdiende all' 's waerelds lóf in 't leezen;
't Moet, zo men 't hoort, én ziet, terstond begryplyk weezen,
1355
Of't neemt niet op. Zo méde, indien gy dingt na lóf, 1355
Moet gy die haalen uit, óf passen op uw' stóf. 1356
| | | |
Geen Spél ter waereld kan behaaglyk zyn, nóch sluiten, 1357
Schoon 't saamgesmeed waar' van geleerdheid, zo zy buiten 1358
De stóf blyft, én niet klaar verstaanelyk dringt voort
1360
Na 't einde, óf zo zy na de ontwarring wordt gehoord.
'k Weet, dat ik lichter, én mét meerder vrucht de straalen
Der héld're middagzon mét houtekool zou maalen,
En zo vergeefs haar' vaert najachten mét myn' rén,
Dan Hoofds, én Vondels lóf behoorlyk mét myn' pén
1365
Beschryven, óf hunn' kunst navólgen in het dichten;
'k Erkén die mannen voor de grootste, én klaarste lichten
Der Néderduitsche taal, én Dichtkunst. Maar, wat is 't?
Het heeft hén échter beide op ons tooneel gemist 1368
Mét all' hunn' taal, én kunst den vólke te behaagen;
1370
Alleen omdat ze niet gestaâg na 't énde jaagen,
Of veel doen zéggen na de ontknooping, 't geen zo goed,
Als 't voorige is, dóch wordt verspild in overvloed.
Omdat ze ook al te hoog door hunn' geleerdheid draaven,
Veel te ydel kwistende op een Schouwtooneel de gaaven,
1375
Waar méê zo grootsch, én tróts de Héldendichtér bromt, 1375
En daar zyn wérk zo groot een' luister door bekomt. 1374-6
Waar is in Néêrland een' begaafde pén gevonden,
Die zo, als Zégemond by Bato, in de gronden
Der Gódsdienst indringt, óf die ze uitdrukt zo geleerd?
1380
't Is échter veel te hoog, én diep gerédeneerd
Op een Tooneel voor 't vólk, 't wélk, zonder 't brein te slypen,
Gemaklyk straks de zin der woorden wil begrypen; 1382
Ja, schoon het geen ze zégt geheel verstaanlyk was,
Het komt tót voortgang van de handel niet te pas.
1385
Men haakt te weeten, hoe 't na veel' gevreezde élénden
Mét Bato, om wien 't hart bekommerd is, zal énden. 1378-86
't Gesprék, dat Potifar ook voert mét Jozéf in
Egipte wégens 't feest van Apis, én de min
Van Isis, weet heel nét der oude Egiptenaaren,
| | | |
1390
En Jooden gódsdienst af te beelden, én verklaaren.
't Is fraaij van styl, én stóf; 't is leerzaam, ik beken 't;
Maar 't stoort de kyker, die, verlangende na 't énd
Van Jozéfs lót, én hoe hém Jémpsar in dat branden 1393
Van minne, én 't hard gety van twyff'len, aan zal randen, 1394
1395
Mét wéêrzin aanhoort al het zéggen, hoe vol pit,
Hoe kunstig 't zy, dat niet récht toegaat op dat wit. 1387-96
Dus zal den kyk'ren ook in Vondels meeste Spélen,
Wén 't eigen' maaksels zyn, het laatst Bedryf verveelen; 1397-8
Als méde 't geene by den Ridder Hoofd de Vécht
1400
In 't Spél van Vélzen na Graaf Floris néêrlaâg zégt;
Omdat de gansche stóf verhandeld, hét verlangen
Voldaan is, én die brók schynt aan het wérk te hangen,
Gelyk een' wén hangt aan een lichchaam; schoon 't verhaal 1403
Al 't voorige overtroffe in vinding, zwier, én taal. 1399-1404
1405
Te veel geleerdheid kan de kyker ook niet achten;
Al, 't geen hy niet verstaat, verbystert zyn' gedachten.
De Zonne vólgt het spoor van 's ouden Thitons bruid,
En steekt den hémel all' zyn mindere oogen uit, 1407-8
Zégt Hoofd in Vélzen, én beschryft aldus het daagen.
1410
De meeste vatten 't niet; hoe kan het hén behaagen?
Gy kwaamt dus vérre van het Zuiden, daar de Kreeft1410-1
De Mooren vérft, de boom zo weinig schaduw geeft,
Zégt Vondel éven na 't opschuiven der gördynen
In Salomon, sléchts om het land der Abissynen
1415
Bekénd te maaken; maar wie kan de zin verstaan,
Die in geen ander school, dan 't Néêrduitsch heeft gegaan?
Ten zy hém de omgang mét Geleerden, óf het leezen
Van boeken in die stóf misschien hébbe onderweezen.
Ik bid, ô Vaders van het Néderduitsch gedicht,
1420
Dat ge eene vryheid, die gy spruiten ziet uit pligt,
Aan de allernéd'rigste, én gehoorzaamste uwer zoonen
Om 't goed gevólg tóch wilt méêwaariglyk verschoonen.
Gy weet, dat myne drift, mét openhartigheid 1423
| | | |
Verzéld, niet tégens u, geduchte Meesters, pleit;
1425
Maar mét u. Kón ik u hérroepen in dit leeven, 1425
'k Stél vast, gy zoudt uw' stém aan myne pooging geeven;
Geen and're geest bezielt de drift myns véders, dan
De kunst zo hoog in tóp te voeren, als ik kan.
Gelyk wy weeten, dat gy jaaren lang voordézen 1429
1430
De Stryd van Ajax, én Ulyssés hébt verweezen, 1430
En Théseus, én wat meer van u te voorschyn kwam,
O Ridder, braafste télg van uw' beroemde stam,
Omdat een' laat're tyd meer lichts gaf aan uw oordeel,
En dat gy uit de minste aanwyzing trokt uw voordeel; 1429-34
1435
Zo zoudt ge ontwyflyk nu, dewyl de kunst mét magt
Van braave mannen, én veel blókkens is gebragt 1436
In hooger' luister, veel gébréklykheids bespeuren
In uwe Spélen, én die voor ongangbaar keuren.
En gy, ô Vondel, gy, die myn voorganger zyt
1440
Mét Jépthas voorberécht, gy die de kunst van tyd 14401439-40
Tot tyd verbéterde, én beschaafde na de wétten
Der Ouden, om die op de hoogste tóp te zétten;
Gy zoudt my achten, én beminnen, omdat ik,
Zynde ééns mét u, op één én 't zélfde doelwit mik.
1445
Al moet ik nu én dan in u een' misslag wraaken;
Elk heeft het oog op u. In Zé is 't zékerst baken
Een schip op strand. De liefde, ô groote mannen, doet, 1447
Dat veele, 't geen gy zélf verwérpen zoudt, voor goed 1448
Aanneemen, én op hén vergramd zyn, én verbólgen,
1450
Die u, gelyk als zy, niet blindelings en vólgen.
Gy gingt mét andere, wy gaan mét u te raad';
Wy pryzen, zonder te verschoonen, wat misstaat,
Uw' wérken hémelhoog, én weeten, wélke schatten
Van diepe wysheid, én geleerdheid zy bevatten.
| | | |
1455
Mist gy in eenige kunstwétten van een Spél;
Al 't ov'rige is geheel verwonderlyk, én wél. 1447-56
Maar laat ons wéêr tót ons begonnen oogwit komen.
De stóf, de schikking, én bewoording waargenomen,
Voeg dan, Tooneelpoëet, daar uw' sieraaden by,
1460
En tooij voorts mét die lyst uw' schoone schildery;
Want, vérre van dat wy versierselen versmaaden,
Wy lyden, dat een Spél voorzien zy mét sieraaden
Van allerleije slag, met kleed'ren, toestél, pracht 1463
Van Schouwtooneelen, ja machienen zélf. Maar wacht 1464
1465
U zélve, dat ge u niet verwart in al 't vermooijen.
Want, dénkt ge alleen, hoe gy uw lystwérk op zult tooijen,
Verdoolde Schilder, 't is een' zaak, die zélve spreekt,
Dat u de magt van wél te schilderen ontbreekt,
Dus zoudt ge uwe onmagt graâg vermommen in sieraaden, 1469
1470
En, als de Pinksterbloem opsmukkende, overlaaden 1470
Mét blaak'rend klatergoud, mét diamant van glas,
En schótse paerlen, 't komt te pas, óf niet te pas. 1472
Als ons een' Juffer, die wanstallig was van léden,
Verlépt, én mager, dóch in kóstelyke kleeden
1475
Gedóst, wierd voorgestéld, én néffens haar een' Meid
Mét fluksche léden, onvoorzien van kóstlykheid,
Wiens héldere oogen, wiens onafgesneeden' haaren,
En ongezóchte kleur haar eigen sierzel waaren;
Wie koos de laatste niet voor de eerste? én zo mét pracht
1480
Déze ook op 't sierlykst op te pronken waar' getracht,
Hoe zou 't natuurlyk schoon afsteeken, én vermeeren?
't Zy vér dan, dat ik geen sieraaden zou begeeren;
'k Bemin die, maar voor al bemin ik, door de gunst
Der Zanggódinnen, stóf, én schikking na de kunst.
1485
Voor 't overig, indien ze 'er voegen, kuntge u dienen
Van kleed'ren, van tooneel, vliegwérken, én machienen
Op 't vreemdst, én köstlykst; maar ik raad u, zo 't sieraad
Zou stryden mét de kunst, dat gy het achterlaat.
De aanschouwer échter zal zyn inzigt wél bekomen, 1489
1490
En gy uwe achting, is de kunst wél waargenomen. 1272-1490
Ik mérk, hier héb ik de één, óf de ander wéêr verstoord:
Sta vast, hy komt me voor de twéde maal aan boord. 1492
Hoe? zégt hy, wilt gy op de Schouwtooneelen lijen
| | | |
Nóch geesten, nóch gevécht, nóch weidsche opsnijerijen
1495
Van woorden? is u zélfs geleerdheid in de weeg? 1494-5
Wél, hoe wy 't maaken, u is 't nimmermeer te deeg. 1496
Weet gy wél, wat gy wilt? uw' pén, geneigd tót gispen,
En gees'len, zoekt ook stóf in 't béste tót berispen.
Gy meent, zo 't schynt, alleen het alles te verstaan;
1500
Maar maatigt u voorwaar te groot een voorrécht aan.
Een Spél, hoe fraaij gemaakt, deugt langer niet mét allen,
Of 't moet Nil Arduum Volentibus gevallen.
Van waar komt u die waan? zégt, Konstgenooten, zégt,
Wat ge ooit gemaakt hébt, dat veel eer heeft ingelégd?
1505
Uwe Overzétsels uit Latynsche, én Fransche Spélen, 1505
En Kluchten, hier én daar verlapzalfd in 't verdeelen 1506
Van Handelingen, én Uitkomsten? zégt, wordt dat
By u voor zulk een' kunst, én meesterstuk geschat?
Of zyn de Spélen licht, van uw' byzond're léden 1509
1510
Wéleer gemaakt, de grond van uw' vermeetelheeden?
Bréng hier de Koninksbruid, én Didoos Dood, bréng vry, 1511
Het Vlies, Diana én Endimion daar by
Mét hunn' Machienen, én Vliegwerken, Kunstgenooten.
Staan die zo vast, én onverwrikbaar op hunn' kooten? 1514
1515
Zyn dat die déftige voorbeelden van de kunst?
Och! zo men over die wanschépsels zonder gunst 1516
Eens 't oordeel véllen, én zyn hart récht uit zal spreeken;
Wat zyn zy anders, als een bayerd vol gebréken?
De man heeft groot gelyk, al kan hy zélf misschien
1520
Daar in niet eene fout mét eigene oogen zien.
Ja lichtlyk had hy die ten hémel toe gepreezen,
Ten waar' wy hun gebrék zélf hadden aangeweezen. 1522
| | | |
Maar dat zy évenveel; gebréken zyn altyd 1523
Gebréken; maak gy sléchts, Poëet, dat gy die mydt;
1525
't Zy ondervinding, óf opmérking slype uw oordeel,
't Zy onze misslag, óf ons voorbeeld u dat voordeel
Aanbrénge; zie ons vry voor uwe wétsteen aan, 1527
Als gy maar schérp wordt, zo zyn wy, én gy voldaan.
Opdat nóchtans zyn ruuw, én onbezonnen laaken,
1530
Wanneer wy zwygen, ons niet schuldig schyn' te maaken
Aan al te gróve, én nooit gehoorde uitspoorigheên;
Of dat de blindheid van zyn hévige yver geen,
Of weinig onderscheid misschien weet aan te mérken
In oude Spélen van byzond're, én in de wérken
1535
Van 't Kunstgenootschap; is 't, gelooven we, onze pligt,
Ten deele, dat men hém wat nader onderricht.
Onze oude Spélen, eer wy Kunstgenooten wierden,
Zyn vodden; maar die toen het Speeltooneel versierden,
Als iets uitsteekends, én te dier tyd hoog geroemd:
1540
Zo dat men die alleen mét réden vodden noemt
In vergelyking van onze and're laater' stukken,
Waar voor zy moeten, én zeer gaerne willen bukken.
‘Wy hadden toen een' drift tót dichten; waaren heet
‘Op straatlóf; stonden ook na de eernaam van Poëet; 1543-4
1545
En, zynde gansch niet in tooneelkunst onderweezen;
Maar hier én daar ter loop wat hébbende geleezen,
En nu én dan een Spél beschouwd mét groot vermaak,
Beeldde élk van ons zich in zeer lichtelyk, luk raak,
Een Spél te maaken, dat den kyk'ren zou behaagen;
1550
Gelyk 't ook (meer geluk, als wysheid) kwam te slaagen.
En schoon men in de kunst niet zeer ervaaren was;
Die drift, dat weinig zien, én leezen kwam te pas; 1552
De drift, omdat ze ons om de Lauwerkroon déê stryden;
Het zien, én leezen, om aanstootlykheên te myden.
1555
Bréng nu de Koninksbruid, bréng Didoos dood, bréng vry
Het Vlies, Diana én Endimion daar by.
Dat ze in de hélle dag, dat zy te voorschyn komen;
En zien we eens, of 't voornaamst niet is in acht genomen.
't Voornaamst? wat is 't voornaamst? De zéden, én de taal.
1560
Alle ontucht is 'er uit verbannen teenemaal,
Zo wél in woorden, als in wérken. 't End is leeren,
En stichten. Dido, omdat zy zich liet onteeren
Door dulle liefde, én brak haar' duur gezwoorene eed,
| | | |
Stort over hals, én hoofd door eigen' schuld in 't leed, 1562-4
1565
Dat haar bestélpt. Diane is wél te récht een baken
Voor maagden, die in ongelyke liefde blaaken. 1565-6
Verwaten' dwinglandy krygt in de Koninks bruid
Een' schrikkelyke, dóch verdiende straf. De buit 1567-8
Van 't Gulde Vlies, mét zo veel moeite, én kunst verkreegen,
1570
Verstrékt een' spiegel voor de ondankb're, die zich tégen
Ontfangen' weldaân niet behoorlyk kwyten; maar
't Beloofde loon van dienst, én uitgestaan gevaar
Den Hélden weig'ren; all' voorbeelden om te stichten. 1569-73
Behalven dat de taal in dagelyksche dichten 1574
1575
Nooit waargenomen was zo keurig, nóch zo kiesch,
Als in de Koninksbruid, én in het Gulde Vlies.
Ook zyn zy zéker zo niet buiten alle wétten,
En régels, of, indien men voet by stuk wil zétten,
'k Durf staande houden, dat'er Tyd, nóch Plaats aan schort;
1580
Te weeten zo, gelyk ons voorgeschreven wordt
Van Vondel, Vóssius, én and're Létterhélden,
Die toen de régels op de Schouwtooneelkunst stélden: 1580-2
Nóch is op élks persoons Karakter wél gelét. 1583
Zo mede is 't Doelwit, daar het wierd op aangezét,
1585
Na wénsch beschooten: want doordien men zich moest dienen,
Om vólk te lókken, van vliegwérken, én machienen,
Is 't Gulde Vlies alleen gemaakt tót zulk een énd;
En streek daar in de prys, als ieder is bekénd. 1587-8
Ik zwyg van Didoos dood om niet te breed te weiden;
1590
Hoe haar' gevoelige, haar héftige, én verscheiden'
Hartstógten veeler ziel zo troffen, dat men licht
De ontroernis van 't gemoed kon speuren in 't gezicht.
| | | |
Het oogmérk was alleen mét ongeziene dingen,
Met aaperyen, én mét veel' veranderingen, 1594
1595
Waar door men de oogen der nieuwsgierigen verrukt,
Den Armen dienst te doen, gelyk 't ook is gelukt. 1593-6
Maar Julfus tusschen 't Spél; kunt gy dat ook mét réden
Goed maaken? Neen wy; maar, ey, laat de Gék mét vréden; 1598
Want schoon'er Julfus gansch niet voegt, gy zélf misschien
1600
Zyt gék genoeg, om 't om die Gék te komen zien.
Een gaauwerd héeft groot récht zich over hém te steuren; 1601
Maar, opdat hy het boek niet kwaad zou stukken scheuren,
Is 't Spél afzonderlyk gedrukt, zo dat de man,
Van Julfus wégen, dat gerust doorleezen kan. 1597-1604
1605
't Zyn échter vodden, laat'er ons niet lang van léggen
En maalen; dóch alleen dit in 't voorbygaan zéggen; 1605-6
Dat zulke vódden niet verwérplyk zyn, zo lang
Geen béter kénnis van Tooneelkunst gaat in zwang;
Gelyk wy hoopen, dat op 't voorbeeld van de stukken,
1610
In 't licht gebragt door 't Kunstgenootschap, zal gelukken.
Want, óf men die uit haat, óf uit onkunde doemt,
En die lapzalvery, óf overzétsels noemt;
Nooit zal een schéndbrók ons, hoe hy ze ook wil benaamen,
De lust, beneemen, nóch de kunst daar in beschaamen.
1615
Men geeft Agrippa, én Andromaché alleen
Voor overzéttingen; die lóf, én anders geen,
Begeeren wy, indien 'er lóf steekt in 't vertaalen,
Dat wy de laagste prys daar in licht niet behaalen. 1615-8
Maar stél daar Orondaat én Statira niet by,
1620
Nóch 't Spookend Weeuwtje. Weet onkundige, én leer vry,
Dat uit het onderscheid van die verschaafde wérken 1621
Zeer lichtlyk 't wanstal van hun voorschrift is te mérken 1622
| | | |
En, voor die gaauw is, af te kyken, op wat voet 1623
Een kunstenaar in zyn verbét'ren aangaan moet. 1624
1625
Maar, zéker, als hy, na veel blókkens in die gronden
Doordringende, ook de kunst zal hébben uitgevonden,
Dan zal hy weeten, wat het inheeft, eer een Spél,
't Geen onórdéntlyk was gemaakt, maar taamlyk wél
Zich in de régels schikt; én dat men mét veel meerder 1628-9
1630
Gemak een Spél op nieuws kan opslaan, én veel eerder.
Gelyk men lichter een voortréffelyk gebouw
Van nieuws optimmeren, dan een misvertimmerd zou
Verhélpen, dat het aan Bouwmeesters zou behaagen. 1619-33
Wie twyfelt, kan aan hén de waarheid licht bevraagen,
1635
Die tót Régénten van de Schouwburg zyn gestéld.
Hoe groot eene arbeid zy aanwénden, hoe veel géld
Zy willen geeven, hun Tooneel, misbouwd voordézen
In de aanvang, zal nooit zyn, gelyk 't behoort te weezen.
Maar, zo zy 't sloopten tót de grond toe in 't geheel,
1640
Het waar' hén kleine kunst een pryslyk nieuw tooneel
Te bouwen. Al, wie hun verbét'ren échter lastert,
Toont zich van réd'lykheid, én réden vry verbasterd. 1634-42
Indien Virgilius wist goud te puuren uit
De drék van Ennius, én eene ryke buit 1643-4
1645
Haalde uit Homérus: zo 't de lóf niet kon verkleinen 1644-5
Van de allerbéste Blyspéldichter der Romeinen,
Dat hy twé Spélen van Ménander smolt in één,
Toen hij zyne Andria toestélde: én mag 't zo heen, 1648
Dat Plautus, Naevius, én Ennius uit taalen
1650
Van anderen 't sieraad van hunn'gedichten haalen,
Ja vaak de stélling, én de styl: én is 't geen schand 1645-511651
Voor u, Guarini, dat gy in uw Vaderland,
| | | |
Dat ge in uw' Moedertaal hébt Tasso uitgekoozen,
En mét de stóf van zyn Amintas zonder bloozen
1655
Uw Pastor Fido siert, ja acht gy 't u tót lof: 1652-5
Beroemt Córneille zich somtyds, dat hy zyn' stóf
Uit Spanje haalt, al heeft hy zélf zeer klaar doen blyken,
Dat hy in vindingen geen Dichter hoeft te wyken: 1656-8
Vond niemand immer van Racine kwaad, nóch vreemd,
1660
Dat hy de Thébaïs, de Ifigenië neemt
Uit Grieksche dichters, én Latynsche: kan't betaamen 1660-1
Aan Moliëre, dat hy, zonder zich te schaamen,
Vólgt in zijn meeste wérk de Italiaanen na, 1662-3
Die hunne geestighéên, én kwinten zonder gâ 1664
1665
Uit Aristophanés wéêrom, én Plautus trékken;
Ja zal het hén tót lóf, in plaats van laster, strékken.
Waarom onthoudt men ons zo wélverdiend een gunst? 1643-67
Waar hapert het? is 't nyd? is 't onkunde in de kunst?
Wat meent ge, als Plautus zyn' Menéchmen, in Kwierynen 1669
1670
Veranderd, héden zag op ons tooneel verschynen,
Dat hy zich bélgen zou, om 't geen'er af, én by
Gedaan is? évenééns naar alle schyn, als wy, 1669-721672
Zo iemand iets, door 't Kunstgenootschap uitgegeeven,
Veranderde. Ieder mag op 's anders voorgaan streeven
1675
Na hooger' lóf; ja wie verbétert, heeft verdiend
Mét réden, dat hém zyn voorganger houd' voor vriend.
Want die verbéteraar haalt dikmaal uit het duister
Vergeeten' wérken, zét bekénde stukken luister,
En aanzien by; dóch deelt op geenerleije wys
1680
Door dat verbét'ren in 's voorgangers waare prys;
Al mag men hém ook zyn' verdiende lóf niet weig'ren.
Daar in het tégendeel, die hooger willen steig'ren,
Dan hunne magt is, én verslimmeren een stuk 1683
Mét hun verand'ren, maar hun eigen ongeluk,
1685
En schand bewérken. Het verand'ren, ja 't vertaalen
Kan ons zo groot een' lóf, óf laster doen behaalen,
Als 't maaken. Hy dan, die mét lóf zyn' handen slaat
In 's anders wérk, betoont, dat hy de kunst verstaat.
| | | |
Maar (schreeuwen zy, die ons mét schémp, én laster dreigen)
1690
Dat praaten géldt niet; toont ons eigen' wérken, eigen'.
En geen verhanselde, óf vertaalde, zo gy wilt 1691
Voor Dichters gaan. Wy zien, hét is maar tyd verspild
Hén te onderréchten; Maar wy doen licht eenig voordeel
Aan's onderzoekers, én aan 's jong'ren Dichters oordeel.
1695
De Malle Wédding is ons eigen' wérk; hoe vreemd
Gy 't vindt, dolle yveraars, én waar voor gy 't ook neemt?
O ja, hoe gy 't benydt, wy durven ons dés roemen
En is 't de vinders niet, de maakers daar van noemen; 1698
Zo wél, als Aeschylus, zo wél, als Sophoklés,
1700
Zo wél, als Séneca, óf als Euripidés
De maakers zyn van hunn' zo wyd befaamde Spélen;
Al is 't, dat we in waardy zeer veel van hen verscheelen.
Gelyk hunn' wérken zyn verhanseld, nóch vertaald,
Hoewél de stóffen zyn uit anderen gehaald, 1704
1705
Zo is de Wédding ook. De schikking; rédeneering,
En styl is de onze. Dat het strékt tót dubb'le leering 1706
Is onze vinding, én uitvoering: anders geen
En wat verscheelt hét óf men die uit Schouwspélboeken,
1710
Geschiedenissen, óf Vertéllingen ga zoeken;
't Zy dat men die uit Grieksche, óf Roomsche Dichters heeft;
't Zy ze ons een Franschman, óf een Néderlander geeft.
Maar 't zy, zo 't wil; 't gaat vast, dat onze Spélen échter
Voor lóflyk zyn gekeurd by de allerstréngste réchter;
1715
Dat zy den Armen géld; den Kunstgenootschappe eer
Gegeeven hébben, én nóch geeven meer, én meer, 1715-6
Sint 't Burgermeesteren belieft heeft zich te ontférmen
Der édeler gemeente, én hooge nood der Armen. 1717-8
En, zo die yver voortgekweekt waar' door de gunst
1720
Dier Mésenaaten, én voortzétt'ren aller kunst,
Men had wél haast de mist der wryt'ren doen verdwynen 1721
| | | |
Mét eigen' vinding, én ter Schouwburg doen verschynen
Sardanapalus, én 't geen reeds begonnen is, 1723
't Zy Hartóg Karel, 't zy Prinsés Sémiramis. 1724
1725
Die yver nu zou zich mét nieuwe lust verstérken,
Als eens die yver mogt mét volle vryheid wérken;
Als eens het knibb'len, én krakkeelen om 't gezag
Der Schouwburg eind nam, dat men billyk hoopen mag
Van hén, die Rédders zyn der Schouwburg, beide Heeren,
1730
Op wien men niet vergeefs iets réd'lyks kan begeeren.
Zo die eens wilden hunn' geneegenheid ... Maar stil, 1727-31
Wat zég ik? twyfel ik meer aan hunn' goede wil,
Dan aen hunn' magt? én zou 't niet schynen, óf ik proeven
Van hunn' geneegenheid tót goeddoen zou behoeven?
1735
Is my dan onbekend, dat hunne geest, begaafd
Mét deugd, én kénnis, op het spoor der Hélden draaft;
En dat men 't zélfde bloed ziet speelen door hunne aders,
Dat eertyds heeft bezield hunn' Vaders, én Voorvaders,
Om allerleije slag van nutte weetenschap, 1739
1740
En deugd te voeren op de uitsteekenste eeretrap?
Ja wantrouw ik, dat zy niet alle Misbruik zullen
Wégneemen, die hunn' plaats zeer waardiglyk vervullen?
Voorzéker neen. Ik kén hunne éd'le geest, én drift,
Die goed van kwaad, én zyn van schyn zeer keurig schift 1744
1745
Alleen uit liefde; niet, dat zy de kunst verplichten, 1745
Om lang te leeven in verdiende lófgedichten.
Zy hébben magt, én wil. Wie wanhoopt aan de daad?
Wie twyfelt, dat zy zyn der kunsten toeverlaat?
Indien men nu eens mét opmérking gaat bezéffen
1750
De midd'len noodig om de kunst in tóp te héffen,
Zy zullen weinig, én voorwaar naar alle schyn
Zeer licht te vinden, zeer licht uit te voeren zyn.
| | | |
't Voornaamst zal weezen, dat men toevoege eer, én voordeel
Den kunstenaaren van érvaarenheid, én oordeel.
1755
Want niets is zekerer, als dat men hier te land'
Al, wat geen winst geeft, acht voor zonde, ik zwyg voor schand';
Zo dat hy in de vloek des Hémels schynt gebooren,
Die tót vermaak, óf nut der ménschen heeft verkooren
Eene oeffening, wén zy geen tast'lyk voordeel geeft. 1759
1760
Ik weet wél, dat nooit eeuw ter waereld is beleefd,
Nóch land gevonden wordt, daar 't géld niet alle ménschen
Zo zeer bekoort, dat zy byna niets hoogers wénschen.
'k Weet, hoe de Vader van Ovidius wéleer
Zyn' Zoon waarschouwde mét het voorbeeld van Homeer. 1763-4
1765
'k Weet, dat by ieder één alom in alle tyden
Het gild der Dicht'ren smaad, én arremoê moet lyden.
Ook weet ik, dat men naauw een kreupel Dichter vindt,
Die niet verwaand'lyk zyne inbeelding voedt mét windt
Van eigenliefde, én wien men niet gestaâg hoort praaten,
1770
Als óf'er 't land aanhing; O! 't schort aan Mécénaaten,
't Schort aan Augusten, dat de kunst zo wordt verkleend; 1770-1
Wyl vaak een kunstenaar (daar hy zich zélf méê meent)
Moet achter staan, én plaats aan lompe platters maaken, 1773
Wanneer men hier óf daar verhandelt groote zaaken.
1775
Ons Dichters diende élk één mét eer in plaats van smaad
Te onthaalen, én het zou beklyven aan de staat. 1776
Dus zwétzen ze alle, die zich léggen op het rymen,
En sléchts twé woorden op malkand'ren kunnen lymen,
Zich Dichters noemende, gelyk als óf de grond
1780
Eens déftigen gedichts in 't rym alleen bestond. 1780
Maar vérre zy het, dat ik immer tót verkleining
Der Dichtkunst hébben zou zo averéchtsch een' meining.
Ik spreek van mannen, 'k spreek van mannen van verstand,
Niet, die, verrukt door drift, iets vatten by der hand;
1785
Maar die mét overlég, mét wélberaaden' zinnen
| | | |
Al, wat zy doen, niet min uitvoeren, als beginnen;
Die na lange oefening, én aangewende vlyt
Niet sléchts hunne ov'rige, maar kóstelykste tyd
Aan 't zuiv'ren van de taal, 't polysten van de zéden,
1790
Aan 't vórderen van kunst, én deugd mét vrucht besteeden.
'k Bén échter niet in die inbeelding, dat de Stad,
Of Staat de Dichters moest beschénken uit haar' schat;
Of om hén gunst te doen der Armen nut besnoeijen.
Neen; uit hunne arbeid moest hunne eer, én voordeel vloeijen;
1795
De kunst moest zyn door de eer des kunstenaars vereerd;
Der Armen nut door 't nut des kunstenaars vermeerd.
Zo gaat het élders mét de Dichters. Hier te lande 1797
Alleen verstrékt die kunst tót 's Dichters schade, én schande. 1753-981791-8
Wat raad? wat middel? dit; ('k Bid, dat hy my verschoon,
1800
Zo de één, óf de ander 't licht mogt duiden 't zyner hoon)
Dat, die men aanstélde om de Spélen te waardeeren, 1801
Niet eerst het Spéllen, én Duitsch spreeken nóch moest leeren;
Maar dat hy, zo hy niet gezien had in de grond
Der kunst, ten minsten taal, én trant, én rym verstond. 1803-4
1805
Of liever dat men tót Régénten keurde mannen, 1805
Die 't onkruid weeten uit het heilzaam kruid te wannen;
Die weeten, waar de deugd der Spélen in bestaat; 1807
Wat aan 't gemeenebést der Schouwburg schaadt, óf baat; 1808
Die wél bedacht op alle omstandigheeden létten,
1810
Om deugd mét kunst, én kunst mét voordeel voort te zétten,
En zonder draalen uit te voeren mét een woord,
| | | |
Wanneer de Schouwburg dus verzien waar' van Poëeten,
En van Régénten, is 't niet lichtlyk af te meeten,
1815
Dat mét der tyd de kunst bekénd, geacht, bemind
Zou worden? Zéker, ja. Een vader zou zyn kind
Na 't lóflyk tydverdryf der Schouwburg dan niet schaamen
Te zénden; ja het zou den vad'ren zélf betaamen
Te komen op een' plaats, daar de ontucht wordt geweerd,
1820
En burgerlyke deugd, én tucht mét lust geleerd.
In stéê van dat ze nu hunn' kinders vaak bekyven,
En van de Schouwburg hén gebieden wég te blyven
Sléchts door vooroordeel, dat niet stichtelyks, nóch goeds,
Nóch Kunst, nóch Deugd aldaar gebragt wordt op de toets: 1824
1825
Maar dat men niets vertoont den vólke, als beuzelingen,
En vodden, én (wie weet?) oneerelyker dingen. 1826
Dan zou de Schouwburg zyn een tydverdryf, dat vreugd,
Doorzult in leeringen, zou geeven aan de Jeugd; 1828
Dat onze schoone Stad tót luister zou verstrékken;
1830
En veeler mildheid tót der Armen gunst verwékken.
Daar ze in het tégendeel haar naderend verval
Tót aller Dichteren verdriet verhaasten zal,
En worden zo, als ze eerst geweest is, óf licht slimmer,
Ja zélfs by yder zo veracht zyn, dat ze nimmer
1835
Haar hangend hoofd wéêr op zal beuren, én het nut
Der Armen missen zulk een' mérkelyke stut.
Welk schaad'lyk onheil naar élks hoopen, én vermoeden
Zeer haast van Beuningen, én Hudde zal verhoeden,
Twé Burgervaders, die, nooit moê, nóch afgemat, 1838-9
1840
Met zwaare, én staâge zórg tót wélstand hunner Stad,
En haar' verbét'ring zich alleenlyk niet bekommeren,
Maar zélfs mét zugt voor 't nut der Armen zich beslommeren. 1842
Wat loon voor zulke, én zo veel wéldaân? Deze vreugd
Der deugdigen; dat Deugd is 't waare loon van Deugd;
1845
En dat hunn' lieve Naam, oprécht mét lóf beschreeven
In braave boeken, lang zal leeven na hun leeven; 1846
Opdat hunne arbeid, die uit Deugd haare oorsprong nam,
Een voorbeeld strékke aan hunn' Nazaaten te Amsterdam.
|
TitelGebruik én misbruik des tooneels: de ook in verband met andere onderwerpen graag gebruikte koppeling ‘(recht)gebruik’ en ‘misbruik’ is i.v.m. het toneel nogal eens door Vondel en zijn bestrijders gehanteerd. Cf. ‘Berecht’ Lucifer (WB V, p. 611), Tooneelschilt (WB IX, p. 384) en Tooneel-schilds-verplettering (Vondel ed. Van Lennep IX, p. 327).
9gepast op myn verlangen: op mijn situatie toegespitst.
10van hoger' hand: cf. de voorrede voor de 2e druk van Gebruik én Misbruik p. [8]: ‘Waarom ook naderhand door uitdrukkelijk bevél én aanmaning van twé Heeren Burgemeesters dit Gebruik én Misbruik des Tooneels is opgesteld.’ Blijkens vs. 1838 zijn hiermee de heren Hudde en Van Beuningen bedoeld.
13veel' verachte boeken: gedeeltelijk is zo'n verwijzing naar bestudering van abstruse werken een topos, maar Pels zal hierbij ook doelen op de vele geschriften die i.v.m. de strijd om de toelaatbaarheid van toneel al sinds de Oudheid zijn verschenen. Zie J. Wille: ‘De Gereformeerden en het tooneel tot omstreeks 1620’. In: Literair-historische opstellen. Zwolle, 1963. p. 59-142.
19't gemeen: het publiek.
26Ontdékken ... dat: openbaren (nl. onze bedoelingen) ... zodat.
27Want zéker zyn wy: want zeker, al zijn we.
32daar ... moet: waar men voorzichtig mee moet zijn.
34Men wachte zich niet: als men niet oppast voor.
40verschépt: verandert. Ook Vondel haalt in dit verband het voorbeeld van de wijn aan. Tooneelschilt (WB IX, p. 384-5).
49-50Het is mijn bedoeling de reden van dat prijzen en misprijzen aan te geven, en de weg tot herstel aan te wijzen.
54Zo wél: zowel (van hen).
61bezwooren: door een magisch middel beschermd.
62Sinds de heropening van de schouwburg in 1677 waren burgemeesteren intensief met de verbetering van toneelzaken bezig (Vgl. Inleiding p. 21).
66réden: het gesproken woord.
67trant: verssoort waarbij Pels denkt aan versmaat en verslengte. Cf. Dichtkunst vs. 175 + aant.
68de hooge hand: het oppergezag. Pels kiest hier de partij van Aristoteles die de tragedie het hoogst stelde. ( Poetica XXVI, 7).
70stéllaazjen: toneel, Bühne.
71nétter: precieser; natuurelijker: meer volgens de natuur (omdat het echt gezien en gehoord wordt).
63-74Ook Vondel betoogt dat de toneelkunst een onderdeel van de dichtkunst is ( Tooneelschilt, WB IX, p. 384, 389-90); In Tooneel-schilds-Verplettering (Vondel ed. Van Lennep IX p. 326) worden toneel en dichtkunst daarentegen juist van elkaar losgemaakt. De betekenis van de poëzie voor de beschaving der zeden is een gemeenplaats. Uitvoerig heeft Vondel de rol van het toneel hierin geschetst in het voorwoord van Pascha (WB I, p. 163-4). Vgl. ook Tooneelschilt (WB IX, p. 384).
77-78Cf. Tooneelschilt (WB IX, p. 390).
85Arabiers, Egiptenaars, Chaldeeuwen: het eerste en het laatste volk ook genoemd in Gijsbertus Voetius: Disputatio de Comoediis, Dat is, Twist-redening van de Schou-speelen [...] Amsterdam, 1650. p. 8.
86fakkels: verspreiders van licht.
87-9Ezéchïél: Joods-Grieks dichter uit de 2e eeuw na Chr. Zijn tragedie ‘Uittocht’ is alleen in fragmenten bewaard. Vondel noemt hem o.a. in ‘Berecht’ voor Lucifer (WB V, p. 612). Vossius bespreekt hem in Inst. Poet. II, 13, 30. Pels identificeert hem ten onrechte met de profeet Ezechiel van het Oude Testament.
91-2Job en het Hooglied hebben door de in die boeken voorkomende dialogen ook iets van toneel weg.
99vv. De geschiedenis die Pels van het klassieke toneel geeft, berust in hoofdzaak op Horatius (vgl. Dichtkunst vs. 723 vv.) en Vossius' Institutionum Poeticarum liber II.
Théspis: zoon van Themon uit Athene, is volgens de antieke traditie de eerste geweest die in Attica de mimische zang en dans van de saterkoren op de Dionysiusfeesten tot tragedie heeft uitgebreid. Voor het feit dat dit op wagens (vs. 100) gebeurde, is Horatius de enige antieke bron.
102-3moeren Van wyn: droesem.
104Aeschylus: Atheens dramaturg (525-456 v. Chr.).
106gryns: masker; hoogdraavendheid: verheven stijl.
107hooggeschoeide: met de toen gebruikelijke hoge toneellaars: beeldspraak voor verheven sprekend, hoodravend, Sophoclés: Atheens dramaturg (496-406 v. Chr.).
108de nét bespraakte Euripidés: Atheens dramaturg (485-406 v. Chr.), sterk onder de invloed van de rhetorica. Vondel haalt in zijn ‘Berecht’ voor Ifigenie van Tauren Quintilianus aan die hem ‘spreukrijk’ noemt (WB X, p. 233).
114ongerégeldheeden: onbeheerstheid.
114-5Een omschrijving van het uit Aristoteles ( Poetica, VI, 2) bekende begrip katharsis dat Vossius bespreekt Inst. Poet. II, 13, 20.
115-9Dit is de eerste plaats in Gebruik én Misbruik waar Pels het heeft over de verwerpelijkheid van kritiek op bepaalde personen. Dit was een ‘misbruik’ waar hij zich fel tegen keerde, zeker ook om daardoor het stadsbestuur aan zijn kant te houden. Cf. ook vss. 486 vv., 635 vv., 1232 vv., en al eerder Dichtkunst vss. 573 vv., 745 vv.
119Epicharmus: deze dichter wordt algemeen als de eerste comediedichter beschouwd. Cf. Vossius, Inst. Poet II, 22, 1. Het kenmerk van de zg. eerste Oude Comedie is dat ze niemand in het bijzonder kwetste. Vossius, Inst. Poet. II, 27, 3. Een goed overzicht over de perioden van de Griekse comedie in Oxford Classical Dictionary (1970 2). p. 268-71.
126mallen: grapjes maken.
132-6Vossius haalt in dit verband Cicero aan die meldt dat bepaalde mensen terecht gehekeld zijn, al is het beter, zo voegt hij eraan toe, dat dergelijke lieden door de censor [belast met het toezicht op de goede zeden] gesignaleerd worden, dan door dichters. Inst. Poet. II, 27, 6.
136Tuchtmeester: censor WNT XVII, 3688.
139byzond're haat: haat tegen iemand in het bijzonder.
142ontwies: ontkwam, kon zich onttrekken aan.
142-9Périclés: Atheens staatsman (495-429 v. Chr.) die m.n. in de Peloponnesische oorlog een belangrijke rol speelde. De Spartaan Brasidas was een van zijn befaamdste tegenstanders. Beiden werden bespot door Aristophanés († 385 v. Chr.) Hetzelfde overkwam de treurspeldichter Euripidés en de filosoof Socratés. Cratinus en Eupolis zijn eveneens comedieschrijvers uit deze periode die vaak in dit verband genoemd worden. Vossius, Inst. Poet. II, 27, 6.
150in 's vólks vermoên: volgens de gedachten van het gewone volk.
157wél anders: nog heel wat meer, luider.
125-60Hier beschrijft Pels de tweede Oude Comedie, waarin bepaalde personen, ook vorsten en aanzienlijken, scherp werden gehekeld. Cf. Vossius, Inst. Poet. II, 27, 4-11.
158-60Het verhaal van Eupolis en Alcibiades bij Vossius, Inst. Poet. II, 27, 9.
171óf: alsof; uitgekipt: uitgekozen.
161-76De eigenschappen van de overgangsperiode en van de daarop volgende nieuwe comedie. Cf. Vossius, Inst. Poet. II, 27, 10-12. Er werd gehekeld, maar in het algemeen. Echter, aldus Vossius, hoewel men zich onthield van het noemen van namen, toch heerste bij de vooraanstaanden de verdenking dat het op hen gemunt was. Daarop heeft de nieuwe comedie afstand gedaan van haar hekelende mogelijkheden en zich beperkt tot vermaak door verzonnen stof.
188greep: geestige vondst.
181-9Zoals bekend, was Rome oorspronkelijk een koninkrijk. Daarna werd een aristocratische republiek gevestigd met aan het hoofd twee jaarlijks gekozen consuls, Burgermeesters (510 v. Chr.). In 31 v. Chr. werd, na jaren van burgeroorlog, de republiek vervangen door een keizerrijk. Het consulaat werd toen van minder belang. De keizertijd had een slechte naam op zedelijk gebied, zoals ook bij Vossius valt na te lezen. De kritiek die Pels hier op het toneel uitoefent heeft betrekking op de mimen en pantomimen die als functie hadden (bepaalde personen) te hekelen en het volk te vermaken, m.n. met obsceniteiten. Cf. Vossius, Inst. Poet. II, 30 34 en 37. In dit laatste hoofdstuk wordt vermeld dat Augustus de pantomimespelers immuniteit tegen strafvervolging gaf.
193Domitianus: Romeins keizer (51-96).
190-6Vossius geeft het verhaal in Inst. Poet. II, 33, 7 (en al eerder in II, 13, 28.).
203-4in-Gestéld: vgl. Pels' verdediging van dergelijke enjambementen in Dichtkunst p. 52.
203-5Vgl. Vossius, Inst. Poet. II, 39, 9 en Prynne (Engelse ed.), p. 168.
205dronken' Gód: Bacchus.
209-12Vgl. Prynne (Engelse ed.) p. 390.
197-213Voor de afkeuring van het toneel door de oudchristelijke kerkvaders vgl. Vossius, Inst. Poet. II. 39, 8-10. Al het materiaal over dit onderwerp is te vinden in het befaamde werk van Willem Prynne: Histriomastix; The players scourge [...]. London, 1633. In het Nederlands vertaalt als: Histrio-mastix ofte Schouwspel-treurspel [...]. Leyden, 1639.
216-22Dezelfde voorstelling van zaken in Dichtkunst vs. 761-9.
223het spél: Pels doelt hier op klassiek georienteerd toneel.
230aangeboorenheid: natuurlijke aanleg.
231-3De eerste schrijver die een en ander over Baeto, de stamvader der Bataven, heeft meegedeeld, was Gerardus Noviomagus in zijn Historia Batavica (1530). Janus Dousa heeft het verhaal naar het rijk der fabelen verwezen (1601), hetgeen echter niet verhinderd heeft dat er in de 17de eeuw nog ettelijke literaire werken aan de legendarische vorst gewijd zijn. Cf. H. van de Waal: Drie eeuwen vaderlandsche geschieduitbeelding 1500-1800 [...]. Den Haag, 1952. Dl. II, p. 49.
236moedigend: be- en aanmoedigend.
242kroop het voort: sc. in de tijd.
243raars: zeldzaams, bijzonders.
225-44De bron voor deze passage is waarschijnlijk geweest T. van Domselaer: ‘Schouburgh’ in: I. Commelijn: Beschrijvinge van Amsterdam. Boek IV. Amsterdam 1665. p. 201-7. Cf. Inleiding p. 31.
244oudoverbéstevaârs: verre voorouders (precies: betovergrootvaders). Sindsdien is het materiaal uit de oude liederen in officiële geschiedverhalen bewerkt.
245-6Het lied van Geraert van Velzen is opgenomen in Melis Stoke: Hollandsche Riim-Kroniik (1591). Fol. 101.
246omstandigheên: bijzonderheden.
248-50De liederen die Pels noemt, leveren enkele problemen op. Vier ervan, nl. ‘Hildebrandt’, het ‘Lied van Geraert van Velzen’, ‘Van Gerrit van Raephorst’ en ‘Van den hertogh van Gelder’ zijn te vinden in het Haerlems Oudt Liedt-Boeck dat als bijzonderheid had dat er juist veel oude liederen in waren opgenomen. Vgl. G. Kalff: Het lied in de Middeleeuwen. Leiden, 1883. p. 692-3. Het lied van Rypelmonde is niet meer over (Cf. Kalff, p. 247) en dat van Heeroom Knelis heb ik niet kunnen vinden.
252aandacht: ernstige opmerkzaamheid.
256oeff'ning: het noodzakelijke complement van de aangeboorenheid (vs. 230).
258voortzétten: bevorderen.
258-61Voor de privileges van de kamers cf. Dichtkunst 815-6.
261Doelen: oefenplaats voor de schutterij. Cf. de beschrijving van de Doelen in I. Commelijn: Beschrijvinge van Amsterdam. Amsterdam, 1665. Boek IV. p. 208-14, met gegevens over privileges en verval.
273Het gemeente-archief te Haarlem kon mij over een dergelijke lijst geen gegevens verschaffen.
285inlandsche Oorelogen: troebelen in verband met de 80-jarige oorlog.
281-6Ook in Dichtkunst vs. 800-4 had Pels al over de taalverbastering in de Bourgondische tijd geklaagd.
287-8De onwetendheid der monniken in de Middeleeuwen was haast een gemeenplaats bij de 17de-eeuwse historici. Cf. Dichtkunst p. 30.
289stoute Paapen: brutale monniken en priesters; onomzétb're zinnen: niet van hun doel af te brengen lusten.
290Verpaft: opgeblazen; déde: de zin vereist een meervoud; er lijkt iets mis te zijn gegaan met de samentrekking.
291-2Cf. M.Z. van Boxhorn: Nederlandsche Historie, Amst. 1739 2 [1e druk 1644] p. 170-1.
297eenig: uniek; noopen: prikkelen.
303bestond: was ontstaan.
304voortsloeg: voortgang vond; grond: fundament.
309mommen: voor de gek houden, in de war brengen.
310die slaaven: de (door hem verwachte) slaven; in schyn van boeren: hoewel het (volk) er uitzag als boeren.
315-6Minder correcte samentrekking.
322betwisten: disputeren over. Men denke aan de Gentse spelen van 1539 die handelden over de vraag ‘Welck den mensche stervende, meesten troost is’.
325hoofsch wywater: door het hof (de regering) gepropageerd wijwater.
287-328De rol van de rederijkerskamers in de strijd tegen de Roomse dwingeland wordt bij vele historieschrijvers in de 17de eeuw breed uitgemeten. Vgl. mijn ‘Bestudering en waardering van de rederijkers [...]’ Ntg 65 (1972). p. 460-3.
327-8Daar eerst iedereen afzonderlijk angstig moest worden door inzicht in het naderend kwaad, alvorens men het collectief kon ten onder brengen.
329ongesleepen: ongepolijst.
330zinnegreepen: vernuftige vondsten.
332De Bloeijende Eglentier: De Amsterdamse kamer De Eglentier voerde de zinnespreuk ‘In liefde bloeyende’.
337De Néderlandsche Maagd: Cf. G. van der Meer: ‘Vicissitudes of a Maiden’ In: Festoen. Opgedragen aan A.N. Zadoks-Josephus Jitta [...] Groningen-Bussum, 1976. p. 409-17.
340In hooge laerzen: cf. aant. bij vs. 107.
341-4Cf. voor de puristische zuiverheid van het Nederlands L. van den Branden: Het streven naar verheerlijking, zuivering en opbouw van het Nederlands in de 16e eeuw. Gent, 1956. In de 17de eeuw heeft vanzelfsprekend Hoofts werk grote invloed gehad. Pels doelt er in deze passage op dat het Nederlands zich vrij van Latijnse smetten kan houden en volgt daarmee zijn vriend Lod. Meyer die in het voorwoord van zijn Woordenschat (1669) een zelfde betoog had gehouden, met gedeeltelijk dezelfde landen als contrast. (‘Voorreeden’, Ed. 1731 9 *4r en v)
346Die ... stélden: die op zo uitnemende wijze in de kamer de toon aangaven.
347Spiegel, Korenhart, Visscher: alle drie betrokken bij de befaamde Twe-spraack van de Nederduitsche Letterkunst [...] uytghegheven by de Kamer In liefd Bloeyende, t' Amstelredam. Leyden, 1584. Van Domselaer a.w. p. 203.
354bierbank: bank in een herberg, vandaar kroeg (deze betekenis niet in WNT).
355-6De meeste kamers hadden vrijdom van bier- en wijnaccijns. G.D.J. Schotel: Geschiedenis der Rederijkers in Nederland. Rotterdam, 1871 2. Deel I, p. 69.
359Bebouwden: ontwikkelden.
329-60Hier volgt Pels weer in grote lijnen Van Domselaer p. 203-4. Cf. Dichtkunst vs. 837-52.
362Betoonden: lieten blijken (sc. te willen volgen); mét: door.
363-8Cf. de passage Dichtkunst 699-701 waar Pels minder waardering voor Bredero aan de dag legt.
369Kóster: Samuel Coster (1579-1665) schrijver van kluchten en klassieke toneelstukken en leidinggevende figuur bij de oprichting van de uit de kamer voortkomende Nederduytsche Academie (1617) waar men de wetenschap in de landstaal wilde beoefenen.
384déftig: geacht, waardig.
371-88Hooft werd geëerd als de grootste taalbouwer die zich in vele genres een meester betoonde.
385-8De brief ‘Aen de camer in liefd’ bloeyende. Wt Fiorenza. 1600' (Leendertz-Stoett I, p. 5-10).
395den Ridder: sc. Hooft die in 1639 door Lodewijk XIII tot ridder in de orde van St. Michiel was benoemd.
396pronksieraden: retorische sier.
391-8Men had in deze tijd nogal wat bezwaren tegen de syntactische vrijheden die Hooft zich veroorloofde, zoals bijvoorbeeld de zg. mangroten, het verschijnsel van de postpositieve adjectiva. Beter was het de vloeiende stijl van Vondel te volgen. Cf. de inleiding van David van Hoogstraten voor zijn editie van de Gedichten van Joan van Broekhuizen. (Amsterdam, 1712) waarin het probleem uitvoerig aan de orde komt, en ook Oudaans lijkdicht op Vondel, waarin hij een vergelijkende karakteristiek van beide dichters geeft. Cf. Poëzy III. Amsterdam, 1712. p. 505-25.
399-414Pels lijkt zijn uiterst summier verhaal over de lotgevallen van In Liefde Bloeyende ontleend te hebben aan Van Domselaer a.w. p. 201 vv. Van Domselaer noemt de Academie een nieuwe ‘Camer’ die de financiële belangen van het Weeshuys diende, zoals de oude kamer dat voor het Oude Mannen-huys deed. ‘Doch als ten lesten d'Academie, die slechts van hout licht opgetimmert was, begon te vervallen, en de Regenten van 't Weeshuys aan d'Heren Burgermesteren [sic!] verzochten, om een nieuwe plaats te mogen bouwen, zoo wiert deze gelegentheydt waar genomen, en deze twee, schier altijdt twistende Camers, door ordre van Burgermeesteren, te zamen vereenight;’ (p. 204).
429gemak: geriefelijkheid; wélstand: juiste proporties.
425-32Cf. voor de bouw van de schouwburg, ontworpen door Jacob van Kampen en voltooid o.l.v. Nicolaas van Campen C.N. Wybrands: Het Amsterdamsche Tooneel van 1617-1772. Utrecht, 1873. De inrichting van het gebouw is bestudeerd door B. Hunningher: Het toneel in de Amsterdamse Schouwburg van 1637. Amst. 1959; door W.M.H. Hummelen: Inrichting en gebruik van het toneel in de Amsterdamse Schouwburg van 1637. Amst., 1968 en W. Kuyper: ‘Een manieristisch theater van een barok architect’ in: Bulletin van de Koninklijke Nederlandse Oudheidkundige Bond 69 (1970) p. 99-117.
435Opzieners: regenten, toen o.a. Tobias van Domselaer en Jan Vos; het onbeweegchelyk tooneel: Van Domselaer heeft het over de ‘zwaarte en vastigheyt’ van het toneel waardoor het niet ‘t'elkens met gezwintheyt lichtelijk na den eysch der speelen kan verandert worden’ (p. 206).
436in dat deel: in dat opzicht.
437mét zeer groote onkósten: De rekening bedroeg fl. 36663:18:8 (18 en 8 hebben resp. betrekking op stuivers en penningen). Cf. Wybrands a.w. p. 105.
438verslimmerd: verslechterd.
443stóffen: materialen, requisieten.
434-48Pels uit hier kritiek op de verbouwing van de Schouwburg in 1664-5 die ten doel had toen moderne stukken met kunst- en vliegwerk te kunnen uitvoeren. Het toneel werd op Italiaans voorbeeld ingericht met sterke perspectivistische werking en met de mogelijkheid tot snelle decorwisselingen. Van Domselaer, Pels' bron, was enthousiast, maar Pels heeft voor de vernieuwing geen goed woord over, ongetwijfeld mede omdat zijn bête noire Jan Vos, toen regent van de schouwburg, een groot voorstander van de verbouwing geweest was. Cf. C.N. Wybrands a.w. p. 103-16 en W. Kuyper a.w. p. 109-12 Kuyper vermoedt dat Philip Vingboons de architect van de verbouwing is geweest.
444-8Van Domselaer (p. 207) meldt dat de schouwburg ‘met te zamen het meeste binne-werk’ zal worden afgebroken. Over zijn gebleven de beelden van Thalia en Melpomene. Kuyper a.w. p. 112.
448Waar 't nóch in staat: bestond het nog.
450zés Hoofden: over de wijze van benoeming en de functie van de schouwburgregenten (die aanvankelijk hoofden werden genoemd) cf. C.N. Wybrands a.w. p. 82-3. Burgemeesteren benoemden hen, zij het meestal op voordracht van de besturen der Godshuizen. De regeling dat een deel van de opbrengst van de schouwburg voor armenzorg besteed werd, leidde tot complicaties en misverstanden, zoals Pels hier en later meer dan eens signaleren zal.
451gaâ slaan: toezien op.
453min doorzichtige: mensen met een minder juist inzicht.
462verkiezing: keuze (van levenswijs).
466vooral: in de eerste plaats.
470voort zétten: bevorderen.
475-82Cf. Van Domselaer a.w. p. 205 over de regenten: ze ‘nemen achtinge dat 'er niets te voorschijn komt, met woorden of werken, waar door de wettelijke Regeering van staat of stadt, de Kerk, noch eenige Godts-diensten, of yemant in 't byzonder gelastert of bespot wordt. De geyle dertele en ongebontheden, al te onkuys en lichtvaerdig voor de leugt en andere tedere ooren, verbannen zy van 't Tooneel.’
486-8Pels doelt hier op Vondels Palamedes (1625; tegen prins Maurits gericht) en Costers Iphigenia (1617) waarin de predikanten gehekeld worden. Alleen het laatste stuk is bij de Academie opgevoerd.
488óf 't zy: of het moest zijn.
489Andronicus: Jan Vos' Aran en Titus (de laatste heet voluit Titus Andronicus). In het eerste bedrijf gaat Aran nogal tegen de ‘paap’ te keer (vs. 489-91). Waarschijnlijk bedoelt Pels niet dat Vos passages uit de stukken van Vondel en Coster overneemt, maar dat hij met hetzelfde bijltje hakt.
490befaamd: veelbesproken, berucht.
496zo als: op het moment dat.
493-7Thomas Asselijn vond het nodig in het voorwoord van zijn Op- en ondergang van Mas Anjello of Napelse beroerte (1668) nadrukkelijk te verzekeren dat hij niet de bedoeling had ‘om de gemoederen des volks te verrukken tot zoodaanige driften’. Dit werd beweerd omdat er juist ontevredenheid heerste over de heffing van de honderdste penning. Cf. Te Winkel IV, p. 425.
499toeging: erop los ging.
500leerling van Jan Vós: zo wordt Asselijn ook genoemd in een uit Nil-kringen afkomstig pamflet Antwoordt op het Voor- en Nabericht (1670) Cf. Te Winkel IV, p. 431.
502ballingskóppen: het stuk eindigt met ‘het hooft van Anjello op een spies’ (Thomas Asselijn: 17e Eeuwsche Treurspelen. Ed. Eelco Verwijs en A. de Jager. Amst., 1907. p. 94.
507-8zyn ... Bevochten: ook al zijn ... aangevallen.
509-13Pels is hier voorzichtig aan het manoeuvreren. Wanneer de kerkvaders bezwaar hadden tegen het toneel, dan was dat voor een groot gedeelte om de heidens-religieuze achtergrond ervan. Dat bezwaar werd door de 17de-eeuwse Gereformeerden gedeeld, maar bovendien verzetten die zich sterk tegen het verwerken van bijbelstof op het toneel. Cf. Wille, a.w. p. 93. Pels houdt het in deze passage algemeen en noemt het een ‘smét’ dat toneel een belangrijk gedeelte van de religie voor zijn rekening zou nemen. Zo suggereert hij het met àlle theologische bezwaren eens te zijn.
513daar: sc. op het Nederlandse toneel.
514toegedreeven: verweten (de inhoud van het verwijt volgt in vs. 516).
517Gódgeleerde mannen: de meest opzienbarende toneelbestrijder was Ds. Wittewrongel die in zijn Oeconomia Christiana (Amsterdam, 1661) een apart hoofdstuk aan het onderwerp had besteed. Zie inl. p. 12-13.
529-31(Als je zo streng redeneert) is het dan ook niet afkeurenswaardig dat men tot filosoferen wordt gebracht door lessen uit de wereldgeschiedenis, en verdraagt ge dat dan wel op een toneel? (De tegenwerping lijkt me een redenaarshandigheidje).
535dart'lende: speels (nl. door het gebruik van de oude godennamen).
543'k Bekén 't: ik geef het toe.
547-8Het genootschap had bijvoorbeeld in 1679 aan het stuk De malle wedding een allegorisch voor- en naspel toegevoegd waarin o.a. Apollo figureerde. Cf. Te Winkel IV, p. 444.
550op: tegen; niet: niets.
554-8Op verzoek van Badeloch spreekt Broer Peter een gebed uit ( Gijsbrecht van Aemstel vs. 1800-22). Tegen deze passage was ook al bezwaar gemaakt in Tooneel-schilds-verplettering, Vondel ed. Van Lennep IX, p. 329.
559-60In Vondels Maeghden (1639) houdt Ursula een leerstellig twistgesprek met Attila aan het slot van het eerste bedrijf. Niet Salomon zelf verdedigt in het gelijknamige stuk van Vondel het Joodse geloof, maar een wetgeleerde in een gesprek met een aanbidder van Astarte (passim in het eerste bedrijf).
561-4Pels bedoelt kennelijk dat ook de goedbedoelde apologieën beter achterwege kunnen blijven omdat de eenvoudige luisteraars zo op de lasterlijke aanval van heidense zijde worden geattendeerd.
564rédenkaav'ling: betoog in een discussie.
565zich ... steekt: zich verdiept.
569-71Pels haalt vrijwel alle bijbelse treurspelen van Vondel als demonstratiemateriaal aan: Koning David in Ballingschap en Koning David Herstelt (1660); Sofompaneas (1635), Joseph in Dothan en Joseph in Egypten (1640); Samson (1660), Adonias (1661), Gebroeders (1640), Salomon (1648) en Jeptha (1659).
575aanbegin: eerste begin (woord met bijbelse connotatie).
571-6Tegen Lucifer (1654) was fel verzet van de zijde van de Amsterdamse kerkeraad gerezen hetgeen tot staking van de opvoeringen had geleid. De hele opzet van de Lucifer wekte ergernis, maar Pels schijnt hier speciaal te doelen op Lucifers monoloog aan het begin van het tweede bedrijf waarin hij zijn ergernis uitspreekt over de verheffing van de mens.
576ontdékken: open te leggen.
577-84De tegenstander die Pels hier aan het woord laat, lijkt erg veel op Vondel. In het ‘Berecht’ voor Lucifer had deze betoogd dat de mensen soms meer van de waarheid overtuigd werden door het toneel dan door de preek - hetgeen hem de woede van Ds. Leupenius op de hals had gehaald ( Lucifer. Ed. Cramer-Molkenboer. Zwolle, 1935. p. 12-13 + bijbeh. aant. p. 106-7). In het Tooneelschilt (WB IX, p. 385) had hij de uitdrukking ‘der leken boecken’ i.v.m. het toneel gebruikt, en het vervolgens - nooit bang voor provocatie - nodig gevonden speciaal het toneelwerk van de Jezuïeten in dienst van de opvoeding aan te prijzen (p. 386). Vandaar waarschijnlijk Pels' felle reactie in vs. 585 ‘vond van schalke Jezuwyten!’.
587aldaar: sc. in de kerk.
589veilen: aan de man brengen.
591Heinsius: Daniel Heinsius, auteur van Herodes infanticida; De Groot: Hugo de Groot, auteur van bijv. Adamus exul en Christus patiens; Schonaeus: Cornelius Schonaeus, schrijver van een groot aantal bijbelse schooldrama's, gebundeld onder de titel Terentius Christianus; Buchanaan: George Buchanan, schrijver van o.a. Jepthes sive votum en Baptistes, sive calumnia. De vier genoemde schrijvers worden ook door Vondel genoemd in het ‘Berecht’ voor Salmoneus (WB V, p. 713-4).
591-6Pels sluit zich wat de bijbelse spelen betreft aan bij een oud onderscheid: schrijven mag wel, spelen niet. Het standpunt was bijv. door Wittewrongel verdedigd ( Oeconomia Christiana II, 1190), en door Vondel aan het slot van Tooneelschilt bespottelijk gemaakt (WB IX, p. 390). Cf. Wille, bijv. p. 93, 105.
595-6op eigen'ban En boete: op eigen verantwoording.
600een kussen, én een' stoel: een stoel met een kussen als teken van gezag.
601Hoofden: sc. van de schouwburg.
597-606Als ge werkelijk van mening zijt dat de schouwburg het geloof moet bevorderen, stel dan de censuur in zoals ook de Roomsen doen (alweer een impliciete uitval tegen Vondel om daarmee de predikanten aan zijn zijde te krijgen).
607onschuld: verontschuldiging.
609-10Deze relatie werd in de 17de eeuw, vooral o.i.v. Hooft, vaak gelegd. Cf. mijn ‘Bestudering en waardering van de rederijkers etc.’ NTg 65 (1972). p. 460-1, 462, 465, 469.
616op den hals: op straffe van de dood.
630guich'leryen: potsenmakerijen.
506-632Pels is nu toegekomen aan een toen essentieel facet van de aanvallen op het toneel, nl. de bezwaren van de kerk, i.c. de predikanten. Hij geeft daarbij meteen de rechtmatigheid van bepaalde kritiek toe, nl. dat godsdienst niet op het toneel thuishoort. Van vs. 516 tot vs 542 geeft hij iemand het woord die hem verkeerd begrepen heeft en denkt dat hij met de predikanten van mening is dat heidense goden niet ten tonele gebracht moeten worden. Van vs. 543 tot vs. 576 kan Pels dan dat misverstand uit de weg ruimen en nader uiteenzetten dat z.i. godsdienstige uiteenzettingen en bijbelstof in de kerk, en niet op het toneel besproken moeten worden. In vs. 577 tot vs. 584 geeft hij weer het woord aan een ander, nu iemand die het toneel juist wel heel geschikt voor godsdienstige lering acht. Hierop reageert Pels dan met de heftige uitval: ‘Verdoemlyk Misbruik! vond van schalke Jezuwyten!’ (vs. 585), waarna hij zich helemaal aan de zijde van de verontruste predikanten schaart. Tactisch is het helemaal niet slecht gedaan: er valt veel meer nadruk op Pels' instemming met bepaalde bezwaren van kerkelijke zijde, dan op zijn verwerping van andere tegenwerpingen uit de christelijke hoek. Vondel krijgt er nogal van langs, maar de enige keer dat Pels hem bij name noemt, is het met een lovend adjectief en probeert hij de grote dichter met behulp van citaten uit zijn eigen werk te weerleggen.
621-32Pels meent een goede greep te doen door uit Vondels drama Salmoneus enkele passages te citeren die een veroordeling van het toneel inhouden, i.c. vs. 127-30 en vs. 136-8. Dan is de ironie in Salmoneus (immers geschreven om de financiële tegenslag i.v.m. de afgelasting van Lucifer te dekken) Pels wel ontgaan. Vondel laat in de genoemde passage de conservatieve Pisaner ter verdediging van Jupiter zeggen wat predikanten steeds plegen uit te spreken. Cf. W.A.P. Smit: Van Pascha tot Noah II, Zwolle, 1959. p. 185 en passim bij de bespreking van het stuk.
633-4Na de misbruiken op het toneel in godsdienstig opzicht behandelt Pels nu de zedelijke fouten.
635voorlang: zoals men dat vroeger deed.
637-40De Rampsalige Min voor Kupido (1661) van de onbekende auteur M.S.N. bestond uit twee treurspelen van die naam, elk van 5 bedrijven, waarmee echter de intrige nog lang niet aan het eind was gebracht. De regering heeft tussen beide moeten komen om te verhinderen dat dit stuk, dat een geruchtmakend liefdesschandaaltje in patricische kringen uitbeeldde, inderdaad op het toneel werd gebracht. Worp a.w. I, p. 305 en Te Winkel IV, p. 462 (Arnold-Petit 5224-25).
641-6Thomas Asselijn publiceerde in 1671 De moort tot Luyk door den graaf van Warfusee [...] over een voorval dat zich in 1637 had afgespeeld. Pels' verontwaardiging lijkt dus wat overdreven, maar wordt begrijpelijker wanneer we weten dat Asselijn in de opdracht van zijn stuk al een stevige duw tegen NVA gegeven had, en er voorts nog een speciale beschouwing tegen de opvattingen van het genootschap aan had toegevoegd. (Cf. Thomas Asselijn: 17de eeuwsche Treurspelen. Ed. Verwijs-De Jager. Amsterdam, 1907. p. 166, 167-70). Jonckbloet IV, 428 nt geeft een aanhaling uit Tsaamenpraak over de klucht van Jan Klaasz p. 53 die op de oproerige tendenties van Asselijns stukken wijst.
654Biron: hoofdpersoon van het succesvolle stuk van H. Roelandt (1629) (Arnold-Petit 875. Cf. Worp I, p. 320). Ook de Tooneel-schilds-verplettering (1661) noemt Bieron als voorbeeld van een lasterlijk stuk vol vloeken (Vondel ed. Van Lennep IX, p. 329).
655Aran: hoofdpersoon van Jan Vos' Aran en Titus.
655-6neemt ... op: accepteert.
663-4Jan Vos stierf in 1667.
665schaarscheid van verand'ring: gebrek aan variatie.
663-6Oene (1642), een klucht van Jan Vos, werd in later jaren niet meer door de dichter erkend, zoals blijkt uit de voorrede van J. Lescaille voor Alle de Gedichten (Amsterdam, 1662) ** 1 v. Tussen 1670 en 1696 is geen enkele druk van Oene verschenen, hetgeen duidelijk op verminderd succes wijst. Cf. de bibliografie in Jan Vos Toneelwerken. Ed. W.J.C. Buitendijk. Assen, 1975. p. 497-9. Buitendijk weet voorts te melden dat het stuk na 1672 niet meer op de Amsterdamse schouwburg vertoond is. (a.w. p. 237).
662-8Bij de heropening van de schouwburg in 1677 waren burgemeesteren gekomen met strenge voorschriften tegen ‘alle aanstootelijkheid [...] tegens de eerbaerheid en de betamelijkheid der zeeden’. Cf. C.N. Wybrands p. 161 en bijlage K (p. 233).
669-70De hierboven genoemde Biron had bijv. in 1667 al een opknapbeurt gehad (Vondel ed. Van Lennep IX, p. 329 nt).
675De verleidingsscene in Vondels Joseph in Egypten vs. 1009-1188.
677ritze tókkeling: geile prikkeling; moog' ... dooven: Jozef gaat immers niet in op haar avances.
679Vrouwekracht: verkrachting; Rozelyn: een van de personages uit Aran en Titus. De betreffende scène vs. 660-4 (Ed. Buitendijk p. 146). Ironisch meldt Pels dat het allemaal nogal meevalt omdat de dichter zich liever in moordscènes uitleeft.
685gelukte: ten deel viel.
685-8Aran en Titus vs. 1557 en 1587-8 (Ed. Buitendijk p. 184 en 186).
695-6Cf. de lange openingsmonoloog in kunstrijke taal vol perifrasen van Machteld van Velzen in Hoofts Geeraerdt van Velsen.
698-9De stantvastige Genoveva, ofte herstelde onnooselheyt door Anth. Franc. Wouthers 1e Noordndl. druk 1666. Wanneer in dit stuk de paltsgraaf van Trier op veldtocht gaat, blijft zijn vrouw Genoveva thuis onder de hoede van Golo die verliefd op haar is en zich steeds hinderlijker opdringt, maar zonder succes. Arnold-Petit 2577.
700-702D. Heynck: Don Louis de Vargas, of edelmoedige wraak. (1668) Lisandra neemt vergif in om ontering door de vijand van haar broeder, Don Juliaan te ontgaan. Ze ontwaakt echter in zijn armen en hij stelt haar - dolverliefd - voor de keus: zijn beminde of zijn ‘boel’ te zijn. Ze kiest het eerste, maar wordt toch door hem in de steek gelaten. Arnold-Petit 1746.
705-8Allemaal personages uit Isaac Vos: Iemant en Niemant (1645). 5e dr. 1670. Arnold-Petit 3537. De door Pels gegispte scènes in III, 8, en III, 10.
708barrevoets: minnaar Lodewijk vergeet zijn laarzen.
709-12De hier genoemde personages heb ik niet nader kunnen identificeren.
713-6Iacob Koeman geeft in zijn als leesdrama bedoeld stuk Schouwspels beschouwing (1662) een levendig beeld van de jeugd die volgens hem zo van het toneel naar het bordeel trekt (Vondel ed. Van Lennep IX, p. 383-4.)
726beschooten: getroffen.
731zuiv're zwier: juist (poëtisch) taalgebruik.
733vermaarde Létterwyzen: de grote promotor van Jan Vos was Caspar van Baerle die zijn enthousiasme op veel literatoren uit zijn kring wist over te brengen, w.o. Huygens. Cf. Buitendijk, Vos p. 28-9.
739-46Al deze gruwelijkheden komen inderdaad in de Aran en Titus voor. Men vergelijke het overzicht van het stuk door Buitendijk a.w. p. 48-53.
750Tróts brommende: hoogdravend klinkend; Sofokleesche laerzen: cf. aant. bij vs. 107.
751-2Deze regels zijn een iets omgewerkt citaat uit Barlaeus' lofdicht voor Aran en Titus. Cf. Buitendijk, Vos p. 107.
754De laatste regels van Barlaeus gedicht luiden: ‘ Athenen las het Spel en sprak; ik schrijf niet meer, / Die ons door glas verlicht, verduystert al ons eer.’
761opsnijen: overdreven voordragen.
762baas: ‘bol’, talentvol man.
764nadruk: uitwerking, belang.
766pop: (menselijke) gestalte, figuur.
766-9Pels wijst op de grove effecten op oog, hart en oor van de toeschouwers.
770-2Pels heeft in het voorafgaande Vos gediskwalificeerd als vulgair dichter en moet om zijn bewijsvoering te voltooien ook melden dat hij vooral bij het lagere volk succes had. Hij lijkt daarbij wel te overdrijven. Wybrands p. 92 deelt mee dat in 1645 de koning van Polen met de prins van Oranje de Aran en Titus bezocht. Zie voorts Buitendijk, Vos p. 28-30.
774'k Doe licht'lyk hier ... open: Het komt goed te pas hier het woord te geven aan iemand die destijds hoofd van de schouwburg was. Deze bestuurder spreekt tot vs. 843. Hij legt uit dat de repertoirekeuze gedaan moest worden op financiële gronden. Anders zouden de Hoofden spoedig gewipt zijn door de regenten van de godshuizen.
777-8Het stuk is inderdaad een kassucces geweest. Cf. de lange lijst van opvoeringen in Buitendijk, Vos, p. 82-3 en de berekening van de recette in het seizoen 1658-9. Het stuk had toen de hoogste gemiddelde opbrengst, nl. fl. 277 per voorstelling.
783Dat: afhankelijk van 't oud gelél (781): het is kletspraat dat ...
784Triakel: wondergeneesmiddel.
790schóts uitluchten: schamper uitschelden.
795slaat ... gâ: neemt ... in acht.
797De hoofden van de schouwburg werden door de burgemeesters benoemd op voordracht van de regenten van de liefdadige instellingen. Pas later in 1677 nam de stadsregering de benoeming van de regenten geheel in eigen hand.
800Pels laat ironisch een van de vroegere Hoofden zelf zeggen dat ze altijd naar de pijpen van de godshuisregenten gedanst hebben. Cf. Wybrands, p. 141.
808zo ... vallen: die zo maar haastig en slordig uitgebracht worden.
811Wat ... had: en dan kan je nagaan hoe het zou zijn als er een groot verschil in opbrengst zou geweest zijn.
816onthoofd: 1. een kopje kleiner gemaakt; 2. als hoofd afgezet.
826Ge hebt te veel geld verspild, ook al hebt ge (in artisticiteit) veel gewonnen.
817-30Het Hoofd (van vroeger) wijst de Regenten van nu erop dat ook zij niet tegen de Godshuisvaders opgewassen zijn. Inderdaad was op 21 augustus 1680 door een besluit van de burgemeesters de invloed van de Godshuisregenten sterk gegroeid: ze hadden een belangrijke stem bij de keuze van de nieuwe schouwburgregenten en in feite het zakelijk beheer over de schouwburg in handen gekregen. Cf. Wybrands p. 141.
830afstaan: ermee ophouden; smeerig: voordelig.
831Dit méde: dit baantje ook; uw' pén: de leden van het genootschap hadden heel wat vertogen ter verbetering van het toneel geleverd.
833Cf. het gezegde: Daar loopt wat van St. Anna onder, d.w.z. dat is nogal onzedelijk; te méts: zo nu en dan.
835maar van ter zyden: m.a.w. niet frontaal.
836ongeschiktheid: gebrek aan decorum, ongebondenheid.
840bullebak: zweep (van kritiek).
842-3De betekenis van deze regels is me niet duidelijk geworden.
846kwâ regeering: slecht bestuur.
847-8Pels bedoelt: Jullie komen openlijk voor je schandelijke practijken uit, terwijl men toch gewoonlijk althans een poging doet die te verbloemen.
851maar 't is 't niet al: maar daarom alleen gaat het niet.
853-5Een bewijs uit de geschiedenis: Toen indertijd (in 1637) de godshuisvaders (die immers de voordracht van de hoofden mochten opstellen) medezeggenschap kregen in het bestuur van de schouwburg, was het met het gekibbel vlug gedaan. De relatie met de situatie van nu ligt voor de hand: ook nu was het de godshuisvaders meer om de macht dan om geld voor de armen te doen. Gezien de context en het woord hoofden acht ik het onmogelijk dat Pels hier een veronderstelling t.a.v. de toekomst zou doen. Voor wén = toen vgl. C. Brandt / Adr. van Cattenburgh: Het leven van Huig de Groot. Dordrecht - Amsterdam, 1727 p. 7 (materiaal WNT).
857Waar' 't anders: ging het werkelijk alleen om ‘het nut der armen’.
859-62Pels lijkt wat in verwarring geraakt door de opeenstapeling van ontkenningen en vergelijkingen. Ik meen dat hij bedoelt: Nooit heeft de Schouwburg vroeger, vóór de verbouwing, zoveel winst, eer en achting opgebracht als nu sinds burgemeesteren het gebouw (in 1677) weer hebben heropend.
863géld, géld, zég ik, géld: de drievoudige herhaling drukt Pels' ergernis over het onderwerp uit, en herneemt spottend vs. 832.
867-8Mét ... vry: buiten beschouwing gelaten.
870zés én dértig duizent gulden: cf. Wybrands p. 105. Jan Wagenaar: Amsterdam in zyn opkomst [...] 8ste stuk (1765). p. 742 beroept zich op de overgebleven rekening en geeft een bedrag van fl. 36663:18:8.
873voordeel: winst (door hogere bezoekersaantallen).
876-7Kennelijk een kleine opknapbeurt die onder het nieuwe bewind na 1677 heeft plaatsgevonden.
877tróts: rijk, chic; rénten: opbrengst.
879reed géld: contanten; overwinst: winst (bedoeld als potentiële winst).
883derd' halfjaar: twee en een half jaar.
884voormaals: onder het vroegere bewind (Pels had immers betoogd dat men ongeveer evenveel had opgebracht, afgezien van de door hem berekende fl. 4.000-.)
863-86Deze passage is er een voorbeeld van hoe ingewikkeld berekeningen in dichtvorm uitvallen. Pels betoogt dat men in de periode van eind 1677 tot midden 1680 gemiddeld tenminste evenveel geld verdiend heeft als in de periode tussen de verbouwing (1665) en de sluiting (1672), nog afgezien van het feit dat de verbouwingskosten van 1665 (ruim fl. 36.000) niet op de schouwburgbegroting drukten maar vooraf geïnvesteerd zijn door de regenten van de Armenhuizen, terwijl recente verbeteringen (fl. 10.000) wèl op de inkomsten in mindering werden gebracht. Als dat geld ook buiten de begroting had mogen blijven, hadden de Regenten in de 2 1/2 jaar waar het om gaat gemiddeld nog fl. 4000,- meer kunnen opbrengen. In elk geval verwijt men de regenten ten onrechte dat onder NVA-bewind de zaken financieel minder goed zouden zijn gegaan.
906schachch'ren: verdienen.
914Cf. Pels' betoog vs. 475-716.
919De schouwburg werd voor een korte tijd gesloten tussen 23 juni 1665 en 8 februari 1666 (Cf. Wybrands p. 122).
921Niet alleen de rampzalige toestand door de oorlog met Frankrijk leidde tot de sluiting van de schouwburg na 8 juni 1672, maar vooral politieke motieven speelden volgens Pels een rol. In mei waren er enkele voorstellingen geweest van J. Dullaarts Karel Stuart en op 8 juni was vertoond Anslo's Parijsche Bruiloft (over de Bartholomeusnacht waarin o.a. admiraal De Coligny was vermoord). Cf. J.A. Worp: Geschiedenis van den Amsterdamschen Schouwburg. Amsterdam, 1920. p. 136 noot. Met Worp ben ik van mening dat Pels' argumentatie niet sterk is: wat zou er na de oorlogsverklaring van Frankrijk en Engeland zo tegen de opvoering van deze stukken geweest zijn?
925't Geen: welk toneelstuk.
927-32Eerst op 28 december 1677 gaf het stadsbestuur toestemming tot heropening op verzoek van de regenten van de godshuizen. Maar voorwaarde was dat de schouwburg ‘van alle aanstotelijkheid soo tegens de eerbaerheid en de betamelijkheid der zeeden, alsmede van Godsdienst, of 't geen van dezelve is dependerende soodanig werde gesuijvert dat sij zoude sijn buijten alle opspraek, en sulx voortaen een nut ende leersaem tijdverdrijf’. Cf. Wybrands p. 233-4.
947Cinna: treurspel naar Corneille. De eerste druk dateert van 1683 (Arnold-Petit 1342), maar het stuk ging al op 19 aug. 1680 in première. Zie J.A. Worp, ‘Répertoire 1638-1818’ (Hs. Mij. Ndl. Ltk. sign. U.B. Leiden Ltk. 1730) onder het betreffende jaar. Mitridaat: in 1679 publiceerde Thomas Arents, daartoe aangemoedigd door leden van NVA zijn vertaling van Racine's Mithridate. Deze bewerking heeft veel succes gehad. Cf. Te Winkel IV, p. 451. Andromaché: onder auspiciën van NVA gemaakte vertaling van Racine's Andromaque (1678).
948Nl. in De malle Wedding of Gierige Geraard (1677), een naar het Frans vertaald stuk van NVA.
949't Gedwongen Huuw'lyk: door NVA vertaald naar Molière's Le mariage forcé (1682); de vertaling van hetzelfde stuk door Adr. Peys (1680) is volgens Te Winkel IV, p. 446 waarschijnlijk niet op de schouwburg vertoond geweest. Astrate: vertaling door D. Buysero, lid van NVA, naar het Frans van Ph. Quinault (1670).
953Schouwburgshoofd: dus weer een regent van vroeger die vanuit zijn tijd op het heden reageert.
954uw' vrinden: te weten leden van NVA.
957krénken: afbreuk doen aan.
963Zal 't weezen: zal er het voorbeeld van wezen.
965jaaren lang ... gebooren: Pels doelt hiermee op Corneille's origineel (1637).
967Cf. de lijst van uitgaven in Worp I, p. 344 noot
973toetakelings van toestel: ingewikkelde toneelmachinerieën.
974-8Noch het tweegevecht tussen Rodrigue en Sanche, noch de strijd met de Moren wordt op het toneel vertoond.
978Het stuk mist de bekende ingrediënten van de Senecaanse gruweltragedie en evenmin is er een Deus ex machina - zoals bijv. de engel in Vondels Gijsbrecht - om de goede afloop tot stand te brengen.
987Onweetend: zonder dat ze het zich bewust is.
992roffel: schaaf voor het ruwste hout.
998schoon ... tékent: al heeft Corneille zelf zijn naam eronder gezet.
974-1006Voor een goed begrip van Pels' uiteenzetting geef ik een zeer beknopt overzicht van Le Cid. Het thema is als zo vaak het conflict tussen plicht en liefde. Rodrigue en Chimène beminnen elkaar, maar worden er door de noodlottige loop der gebeurtenissen toe gedwongen op elkaars ongeluk uit te zijn. Rodrigue doodt, om een belediging zijn vader aangedaan, de vader van Chimène, en omgekeerd moet Chimène dan de dood van haar vader op Rodrigue wreken. Nadat Rodrigue de vijandelijke Moren uit het land verdreven heeft, zal hij in een godsgericht strijden met Don Sanche die door Chimène als haar wreker is aangewezen. De winnaar van het gevecht zal met Chimène trouwen. Rodrigue, overtuigd van haar liefde, verslaat zijn tegenstander en er ontstaat uitzicht op een gelukkige afloop. De zaak wordt nog gecompliceerd doordat ook de dochter van de koning, de Infante, op Don Rodrigue verliefd is. Dit overzichtje zal duidelijk maken dat Corneille het met de leer van de eenheden, m.n. die van tijd en plaats, moeilijk heeft gehad. In het later aan het stuk toegevoegde ‘Examen’ geeft hij ook toe: ‘Je ne puis dénier que la règle des vingt et quatre heures presse trop les incidents de cette pièce’. Wat de plaats van de handeling betreft, heeft hij zich tot een betrekkelijke eenheid van plaats moeten beperken. De kritiek die op deze en andere punten tegen het stuk losbarstte was zo hevig dat ze onder de naam ‘La querelle du Cid’ bekend bleef. Pels ziet de bezwaren wel, maar prijst de Cid als een stuk dat het niet van grove effecten à la Jan Vos moet hebben, maar dat door de indringende taal tot het gemoed spreekt.
1001-6Pels acht het optreden der Infante wel geen succes, maar anderzijds is de kijker zo onder de indruk van het lot der hoofdpersonen dat het eventuele gebrek aan eenheid van handeling er niet veel toe doet. Ook Corneille zelf noemt dit verhaal een los van de handeling staande episode die men evt. zou kunnen veroordelen. Trois Discours p. 71.
1006onderstond: ondernam, beproefde.
1010-19Pels heeft de gegevens die hij hier vermeldt, ontleend aan het voorwoord van de drukker (gebruikte editie Amsterdam, 1662) die de lezer verzekert dat het niet de bedoeling van de auteur geweest was dat zijn werk het licht zou zien en dat hij er alleen toestemming voor gegeven heeft omdat er minderwaardige afschriften in omloop waren. De schrijver zelf geeft onder het pseudoniem Veniam pro laude nog aanvullende informatie: op verzoek van haar ‘welcker bidden by my gebieden was’ is hij met zijn vertaling begonnen en allengs verder gekomen dan oorspronkelijk in zijn bedoeling lag. En nu de drukker eenmaal ‘dese malligheden’ in handen gekregen heeft, staat hij uitgave ervan maar toe.
1027Raadsheer: Heemskerck was sinds 1645 lid van de Hoge Raad. Cf. D.H. Smit: Johan van Heemskerck 1597-1656. Amsterdam, 1933. p. 17.
1031zédigheid: bescheidenheid; paalen: grenzen.
1033Veniam pro laude: ‘verschoning in plaats van lof’, de zinspreuk waarmee Van Heemskerck ook het voorwoord voor de Cid had ondertekend.
1036zo vroeg: hij werd nog geen zestig jaar.
1044zéd'lykheeden, én hartstógten: de èthè en pathè (Aristoteles, Poet. 1, 5), de karakteristieke morele kwaliteiten en de meer voorbijgaande emoties.
1045schikking: opbouw; nétter: meer volgens de regels.
959-1048Pels behandelt de vertaling die Johan van Heemskerck van Corneilles Le Cid gegeven heeft (1641) als voorbeeld van een goed en attractief toneelstuk.
1061-6Als men op de juiste wijze aandacht zou geven aan de indeling in bedrijven en scènes, dan is er geen enkele reden waarom men mooie Spaanse en Engelse stukken niet even graag of liever dan de Franse zou zien.
1066't Verwarde Hóf: L. de Fuyter: Het verwarde hof, (1647; ten onrechte als een vertaling van Lope de Vega aangekondigd); de Dolheid: G. van Staveren: De dolheyt om de eer (1661; naar het Spaans); Lowies de Vargas: D. Heinck: Don Louis de Vargas (1668; naar Alarcon y Mendoza); het Veranderlyk Geval: D. Heinck: Veranderlyk geval, of stantvastige Liefde (1663; naar het Spaans). Cf. Worp II, p. 127-8 + noot.
1075al ... winkelhaak: al voldoen ze niet aan alle regels van de kunst.
1061-80Pels heeft er alle begrip voor dat men de Spaanse en Engelse spelen waardeert om hun boeiende stof, maar bepleit dat men ze op de Franse wijze volgens de regels zou opzetten.
1086gelukken: succes hebben (zoals de besproken Spaanse stukken).
1087omzigtiglyk: met wijs beleid.
1095onduurzaam: niet blijvend (immers niet van de kenners, maar van de ongeleerde massa).
1096-7die 't ... zag te haalen: die inzag dat hij het niet haalde bij ...
1098doorluchtiglyk: roemvol.
1101schérpen: verbeteren.
1104houding: dit is volgens Emmens (a.w. p. 75) een typisch schilderkunstige term voor het ‘trapsgewijs verzachten van de verven’.
1107Seymour Slive geeft ter vergelijking een afbeelding van een ets ‘Nude woman seated on a mound’. In: Rembrandt and his critics 1630-1730. The Hague, 1953. afb. 11.
1114évenmaatigheid: juiste proporties.
1115doorzicht: perspectief.
1119Moriljon: soort helm. Zie WNT IX, 1145 s.v. morlioen.
1121-22Vermoedelijk doelt Pels niet op bepaalde schilderijen maar op Rembrandt's voorkeur zijn modellen met klassieke en oosterse gewaden uit te dossen.
1222vermaste: overlaadde.
1128ingestorte gaaf: aangeboren geestesgaven.
1093-1132Pels' befaamde uitval tegen de pictor vulgaris Rembrandt. Cf. J.A. Emmens: Rembrandt en de regels van de kunst. Utrecht, 1964. p. 73-7. Pels blijkt zich in zijn kritiek nauw aan te sluiten bij kunstcritici uit de klassicistische hoek - geen wonder wanneer men zich de nauwe banden tussen Gerard de Lairesse en Nil in herinnering roept. Een directe bron lijkt geweest te zijn de opdracht waarmee Jan de Bisschop zijn Paradigmata (1670) aan Jan Six aanbood (grotendeels aangehaald bij Emmens, p. 56-62). De Bisschop betoogt daarin dat kunst afbeelding van de schoonheid dient te zijn en veroordeelt de toen moderne schilderkunst die ‘naar het leven’ werkt zonder oordeelkundig onderscheid tussen mooi en lelijk: ‘Ja selfs als een Leda of Danaë soude werden uytgebeeld [...] wiert gemaeckt een vrouwe-naeckt met een dicken en gheswollen buyck, hangende borsten, kneepen van kousebanden in de beenen, en veel meer sulcke wanschapenheyt’ (a.w. p. 58-9). Ook De Bisschop wijst op de pioniersrol van de bouwkunst die volgens juiste regels werkt (a.w. p. 61). Merkwaardig genoeg doet dit ook Jan Vos in het voorbericht voor Medea (ed. Buitendijk p. 355-6), echter met de conclusie dat de eenstemmige wetten van de bouwmeesters wèl, maar de onderling verschillende wetten van de geleerden inzake toneelkunst niet bindend zijn.
1132zich ... onderwindt: zich verstout.
1140blinde vólg'ren: een typerende opmerking voor de Frans-klassicist; men moet de Ouden slechts volgen voorzover ze aan de juiste principes vasthielden, dus niet blind.
1146-8schrik, médedoogen, zuiv'ren: Aristoteles ( Poet. VI, 2) had aan de tragedie de eis gesteld dat zij door vrees en medelijden de zuivering (katharsis) van deze emoties diende te bewerken. Deze uitspraak is vaak misverstaan. Pels begrijpt haar alsof vrees en medelijden zouden moeten reinigen van àndere (kwade) hartstochten. Cf. Corneille, Trois Discours p. 75-86 die dezelfde opvatting heeft. Ook Lod. Meyer is van dat gevoelen ( Naauwk. Ond. p. 233).
1145-9Dergelijke kritiek op de Oedipus ook bij Corneille, Trois Discours p. 80-1: ‘bienque je ne puisse voir quelle passion il nous donne à purger, ni de quoi nous pouvons nous corriger sur son exemple.’
1149inzigt: bedoeling, intentie; wit: doel.
1153beweering: verdediging, ondersteuning.
1159de eerste: als eerste; 't waardst kleinood der vólkeren: sc. de vrijheid.
1150-60Cf. Corneille, Trois Discours. p. 104: ‘et ces républicains avaient une si forte haine des rois, qu'ils voyaient avec plaisir des crimes dans les plus innocents de leur race. Pour rectifier ce sujet à notre mode, il faudrait qu'Oreste n'eût dessein que contre Egisthe; qu'un reste de tendresse respectueuse pour sa mère lui en fît remettre la punition aux Dieux; que cette reine s'opiniâtrât à la protection de son adultère, et qu'elle se mît entre son fils et lui si malheureusement qu'elle reçût le coup que ce prince voudrait porter à cet assassin de son père.’
1161-3Orestes is de zoon van Agamemnon en Clytaemnestra. Deze laatste wordt verleid door Aegisthus, de uit bloedschande geboren zoon van Thyestes. Agamemnon werd door het paar vermoord en later gewroken door zijn zoon. De stof is door de drie grote Griekse tragici behandeld.
1164opgehaald: opgevoerd.
1172dingen na zyn' hals: aan zijn eind te brengen.
1175-6De aanhalingstekens duiden aan dat hier een citaat gegeven wordt. Ik heb het niet kunnen thuisbrengen.
1138-80Pels bespreekt in deze passage het leerstuk van de ‘poëtische gerechtigheid’ dat eist dat in een toneelstuk de goeden worden beloond en de kwaden gestraft. Corneille zegt weliswaar dat hij een dergelijk einde niet als een ‘précepte de l'art’ beschouwt - in de klassieke theorie en practijk kwam het niet voor - maar gaat er toch vrij uitvoerig en met sympathie op in. Trois Discours p. 42-44 en 82-3. Vgl. L. Meyer die in Naauwk. Ond. p. 228 en 248 eveneens een gelukkig einde voor de deugdzamen bepleit.
1180Mogelijk een toespeling op de Verloofde Koningsbruidt, treurspel van Pels' vriend Meijer. Cf. vs. 1567-68.
1181-3Cf. Dichtkunst vs. 303-18.
1191-4Vondel had in 1646 een treurspel Maria Stuart, of gemartelde majesteit geschreven, waarin de R.K. vorstin als een toonbeeld van deugd en onschuld werd voorgesteld. Joachim Oudaan gaf in 1648 de protestantse tegenhanger van dat stuk in zijn Johanna Grey, of gemartelde onnozelheyd waarin hij de tegen haar wil tot koningin uitgeroepen protestantse Johanna Grey stelde tegenover haar eerzuchtige R.K. rivale en overwinnares Mary Tudor. Cf. J. Melles: Joachim Oudaan; heraut der verdraagzaamheid. Utrecht. 1958. p. 37-8.
1195beklémde: in het nauw brengende.
1196de Moord tót Luik: Thomas Asselyn: De moort tot Luyk door den graaf van Warfusee [...] 1671; cf. vs. 641; Spanjes Erfprins: G. Bidloo: Karel, erfprins van Spanfe, 1679. cf. vs. 1724.
1197Parysche Bruilóft: R. Anslo: Parijsche Bruiloft, 1649, cf. vs. 924.
1203De volledige titel van Vos' spel luidt: Aran en Titus, of Wraak en Weerwraak.
1204Fabius Sévérus: toneelstuk van G. Bidloo (1680). Bidloo's stukken waren de eerste in ons land die volgens de nieuwe trant van het Frans-Klassicisme geschreven zijn, maar konden toch aan NVA niet voldoen. Cf. Te Winkel IV, p. 449. In de opdracht verdedigt Bidloo zijn eigen vinding van de stof.
1204-7Pels redeneert dat uit Vos' Medea en Bidloo's Karel, Erfprins van Spanje blijkt dat de schrijvers niet overweg konden met mythologische en historische stof en dat ze daarom in arren moede - overigens weer zonder succes - zich op verzonnen onderwerpen hebben gestort.
1208bezwykt: tekortschiet.
1218éveneens: op dezelfde manier (als in de bron, en in andere naar dezelfde stof gemaakte stukken).
1219Des braafsten Héldenstuks: van de dappersten heldenonderneming; steurt: hindert.
1221't Geschiede: het waar gebeurde.
1222.Fabel: bekend verzonnen verhaal.
1228burgerlyk: m.b.t. de onderlinge omgang.
1242-50Pels vertelt de gelukkige afloop van Hoofts Warenar waarin tenslotte de deugd over de ondeugd triomfeert.
1252de Loogenaar: de hoofdpersoon uit Lod. Meyers vertaling van Corneille's Le menteur (1658).
1253-54De Looghenaar wordt voorafgegaan door een gedichtje ‘Aen den Leezer’ dat begint:
Al, wie belust is geestig te zien liegen
En Vader, Juffers, Vrind, en Knecht bedriegen,
1256Corneille verdedigt de goede afloop aan het slot van zijn Examen.
1258't wil in den man niet komen: dat wil er niet in.
1260't Huwelyk van Niet: A.B. Leeuw: Het Huwelijk van Niet (Arnold-Petit 3441 3e druk, 1671); Haat-én-Nyd: Willem Ogier: Haet ende Nydt (Worp I, p. 113); De ontrouwe Dienstmaagd: A. Bormeester: Infidelitas, ofte ontrouwe Dienstmaagd (1644; Arnold-Petit 3590); Pefroen: Y. Vincent: Pefroen met 'et schaapshooft (1669; Arnold-Petit 5992); Kwaade Grieten: an.: De qua Grieten (1644; Arnold-Petit 2834).
1266avontuurtjens van oude Almenakken: cf. voor de ‘wonderlijke geschiedenissen’ die vaak in almanakken voorkomen G.D.J. Schotel: Vaderlandsche volksboeken en volkssprookjes. Deel I. Haarlem, 1874. p. 25, 32, 48 etc.
1269kwakje: flauwiteit, beuzelachtig verhaaltje.
1225-71Behandeling van het blijspel.
1275't Is nu onfeilbaar: het is nu een vaste overtuiging, het kan niet missen.
1278gaaping: het omgekeerde van de liaison des scènes, cf. vs. 1325-6.
1285Byverdichtsels: episoden. Corneille behandelt deze in het Discours de l'utilité et des parties du poème dramatique. In: Trois Discours p. 71. Deze handelingen die buiten de hoofdhandeling staan dienen toch functioneel te zijn en in de intrige te passen. In het Naauwkeurig Onderwys wordt het onderwerp behandeld door Antonius van Koppenol (p. 107-112).
1286dubbelheid: zoals bijvoorbeeld in de Cid. Cf. vs. 1001-6.
1287-9De ‘noeud’ ( knoop, verwikkeling) en de ‘dénouement’ ( ontknooping) wordt door Corneille behandeld in Trois Discours p. 130-33.
1292-3Want ge vindt, o dichter, nergens een stof die zonder nadere bewerking geschikt is voor een toneelstuk.
1305marren: uitstellen (van de oplossing, nl. door steeds nieuwe complicaties).
1307-8Dit is een belangrijk punt in de klassicistische theorie. Corneille, Trois Discours p. 72 wijst er in navolging van D'Aubignac op dat men de katastrophe zo laat mogelijk in het stuk moet plaatsen om de spanning zo lang mogelijk te laten duren. Antonides van der Goes betoogt hetzelfde in het Naauwk. Ond. p. 168. Pels komt erop terug in de vss. 1370-2 en 1397-1404.
1301-12Aan de hand van de samenvatting die Buitendijk van Aran en Titus geeft (Buitendijk, Vos, p. 47-53) kan men controleren dat inderdaad de vele verwikkelingen in het stuk in het vijfde bedrijf tot ontknoping worden gebracht waarbij ieder krijgt wat hem toekomt.
1314Een groot deel van het laatste bedrijf van de Medea wordt gevuld met beschouwingen en discussies over het gebeurde, terwijl tenslotte Jupiter, als deus ex machina - een door de klassicisten afgekeurde oplossing - het pleit beslecht.
1315De Medea (1667) is immers veel later geschreven dan Aran en Titus (1641).
1316Het zoveelste grapje op Jan Vos' beroep, dat van glazenmaker.
1317Vos heeft zijn Medea doen voorafgaan door een uitvoerig voorwoord waarin hij zijn visie op het toneel uiteenzet. Hij verzekert daarin met nadruk zich niet gebonden te achten aan de voorschriften van Horatius en Aristoteles wanneer die strijden met zijn eigen inzichten over de functie van het toneel. (Buitendijk, Vos p. 352-66)
1323-4‘Hy (sc. Aristoteles) heeft by my, in veel deelen, noch minder geloof dan Horacius: want dat was een Dichter, en hy een Wysgeer’ (a.w. p. 358). Cf. ook p. 362 waar Horatius een veeg uit de pan krijgt omdat hij als lierdichter de wet wil voorschrijven aan toneelschrijvers.
1326vijf Bedryven: de door Horatius geformuleerde eis, cf. Dichtkunst vs. 405-6.
1325-7De leer van de ‘liaison des scènes’, uitgewerkt door Corneille in Discours des trois unités etc. a.w. p. 127-8, en in het Examen van La Suivante. Iedere scène dient op een of andere manier verbonden te zijn met de voorafgaande en de volgende, het opkomen en afgaan van de acteurs dient gemotiveerd te zijn en het toneel mag niet leeg wezen. Pels zelf heeft het desbetreffende hoofdstuk verzorgd in Naauwk. Ond. p. 185-9.
1328-34Deze passage over de eenheden van plaats en tijd is wat gewrongen geformuleerd. Pels wil dat die eenheden een natuurlijke indruk maken en dat het geen verdienste is de volle 24 uur die maximaal toegestaan zijn te benutten en de eenheid van plaats zo ruim op te vatten dat een stad als toneelaanwijzing dienen kan, integendeel. Ideaal is in zijn ogen blijkbaar het samenvallen van speeltijd en gespeelde tijd, en speelruimte en gespeelde ruimte. Ook Corneille zou dat het mooiste vinden, al stelt hij het niet als eis - evenmin als Pels trouwens. Cf. Discours des trois unités a.w. p. 139 wat betreft de tijd, en p. 143-4 wat betreft de plaats. Ook Meijer had zich in de voorrede op zijn Verloofde Koninksbruidt wat deze eenheden betreft op een ruim standpunt gesteld. Het Naauwk. Ond. is bij monde van David Lingelbach royaal wat betreft de eenheid van plaats, maar deze noemt hetzelfde ideaal m.b.t. de eenheid van tijd. (p. 159-61).
1335Cf. Dichtkunst vs. 349-88. Horatius doelt vooral op vaste typeringen: een oude man moet op een andere manier optreden dan een jongen, een vorst anders dan een knecht etc. Cf. Naauwk. Ond. p. 141-4 door J. Bouwmeester.
1337Meyer, Bouwmeester en Van Koppenol hebben in het Naauwk. Ond. de behandeling der hartstochten voor hun rekening genomen (p. 221-49).
1341rédeneering: in ruime zin alles wat op het toneel gezegd wordt, maar vooral van toepassing op leerzame uitspraken, zoals sententies, en wat langere betogen over onderwerpen van politieke of zedekundige aard. Cf. Meyer in Naauwk. Ond. p. 145-54.
1345-7Pels betoogt dat iets dat op zichzelf niet zo bijzonder is, toch door de wijze van uitdrukking kan boeien, maar dat de combinatie van diepe gedachten en fraaie verwoording uiteraard verre te prefereren is.
1355't neemt niet op: het maakt geen opgang.
1356die: leering, rymtrant, rédeneering. (vs. 1349-50).
1357sluiten: een goed geheel vormen.
1358zy: sc. de geleerdheid: lering. M.a.w. de lering moet een organisch onderdeel van het stuk zijn en er niet in aparte passages aan toegevoegd worden.
1368heeft hén gemist: is hun niet gelukt.
1374-6Hooft en Vondel gebruiken ten onrechte op het toneel de verheven taal van de eposdichter. Cf. Corneille Trois Discours p. 62-3 over het verschil tussen de poète dramatique et l'orateur en de mening dat de toneeldichter niet op epische hoogte behoort te schrijven.
1378-86Cf. de lange monoloog van Zeghemond aan het begin van het tweede bedrijf van Hoofts Baeto vs. 379-502 waarin ze haar opvattingen over religie uiteenzet. Pels heeft twee bezwaren: het is te geleerd en het houdt de handeling op.
1393Jémpsar: Potiphar's vrouw die Jozef tracht te verleiden.
1394aanranden: aanpakken.
1387-96Dezelfde bezwaren voert Pels aan tegen Vondels Joseph in Egypten vs. 471-618, waar Potiphar en Joseph een gesprek voeren over hun verschillende godsdiensten. Potiphar legt de betekenis van het feest van Apis (de begrafenis van de heilige stier en het vinden van een nieuwe) en de min van de godin Isis (voor Osiris) uit.
1397-8Vaak vindt in Vondels drama's de katastrophe al in het vierde bedrijf plaats, en wordt het vijfde gevuld met afwikkeling en nabeschouwing. Cf. Corneille, Trois Discours p. 51 over overbodigheid van het laatste bedrijf als het stuk zijn ontknoping al eerder gevonden heeft.
1403wén: gezwel, uitwas van vlees.
1399-1404Hetzelfde bezwaar tegen Hoofts Geraerdt van Velsen waarin het laatste bedrijf grotendeels gevuld wordt door de monoloog van de Vecht (vs. 1478-1743) waarin deze een beeld van de glorieuze toekomst van Amsterdam geeft.
1407-8Geraerdt van Velsen: 1188-9; 's ouden Thitons bruid: Aurora; mindere oogen: sc. sterren. Dezelfde passage wordt als te hoogdravend in de mond van een trompetter aangehaald door Meyer in Naauwk. Ond. p. 148.
1410-1Salomon 1-2; daar de Kreeft De Mooren vérft: de Kreeftskeerkring loopt o.a. over Abessynië.
1425hérroepen: terugroepen.
1430verweezen: veroordeeld.
1429-34Uit het voorwoord van Granida blijkt dat Hoofts eerste toneelspelen Achilles ende Polyxena, Met Ayax en Ulisses Reden-strydt en Theseus ende Ariadne buiten zijn medeweten zijn gepubliceerd en dat hij ze niet als zijn werk wil erkennen.
1440Jépthas voorberécht: het befaamde Berecht aen de begunstelingen der toneelkunste waarin Vondel toelichting geeft op zijn klassieke model-tragedie (1657).
1439-40van tyd Tót tyd: in aansluiting bij de heersende opvattingen die gaandeweg nogal eens veranderden. Vondel evolueerde van Heinsius naar Vossius.
1447-56Pels' betoog dat men grote meesters meer eert door hen kritisch te waarderen dan door hen blindelings te volgen, kan een reactie zijn op de uitingen van Oudaan en Antonides die zich in 1679 in gedichten op Vondels overlijden geergerd hadden aan de aanmatiging der dichtgenootschappers. Cf. J.D.P. Warners: ‘Oudaan's gedicht bij Vondels overlijden’ In: NTg. 46 (1963). p. 177-90, m.n. 187-8. J. Antonides van der Goes: Gedichten. Amsterdam, 1705 2, p. 264.
1464Machienen: Kunst en vliegwerk.
1470als ... opsmukkende: alsof ge een eenvoudige Pinksterbloem wat gingt opsieren.
1472schótse paerlen: parels van minder allooi.
1489inzigt: doel, bedoeling.
1272-1490Pels behandelt een aantal regels waaraan een goed toneelstuk moet voldoen.
1494-5geesten, gevécht, weidsche opsnijerijen: Pels heeft zich hier niet expliciet tegen gekeerd, al waren zijn bedoelingen duidelijk genoeg. Cf. 973 vv., 739 vv., 756-7. De niet ter zake doende geleerdheid is afgewezen in 1358 vv.
1496te deeg: tot genoegen.
1505Uit het Latijn vertaalde NVA Plautus' Menaechmi onder de titel De gelyke Twélingen. Corneille, Racine, Molière, Quinault enz. leverden materiaal voor vertalingen uit het Frans. Het was overigens een bekend verwijt aan NVA dat zij nooit verder kwamen dan vertalingen. Cf. Te Winkel IV, p. 433, 445. Positief is later M. Corver in zijn Tooneel-aantekeningen p. 181.
1506verlapzalfd: een beetje opgeknapt. Kronenberg a.w. p. 67-70 bespreekt hun bewerking van Molière's Le Médecin malgré lui en l'Amour médecin onder de titel De dokter tégens dank. Te Winkel meldt hoe zij Racine's Iphigénie hebben opgeknapt (IV, p. 451). Zie voorts Te Winkel IV, 426, 427, 436.
1509licht: wellicht; byzond're léden: particuliere leden d.w.z. toen ze nog niet binnen het schrijverscollectief van NVA opereerden. Cf. vs. 1528-37.
1511Koninksbruid: Lod. Meyer: Verloofde koninksbruidt (1668); Didoos Dood: stuk van Pels (1668); Het Vlies: Lod. Meyer: Ghulde Vlies (1667); Diana én Endimion: D. Lingelbach: De liefde van Diana en Endimion (1663). Voor de spelen met kunst- en vliegwerk die vooral na de verbouwing van de schouwburg in 1665 populair waren, zie men A. van Mourik: ‘Literair-theoretische bespiegelingen over de Spelen met Kunst- en Vliegwerken’. In: NTg. 61 (1968). p. 89-97.
1514kooten: voeten, benen.
1516gunst: welwillendheid.
1522Meyer had zelfkritiek geleverd in de voorrede van de Verloofde Koninksbruidt. In de voorrede van Julfus had Pels een aantal bezwaren tegen zijn stuk opgesomd.
1523Maar dat zy évenveel: maar hoe dat ook zij, maar dat doet er verder niet toe.
1527wétsteen: een aan Horatius ontleend beeld ( Dichtkunst vs. 945-6).
1543-4Vrij citaat naar Dichtkunst 935-6.
1552dat weinig zien: dat zien, hoe weinig ook.
1562-4Dido, dolverliefd op Aeneas, verbrak de eed door haar aan de schim van haar gestorven echtgenoot afgelegd, om niet te hertrouwen. Als Aeneas haar verlaat, pleegt zij zelfmoord.
1565-6De liefde van Diana en Endimion (1669) vertelt het verhaal van de godin Diana voor de eenvoudige herder Endimion. Apollo is jaloers en brengt Endimion ter dood. Diana betreurt hem en richt in haar tempel een tombe voor hem op.
1567-8De tyran Ghrimoald in Lod. Meyers Verloofde Koninksbruidt (1668) komt om door het drinken van een gifbeker waarin ook nog het bloed van zijn vermoorde zoontje is gemengd.
1569-73Nadat de Grieken koning Aiëtes, bewaker van het gulden vlies, hebben geholpen tegen binnendringende vijanden, weigert de vorst zijn gelofte gestand te doen en hen het vlies te schenken. Ze veroveren het dan toch, geholpen door 's konings dochter Medea.
1574Behalven dat: er nog van afgezien dat; dagelyksche dichten: toen gangbare (toneel)dichten.
1580-2De eenheid van plaats is door Vossius niet behandeld; wat betreft de eenheid van tijd volgt hij Aristoteles: een dag of iets meer ( Inst. Poet. II, 3, 2). Vondel staat vaak een betrekkelijke eenheid van plaats toe. Wat de tijd betreft acht ook hij zich gebonden aan Aristoteles' voorschriften. Al vindt Pels thans een stringenter toepassing van de regels ideaal, het vroegere werk voldeed wel degelijk aan de toen gangbare eisen.
1587-8Meyer heeft het Ghulde Vlies voorzien van een voorrede waarin hij de specifieke mogelijkheden van dergelijke spektakelstukken bespreekt en o.a. als argument ervoor noemt dat er veel volk door getrokken wordt. Zijn stuk genoot de eer t.g.v. een statiebezoek opgevoerd te zijn (Te Winkel IV, p. 414-5 maar vgl. J.A. Worp: Geschiedenis van den Amsterdamschen Schouwburg 1496-1772. Amst. 1920, p. 171 noot 3).
1594aaperyen: zotte vertoningen. Er komen curieuze tonelen in het stuk voor: vier minnegodjes komen uit een wereldbol, Dido en haar zuster Anna vermommen zich als standbeelden etc.
1593-6Cf. Pels' verklaring in de voorrede ‘dat mijn voornaamste oogwit is geweest 't vermaak van uwe Burgeren, en 't nut van uwe Godshuizen; 't welk met 't vertoonen van nieuwicheden zeer naby beschooten wert’.
1598Goed maaken: vergoelijken.
1601Een gaauwerd: iemand met inzicht; steuren: ergeren.
1597-1604Didoos Doot bestond uit drie bedrijven. Elk bedrijf werd merkwaardig genoeg gevolgd door een bedrijf van de eveneens door Pels geschreven klucht Julfus die dezelfde stof, maar dan spelend onder het lagere volk, uitbeeldt. De stukken zijn separaat uitgegeven (1668).
1605-6léggen En maalen: blijven doorzeuren.
1615-8Pels geeft toe dat Agrippa, Koning van Alba door H. de Graaf naar Quinault (1669; Arnold-Petit 219), en Andromache naar Racine (1678; Arnold-Petit 371), louter vertalingen zijn, zij het geen slechte.
1621het onderscheid: nl. tussen origineel en bewerking; verschaafd: bijgeschaafd, verbeterd.
1624aangaan: te werk gaan.
1628-9maar taamlyk wél: slechts redelijk goed (zelfs dat is moeilijk te bereiken).
1619-33Het huwelijk van Orondates en Statira (1670) en Het spookend weeuwtje waren beruchte staaltjes van het optreden van NVA. Het betreft hier stukken die reeds door anderen (i.c. Blasius en Peys) waren vertaald, maar naar het oordeel van NVA op minder adequate wijze. Zij zorgden daarom snel - en passant ook nog het origineel verbeterend - voor een betere versie, terwijl ze tegelijk kritiek leverden op het werk van hun voorgangers. Cf. Te Winkel IV, p. 426-8.
1634-42Nog eens een uitval tegen de verbouwing van de Schouwburg in 1665 die naar Pels' inzicht een achteruitgang heeft betekend. De regenten hebben na 1677 pogingen tot verbetering gedaan. Cf. vs. 433-8 en 876.
1643-4In de levensbeschrijving van Vergilius door Donatus staat het bekend geworden citaat dat Vergilius in staat was ‘aurum colligere ex stercore Ennii’ d.i. goud te halen uit de drek van Ennius. Deze dichter schreef een epos over de Romeinse geschiedenis (alleen via korte fragmenten bekend). Zijn archaistische stijl vond geen algemene bewondering. Vergilius is wel door hem beinvloed, maar heeft ook afstand van hem genomen.
1644-5De Aeneis is een imitatie van de Homerische epen.
1648mag 't zo heen: wordt het geaccepteerd.
1645-51De informatie uit deze regels komt uit de Proloog van Terentius' Andria (door Westerbaen vertaald en te Amsterdam opgevoerd) waarin de dichter zich verdedigt tegen de aanklacht van plagiaat naar Menander en in dat verband de namen van Naevius, Plautus en Ennius noemt.
1652-5Voor de relatie tussen Guarini's Il pastor fido en Tasso's Aminta vgl. P.E.L. Verkuyl: Battista Guarini's Il Pastor Fido in de Nederlandse dramatische literatuur. Assen, 1971. p. 32-4.
1656-8Vgl. bijv. ‘l'Epître dédicatoire’ voor Le Menteur, en de ‘Avertissement’ voor Le Cid.
1660-1La Thébaide en Iphigénie zijn gemodelleerd naar Euripides' tragedies, met gebruikmaking van o.a. het werk van Seneca. Vgl. de ‘Préface’ voor de genoemde stukken.
1662-3Men denke aan de relaties tussen Molière's werk en de Commedia dell'arte. Cf. Louis Moland: Molière et la comédie italienne. Paris, 1867 2.
1664kwinten: kuren, grollen.
1643-67Met dit indien zet een reeks voorwaardelijke bijzinnen in die pas door de conclusie van vs. 1667 afgesloten wordt.
1669Kwierynen: naam van de hoofdpersonen.
1669-72Plautus' Menaechmi is door NVA bewerkt onder de titel De gelyke twélingen cf. Te Winkel IV, 426. Monologen zijn bijv. geschrapt of door dialogen vervangen.
1672évenééns naar alle schyn, als wy: zo is het klaarblijkelijk ook met ons het geval (wij zouden evenmin boos worden).
1683verslimmeren: slechter maken.
1691verhanselde: omgewerkte.
1698vinders, maakers: we hebben de stof wel niet zelf gevonden, maar het materiaal wel zelf bewerkt.
1704Zij bewerkten bekende mythologische stof.
1706dubb'le leering: nl. dat men een juffer niet tegen haar wil kan vasthouden, en dat gierigheid gestraft wordt.
1695-1708In 1671 deed het kunstgenootschap - alweer ter verbetering van werk van Blasius - het stuk De malle wedding of gierige Geeraardt verschijnen. Het is een bewerking via het Frans naar Lope de Vega ‘na onze heedendaagsche tijdt en zeeden geheel gepast en verandert’. Bovendien heeft NVA een moralistische strekking aan het stuk toegevoegd door speciaal aandacht te geven aan de gierigheid van een der hoofdpersonen die aan het eind zoals behoort gestraft wordt.
1708Genót: (voordeel van) gebruik.
1715-6Kronenberg, Het Kunstgenootschap Nil Volentibus Arduum (Deventer, 1875) p. 97 noot maakt melding van aanwijzingen dat stukken van NVA inderdaad succes hadden.
1717-8Nl. door hun toestemming tot heropening van de schouwburg.
1721mist: nevel, rookgordijn; wryt'ren: kritici.
1723Sardanapalus: het enige stuk van die naam uit deze periode is de Sardanapalus van David Lingelbach dat echter pas in 1699 is gepubliceerd. Zou hij er in deze tijd al mee bezig zijn geweest, maar geremd door tegenwerking van de tegenstanders van NVA?
1724Hartóg Karel: Wellicht doelt Pels hier op Karel, Erf-prins van Spanje van G. Bidloo, waarbij hij dan (gemakshalve) vergeten is dat hij in vs. 1107 vv. origineel werk van deze schrijver had afgekeurd; Prinsés Sémiramis: waarschijnlijk is hiermee bedoeld het treurspel Semiramis van Ysbrandt Vincent, gemaakt in 1669, dat nooit gedrukt is maar waarvan twee manuscripten worden vermeld in een auctie-catalogus van de boekverkoper K. van Tongerlo Catalogus Van een [...] Verzameling van Nederduitsche Tooneelspellen. Amsterdam, 1754, p. 2.
1727-31Waarschijnlijk doelt Pels hier op het besluit van 21 augustus 1680 waarin beoogd wordt door nauwkeuriger afbakening der competenties het gekibbel tussen Schouwburg- en Godshuisregenten te doen ophouden. De heren Van Beuningen en Hudde hadden door hun rapportage dit besluit voorbereid. Cf. Wybrands p. 238-9. Nieuwe conflicten waren overigens het gevolg geweest, en Pels lijkt hier een beroep te doen op beide heren om hun invloed ten gunste van de schouwburgregenten aan te wenden.
1739nutte weetenschap: Hudde was zeer in de wis- en natuurkunde geinteresseerd (NNBW I, 1172-6), Van Beuningen in de wijsbegeerte en theologie (NNBW VII, 118-20).
1745verplichten: dwingen ervoor te zorgen.
1759oeffening: werkzaamheid.
1763-4Het verhaal is te vinden in het Leven van Ovidius, toegevoegd aan Vondels Herscheppinge, WB VII, p. 394. Ovidius' vader probeerde zijn zoon van de poëzie af te brengen door hem op de armoede van Homerus te wijzen.
1770-1Mécénaaten en Augusten: Maecenas was beschermheer van Horatius, Keizer Augustus van Vergilius.
1773platters: botteriken.
1776beklyven: bijdragen tot de bloei van.
1797Zo gaat het élders mét de Dichters: dit wordt bevestigd door de genoemde brief van Dullaart die bezwaar maakt tegen het optreden der Franse poëten ‘die van de Parijse Commedianten, die alles wat zij ontfangen voor haar behouden, en van een nieuw spel somtijts een pistool, of een half, van yeder persoon, neemen, en drie a vier duizent Gulden voor een Commedie geeven. Maar Amsterdam is geen Parijs, en ook zoo vol volk niet, om een spel 35, à 36 maal achtereen te vertoonen, gelijk daar geschied; zoo dat de Heeren Regenten, der beide Godshuisen, hen tegen deeze vervloekte baatzucht van dese hoovaardige menschen behoorden te kanten, en hun onredelyk verzoek af te wyzen.’ Wybrands p. 144.
1753-98Pels voert hier een pleidooi voor een al eerder gelanceerd plan van NVA (vgl. de reeds in 1669 verschenen voorrede voor Agrippa) dat de schouwburgregenten goede dichters moeten uitnodigen om stukken te schrijven en hen dan ook daarvoor belonen door hen te doen delen in de opbrengst. Niet gehonoreerd werk wordt in ons land geminacht. Cf. Wybrands p. 142-5 die een brief van Joan Dullaart afdrukt, tegen dit plan gericht. Pels voorziet tegenwerpingen en maakt duidelijk dat hij niet ieder ‘kreupel Dichter’ aan geld wil helpen, maar dat het hem om beroepsliteratoren gaat die al hun tijd aan toneelliteratuur besteden.
1791-8Pels moet nog voorkomen dat men zou gaan denken dat het dichtershonorarium de armen tekort zou doen (een argument dat uiteraard direct door de Godshuisregenten zou worden aangevoerd). Hij betoogt impliciet dat betere stukken ook een hogere opbrengst zouden leveren zodat ieder er alleen maar nut van zou hebben.
1801die ... waardeeren: dit behoorde uitdrukkelijk tot de opdracht van het college van regenten. Cf. Van Domselaer en het heropeningsbesluit van burgemeesteren, Wybrands p. 233-4.
1803-4zo ... kunst: al had hij dan geen inzicht in de grondbeginselen van de toneelkunst.
1807deugd: goede kenmerken, ‘kracht’.
1808't gemeenebést der Schouwburg: alle bij de schouwburg betrokkenen.
1799-1812Ondanks de verontschuldiging die Pels laat voorafgaan, is dit een grove uitval tegen het toen zittende college van Regenten dat, op Meyer na, geen NVA-voorstanders meer telde - Pels zelf was begin 1680 afgetreden. Pels' argwaan is ook gegrond op het feit dat volgens het besluit van 21 augustus 1680 de godshuisregenten zeggenschap in de benoeming van schouwburgregenten hadden gekregen.
1811-2Een toen spelend conflict was dat de Godshuisregenten schriel waren met het verschaffen van costuums, decors etc. Cf. Wybrands p. 141.
1812omslag: attributen, uitrusting.
1824op de toets brengen: ter beoordeling voorstellen.
1828doorzult: doortrokken.
1838-9Hoewel Pels al verscheidene malen op beide heren gezinspeeld heeft, noemt hij hen nu pas bij wijze van climax, met name; Twé Burgervaders: beiden zijn vaak burgemeester van Amsterdam geweest en waren het ook in 1681. Cf. Johan E. Elias: De vroedschap van Amsterdam 1578-1795. 2 dln. Haarlem, 1903-1905, onder nr. 189 en 197.
|
|
vorige
