Gebruik én misbruik des tooneels


auteur: Andries Pels


editeur: M.A. Schenkeveld-van der Dussen


bron: Andries Pels, Gebruik én misbruik des tooneels (ed. M.A. Schenkeveld-van der Dussen). Tjeenk Willink / Noorduijn, Culemborg 1978.  


verantwoording

inhoudsopgave

doorzoek de hele tekst


downloads



DBNL vignet

[p. 41]

Gebruik, én misbruik des tooneels.Titel

 
GElyk een Minnaar, van zyn' Minnarés gescheiden,
 
Onweetend, waar zy is, en óf hy lang zal beiden,2
 
Eer hy haar, die hém loont mét liefde, wéder ziet,
 
Eene onuitspreekb're vreugd in zyne ziel geniet;
5
Als hém een vader, óf een voogd van zyn' beminde
 
Verzoekt by toeval, dat hy zich geneegen vinde,6
 
Om tót gezélschap, tót vermaak, óf tydverdryf
 
Eens méê te trékken na de plaats van haar verblyf:
 
Mét éven zulk een' vreugd, gepast op myn verlangen,9
10
Héb ik van hooger'hand de lieve last ontfangen,10
 
Die my tot schryven noopt, waarin het goed, én kwaad,
 
Dat veele zéggen van het Schouwtooneel, bestaat.
 
'k Héb lang die stóf doorzócht in veel' verachte boeken,13
 
Hoewél hoognoodige, én gevonden na lang zoeken,
15
Waar 't schuilde, dat het meeste, én zélfs het béste deel
 
Der ménschen in déze eeuw zo tégen het tooneel
[p. 42]
 
Gekant is, daar altyd de meesten, én de bésten17
 
Zo vérr'verschillen; én 'k bén bly, dat ik ten lésten
 
Het goed geluk héb aangetroffen om 't gemeen19
20
Myne ondervinding méê te deelen, én mét één
 
Te toonen, dat de tyd, die daarin is versleeten,
 
Heel wél besteed, én niet onnut verspild moet heeten.
 
Niet min verheugt me, én veel' zeer eerelyke liên,23
 
Mét my voor zótten van liefhébbers aangezien,
25
Dat déze ontvouwing, aanbevolen myner pénne,
 
Ontdékken zal, dat ons de waereld béter kénne;26
 
Want zéker zyn wy mét de meeste ménschen in27
 
Eene and're, wy zyn mét de béste in ééne zin;
 
Omdat de béste alleen het Schouwtooneel verachten
30
Om 't Misbruik, én de meeste, omdat men hunn' gedachten
 
Heeft ingenomen mét vooroordeel, dat geen goed
 
Kan zyn in zaaken, daar men zich voor wachten moet.32
 
Die zich voor 't vuur niet wacht, zal zich éléndig branden:
 
Men wachte zich niet van het water, heele landen34
35
Zal 't maaken tot eene ongemeeten' waterplas;
 
Gelyk 't verwaarloosd vuur légt heele stéên in de asch.
 
En 't één, én 't ander heeft Natuur ons niet gegeeven
 
Tót ons vermaak, maar is noodzaaklyk in dit leeven.
 
De wyn, die 't lichchaam heelt, én vreugd wékt in de geest,
40
Verschépt ons, wacht men zich daar voor niet, in een beest.40
 
Der dingen nut, én waerde is in 't gebruik; daartégen
 
Der dingen schade, én schande in 't kwaad gebruik gelégen.
 
Dus geeft het goed Gebruik, óf 't Misbruik ook geheel
 
De lóf, óf laster aan het Schouwspél, én Tooneel.
45
En was het Schouwspél door een langzaam aangewénnen
 
Van kwaade zéden ('t wélk ik gansch niet wil ontkénnen)
 
Zo zeer misbruikt, dat élk daar op mét réden schéldt,
 
't Was dan hoognoodig, dat het éndlyk wierd herstéld.
 
De réden nu van dat mispryzen, van dat pryzen,
50
En die hérstélling is myne inzigt aan te wyzen.49-50
 
'k Voorzie wél, dat ik in zo nét'lig een geval
 
Bespótting, ondank, én verwyt behaalen zal
 
In veeler licht geraakte, én onbezonnen' zinnen,
[p. 43]
 
Zo wél die 't Schouwtooneel verachten, als beminnen.54
55
En dat ik, 't zy ik voor, óf tégen 't Schouwspél spreek,
 
Myn stoute hand, als in een vat vol add'ren steek,56
 
Wier bitse tanden (want het is dien beesten eigen)
 
My mét gevaarelyke, én doodsche beeten dreigen;
 
Maar 'k stél me heel gerust, dat geen vergiftig dier
60
My kan beschadigen mét zyn besméttend vier;
 
Wanneer het myne hand door Heeren vind bezwooren,61
 
Tot rédders van 't verval des Schouwtooneels verkooren.62
 
Wat is tóch pryzselyks in eenig ander slag
 
Van dichten, 't geen men niet van 't Schouwspél zéggen mag?
65
Is niet in 't algemeen het inzigt, om de zéden,65
 
En taal te schaaven door optooijen van de réden66
 
Mét ongewoone zwier van zéggen, maat, én trant?67
 
Ja komt het Schouwspél niet mét récht de hooge hand68
 
Van alle dichten toe? dewyl't, mét persoonaazjen
70
Vertoond zynde op naar eisch beschilderde stéllaazjen,70
 
De zaaken nétter, én natuurelijker drukt71
 
In ons gemoed, én ons veel héviger verrukt?72
 
O ja, voorzéker, én het is daar voor by de Ouden
 
Van alle landen, van alle eeuwen ook gehouden;63-74
75
De réden, dat het zo genadiglyk bestraald,
 
En overminlyk van de Grooten is onthaald,
 
Niet min in tréffelyk gestélde Républyken,
 
Als by de Koningen, én in de Koningryken.77-78
 
Want waar is land, indien men 'er sléchts ménschen vindt,
80
Hoe wild zy zyn, daar niet de dichtkunst wordt bemind?
 
En waar is dichtkunst ooit gekweekt, daar boven allen
 
Tooneelstóf niet en heeft aan oog, én oor gevallen?
 
Haar' waerdigheid, én nut is tót aan 's waerelds énd;
[p. 44]
 
Haar' oudheid van 't begin der eeuwen af bekénd.
85
Ik zwyg van Arabiers, Egiptenaars, Chaldeeuwen,85
 
En and're fakkels, én voorgangers der Hebreeuwen;86
 
Ik zal eerbiediglyk voorbygaan, dat profeet
 
Ezéchïél ook is geweest Tooneelpoëet,
 
En de uittógt van Góds vólk heeft spélsgewijs beschreeven;87-9
90
Ik zal het Hoogelied van Salomon, nóch 't leeven
 
Van Jób aanroeren, schoon het beide op zulk een voet
 
Omtrént gestéld is, als men een' Tooneelstuk doet.91-2
 
Het voegt niet diergelijk een' stóf te pas te bréngen,
 
Om niet het heilige in 't onheilige te méngen,
95
't Moet ons genoeg zyn, dat we alleenlyk de oorspronk van
 
Het Schouwspél trékken uit het geen men weeten kan
 
Van Grieksche Schryvers, én Latynsche; én dat we ons houden
 
Aan die voortréffelijke, én onnavólgbaare Ouden.
 
Men zégt van Théspis, dat hy de eerste een zéker slag99
100
Van Treurdicht, onbekénd voorheen, op wagens plag
 
In alle plékken van zyn' landstreek om te voeren;
 
En, zynen speeleren 't gelaat mét roode moeren
 
Van wyn vermommende, zyn vaerzen zingen déê,102-3
 
En spreeken. Aeschylus bouwde eene vaste stéê104
105
Op lichte balkjens, én was vinder van tooneelen,
 
Van gryns, én kleeding, én hoogdraavendheid in 't speelen.106
 
Op wélke voet de hooggeschoeide Sophoclés,107
 
En néffens hém de nét bespraakte Euripidés108
 
Het Schouwspél zulk een' lóf, én luister déê verkrygen,
110
Tót zulk een' hooge trap van eere, én aanzien stygen,
 
Dat by den ouden Griek een' welgeboor'ne ziel
 
Dier mannen lés voor wét, én spreuk voor Gódspraak hiel.
[p. 45]
 
Want zy mét déftige voorbeelden, héchte réden,113
 
En aangenaame styl veele ongerégeldheeden,114
115
En tógten ten gemoede uitdreeven, niet op de één,114-5115
 
Of de ander mikkende; maar 't was in 't algemeen
 
Uit éd'le drift, om élk te leeren, én believen,
 
Als zy de deugden tót de hémel toe verhieven,
 
En de ondeugd vloekten. Zo déde Epicharmus in115-9119
120
Zyn' spélen méde, aan wien men de oorspronk, én 't begin
 
Van 't Blyspél toeschryft: want al schérsend zonder steeken
 
Wist hy der burg'ren kwaâ gewoontens, én gebréken
 
Met groote vrucht, én vreugd op 't Schouwtooneel ten toon
 
Te stéllen zonder eens byzond'ren haat, óf hoon.
125
Maar al te haastig is dat goed Gebruik vervallen;
 
En meest in Blyspél, daar men onder schyn van mallen126
 
In 't eerst wél wat bedékt, én duister; dóch daar naar
 
Malkand'ren mérkte, óf noemde, én schond in 't openbaar.128
 
En 't had nóch lydelyk geweest, waar' 't sléchts gebleeven129
130
By hén, wier érgerlyk, én buitenspoorig leeven
 
Om 't kwaad gevólg aldus wél waerdig wierd bestraft:
 
Want nimmer heeft de Griek behoorlyk raad geschaft
 
In kwaade zéden; zo als naderhand te Romen,
 
Om 's vólks baldaadig, én woest leeven in te toomen,
135
Gebeurde; daar heel wél, én wyzselyk de wét
 
Op alle uitspoorigheid Tuchtmeesters heeft gezét.132-6136
 
Maar 't zy 't hier haperde aan der laat're dicht'ren krachten;
 
Of goede neiging, om door deugd na kunst te trachten;
 
Het zy 't geschied is uit byzond're haat, óf wraak,139
140
Of lichtelyk ter gunst van 't graauw, dat mét vermaak
[p. 46]
 
Zyne overheeden op het schérpst hoort overhaalen;141
 
Geen ampt, geen' deugd ontwies der schouwspéldicht'ren smaalen.142
 
De Héld Périclés, én de dapp're Brasidas,
 
Schoon élk zyns vaderlands behoud, én luister was;
145
De wyze Euripidés, ja Socratés, dier tyden
 
Deugdspiegel, én sieraad; zy moesten alle lyden,
 
Dat in het openbaar hunn' naam geschandvlékt is
 
Door Aristophanés, Cratinus, Eupolis,
 
En and're; wélke smét, licht nooit weêr uit te wryven,142-9
150
Nóch kleeft in 's vólks vermoên op all', die dichten schryven.150
 
Toen 't Misbruik évenwél zo hoog liep, vond men goed
 
De maat te stéllen aan dier dichtr'en overmoed.
 
Want alle schriften, daar byzond'ren zich beleedigd
 
In vonden, moesten door den schryver zyn verdeedigd
155
Voor bank, én réchters; én wie geen voldoening gaf
 
Aan zynen daager, kreeg stókslagen tót zyn' straf.156
 
Ja, 't geen wél anders door de waereld heeft geklonken,157
 
De dichter Eupolis wierd in de zé verdronken
 
Door Alcibiadés, én and're, wélker faam
160
Hy had bezoedeld door het schénden van hunn' naam.125-60158-60
 
Dus kwam 't, dat naderhand geen spélen, als voorheenen,
 
Van waare, óf kortelings gebeurde stóf verscheenen;
 
Maar dat de Treurstóf uit aaloude boeken wierd
 
Gehaald, én 't Blyspél uit des dichters brein verzierd.164
165
En échter kon men 't na dier tyden luim niet passen,
 
Zo hévigh was de haat op 't schimpschrift aangewassen.
 
Indien in 't algemeen eene ondeugd wierd gedoemd
 
In 't Spél, schoon niemand wierd gemeend, veel min genoemd,
 
Eens ieders érgwaan, én voornaamelyk der Grooten
170
Misduidde dat, als óf 't op hén was uitgeschooten;
 
Elk, óf om zynent wil de stóf wierd uitgekipt,171
 
Als hy maar 't minste mét die misdaad was behipt.
[p. 47]
 
Dus ging door 't Misbruik van het Schouwspél, 't geen te vooren
 
De zweep der ondeugd was, ook 't goed Gebruik verlooren;
175
Toen alle nuttigheid, als noodeloos, veracht,
 
En meest om 't vólk vermaak te geeven wierd getracht;161-76
 
Wélk oogmérk, wélke wys der Grieken de Latynen
 
Geheellyk vólgden, toen zy hunn' tooneelgordynen
 
Opschooven. 't Schémpen op byzond're wierd gedémpt,
180
Ten minsten zélden, én zeer maatiglyk geschémpt;
 
Tót dat de Eénhoofdigheid te Rome wierd herbooren,
 
De Burgermeester zyn hoog aanzien had verlooren,
 
En sléchts de naam behield. Want onder de opperdwang
 
Der Keizeren raakte alle uitspoorigheid in zwang;
185
Geen onbeschaamdheid, die mét woorden, én mét wérken
 
Op 't vuilst niet wierd gepleegd, én buiten alle pérken,
 
En paalen spatte; geen beschimpen, hoe 't ook neep,
 
Of 't stond den Speeler vry, indien een woord, een' greep,188
 
Een' kwinkslag, óf grimmas den Hóve sléchts behaagde.181-9
190
Maar 't geen het Schouspél heel veracht maakte, én verlaagde,
 
Was de ongehoorde slag van wreedheid om 't vermaak
 
Der Grooten ingevoerd; want zo vérr' was de smaak
 
Dier kunst vervallen by Domitianus tyden,193
 
Dat een misdaadiger, die straf voor schuld moest lyden,
195
Op 't Schouwtooneel, in plaats van 't openbaar Schavót,
 
Verscheurd wierd van een' beer op 't Keizerlyk gebód.190-6
 
't Is dan geen wonder, dat de Gódgeleerde vaders
 
Der eerste Kristen' Kérke in hunn' gewyde bladers
 
Zo hévig het Tooneel na keurig onderzoek199
200
Verdoemden, 't Spél den vólke afmaalden, als een vloek.
 
Want zo de Heiden zélf die gruuwelschool moest laaken
 
Na réden, hoe veel meer moest haar een Kristen wraaken;202
 
Dewyl geen Schouwspél ooit vertoond wierd, óf 't was in-
[p. 48]
 
Gestéld ter eere van een' dartele Gódin,203-4204
205
Of dronken' Gód op hunn' verdoemlijke ófferfeesten;203-5205
 
Daar al' die wilden, als onrédelyke beesten,
 
In volle vrijigheid hunn' wéllust pleegden mét
 
Gehuurde vrouwen op het wullepsch feestbankét.
 
Tót wélk een einde (ô schrik!) die lichtekooijen zaten
210
In 't spél op 't voortooneel, om geil, én uitgelaaten
 
Hunn' waar te veilen, én te vénten na het spél,
 
Als óf het gódsdienst waare, én bovenaardsch bevél.209-12
 
Zo dat de kunst door die wanórde is ondergraaven197-213
 
Van tyd tót tyd; én de éêlste, én lóffelykste gaaven,
215
Zo van wélspreekendheid, als stichting, zyn veracht;215
 
Ja haar Gebruik in 't énd geheel tót niet gebragt,
 
En diep gedompeld in vergeetelheid, toen Romen
 
Van Hunnen, Gótten, én Wandaalen ingenomen,
 
Door zyne onachtzaamheid, én eigen' schuld bézweek,
220
En naauw de schaduw' van oud Romen meêr geleek.
 
Toen alle kunsten door dat woeden, én vernielen
 
In Romens zwaare smak gelykelyk vervielen.216-22
 
Tót eindelyk het spél 't hoofd wéder boven stak223
 
Na meer dan duizend jaar verloopen' tyds; én strak224
225
Omhélsd wierd, én onthaald, voornaamelyk in landen,
 
Die overvloeiden van doorluchtige verstanden;
 
Waar onder Néderland geen and're landen wijkt,
 
En zich mét réden by de béste vergelykt
 
In liefde tót de kunst. Is buiten tégenspreeken
230
Onze aangeboorenheid tot dichten niet gebleeken230
 
By de oude Bélgen, eer eens Batoos krygsbannier
 
Was opgerécht, en wy de naam van Batavier
 
Ontfingen, in de fél aanhitsende oorlógzangen231-3
 
Der Barden, voor den slag gezongen, én ontfangen
235
Met groote eerbiedigheid, gelyk te dézer tyd
[p. 49]
 
Een moedigend gebéd in 't aangaan van een' stryd?236
 
Ja zonder hulp van die Batavische Poëeten
 
Was ménig duistere eeuw nu heel, én al vergeeten
 
In 's lands geheugboek; én een' groote schat gemist,
240
Die sédert uit de stroom dier zangen is gevischt.
 
Want ieder zong ze, 't oudste aan 't jongste kind, de vader
 
Den zoon, die and'ren voor; dus kroop het voort, én nader,242
 
En nader, was het iets onthoudens waerd, iets raars,243
 
Van hand tót hand, op onze oudoverbéstevaârs.225-44244
245
Die hulp déê Mélis Stókke in zyne Rymkronyken
 
Zyn' mag're stóf mét kleine omstandigheên verryken;245-6246
 
En dag'lyks zingt men op der oude Barden trant
 
Nóch liedekens van de oude, én jonge Hillebrand,
 
Van Vélzen, Rypelmonde, én Raaphorst, én van Gélder,
250
En Heeroom Knélis, by de boeren klaar, én hélder,248-50
 
Luidskeels ter borst uit mét een bly, óf droef gelaat,
 
En vreugd, óf aandacht na de stóf, daar 't lied op slaat.252
 
Dus bleek, al waaren ze ongeoeffend in geschriften,
 
Der Bélgen liefde tót de Dichtkunst in de driften254
255
Van 't snédig brein, dat sint, van tyd tót tyd gestérkt
 
Door de oeff'ning, mét meêr vruchts gespeeld heeft, én gewérkt.256
 
Om wélke drift zo wél, als héldenmoed te wétten,
 
En kunst, én wapens beij gelyklyk voort te zétten,258
 
De Landsheer groote, én veel' voorréchten toegestaan,
260
En mild geschonken heeft aan zynen onderdaan;
 
Als blykt op Doelens, én op Rédenrykers kamers.258-61261
 
Ook was'er in die tyd niet noodigers, bekwaamers,
 
Nóch aangenaamers voor hét jong Batavisch bloed,
 
Dan déze prikkeling van geest, én héldenmoed.
[p. 50]
265
En, schoon de Doelens, om byzond're groote réden,
 
In 't énd vervallen zyn mét wil der Overheeden;
 
Den Rédenrykeren is 't échter nooit belét
 
Hunn' kunst te kweeken, nóch de voet hén dwars gezét.
 
't Is ook verwonderlyk, wat weelderige looten
270
Die konst van 't aanbegin door Hólland heeft geschooten.
 
Een' groote lyst, die in de séstig kamers méldt,
 
Elk mét zyn' zinspreuk, én blazoen, daar by gestéld,
 
Kan nóch de Kamer van de Wyngaardranken toonen273
 
Te Haarlem. 't Scheen schier, óf een' stad zich zélf wou hoonen,
275
Die niet een' kamer stichte, én somtyds twé, óf meer;
 
Zélfs ménig vlék, ja dórp begeerde deel aan de eer.
 
Dies déze kamers, die der Grooten gunst verkreegen,
 
Om haar' vermaakelyke uitwérking, immer steegen,
 
En éndlyk pronkten mét eene ongemeene pracht,
280
Die klaar te kénnen gaf der vólk'ren weelde, én magt.
 
Maar sint 's Lands hoofdgezag aan buitenlandsche Heeren
 
Verviel, én 't meeste vólk straks oversloeg tót leeren282
 
Van 's Vórsten taal, om zich te wikk'len in zyn' gunst,
 
Verviel de Duitsche spraak, de grondsteen dézer kunst.
285
Dus zyn, als ook door 't vuur der inlandsche Oorelogen,285
 
De Rédenrykers, én hunne oeff'ning meest vervloogen.281-6
 
Niet zonder vrucht nóchtans zyn ze ingevoerd geweest.
 
Want sint onweetendheid zich meester van de geest287-8
 
Der stoute Paapen maakte, én de onomzétb're zinnen,289
290
Verpaft van weelde, déde alle overmoed beginnen;290
 
Sint dat zy, zórgeloos, gewapend mét de vloek
 
Der kérke, 't vrouwenvleesch meer handelden, dan 't boek;291-2
 
En 't halsgevaarlyk was zich tégen déze kwanten,
 
Hoe lós, én lasterlyk zy leefden, aan te kanten;
295
Behaalde een schérsend woord, dat punt had, meerder prys,
 
En wérkte krachtiger, dan réden, óf bewys.
 
Dit eenig middel, om de dofste geest te noopen,297
[p. 51]
 
Deed veelen simpelen de onnozele oogen open,
 
En twyff'len, óf hunn' leer ook mét de waarheid stréê,
300
Gelyk hun leeven mét een heilig leeven déê:
 
Zo dat de lust om deugd, én waarheid te onderzoeken,
 
Uit schérserijen, én zinspélen, in de boeken,
 
Door Rédenrykers meest beschreeven, eerst bestond,303
 
En schielyk voortsloeg op die eerst geleide grond.304
305
Toen nu Duk d'Alve in déze, als and're in veel' gewésten,
 
Daar Spanje heerschte, dacht zich zélve vét te mésten,
 
En de onbesnoeide magt van opperdwingelandy
 
Door inkwisitie, én uitheemsche paapery,
 
Om 't vólk te mommen, óf verschrikken, in wou voeren;309
310
Vond hy die slaaven niet; maar vólk, in schyn van boeren,310
 
Dat zyne vryheid alzo wél mét tong, én taal
 
Kon staande houden, als beschérmen door het staal.
 
Niet min bedroogen was dat boeveschuim der Paapen,
 
Die domme harders, veel onnoz'ler, dan hunn' schaapen,
315
Die hunne kudde in plaats van vétte klaverwey
 
Verleid'den op een' dórre, én afgezéngde hey;315-6
 
En, mét haar' mélk, én wol nóch niet te vréden, vilden
 
Zo veele schaapen, als verblind hén vólgden wilden.
 
Dat toen de vrye hals ons niet is ingedrukt,
320
En 't euvel opzét den gewéldenaar mislukt,
 
Déswégen deelen diep in de eer de Kameristen;
 
Die door uitgeevingen van raadsels, én betwisten322
 
Van zinnespreuken, slaande op gódsdienst, op geloof,
 
En vryheid, 't sléchste vólk, voor and're leering doof,
325
Der Paapen droom, én 't hoofsch wywater déên verwérpen,325
 
En tót beschérming van zich zélf hunn' zinnen schérpen;
 
Dewyl 't bevatten van het naakend kwaad élk één
 
De ziel moest nypen, eer men 't saamen zou vertreên.287-328327-8
 
De Rédenrykery was échter ongesleepen329
330
In taal, én styl, al had zy fraaije zinnegreepen;330
 
En zo de Kamer van onze Amsterdamsche maats
[p. 52]
 
De Bloeijende Eglentier op hunn' vergaderplaats332
 
In Liefde Bloeyende der and'ren lang verzuimen
 
Om basterdwoorden uit hét Néderduitsch te schuimen
335
Niet lóflyk had geboet mét groote zórg, én vlyt;
 
Hoe was de spraak? waar was de Dichtkunst nu ter tyd?
 
De Néderlandsche Maagd heeft niemand dank te weeten,337
 
O Amsterdam, dan uw' doorluchtigen Poëeten,
 
En zuiv'ren schryv'ren, dat zy, treedende onverminkt
340
In hooge laerzen, zich laat hooren, dat het klinkt,340
 
In haare moedertaal, én dat ze zich durft roemen
 
Met eigen' woorden al, wat weezen heeft, te noemen;
 
't Geen Engeland, nóch Spanje, Itaalje, Portugaal,
 
Nóch Vrankryk doen kan, dan mét hulp van vrémde taal.341-4
345
Ook waaren 't gaauwe, én doorgeleerde Létterhélden,345
 
Die zulk een' braave wys op déze kamer stélden;346
 
Als Spiegel, Korenhart, én Visscher, liên van eer,347
 
En achting, néffens veele aanzienelyke meer;
 
By wélke, als léden, zich te voegen niet versmaad'den
350
Vyf Burgermeesters, én een groot getal van Raaden,
 
En Schépens; de allergrootste, óf de eenigste oorzaak licht,
 
Dat hier eene oeffenplaats der dichtkunst blyft gesticht:
 
Daar de and're Kamers, door hunn' schuld tót niet mét allen,
 
Of, nóch veel slimmer, tót bierbanken zyn vervallen;354
355
Misbruikende érgerlyk een voorrécht, aan de kunst
 
Alleen geschonken door der Overheeden gunst:355-6
 
Terwyl onze Amsterdamsche érvaar'ne Konstgenooten
 
De taal, én dichtkunst, als opnieuw uit hén ontsprooten,
 
Bebouwden, lichtende, als een' héld're fakkel, voor;359
360
Of hén de aankomeling wou vólgen op dat spoor.329-60360
[p. 53]
 
Gelyk niet weinige, op hét voorbeeld van die mannen,
 
Betoonden mét hunn' kracht, én yver in te spannen,362
 
Om uit te steeken in de dichtkunst. Breêroôs geest
 
Is door die broederschap eerst op gewékt geweest;
365
Een geest, wiens wédergade in schérts, én boertigheeden,
 
Nabootzende de zwier van de oude platte zéden,
 
En de onbeschaafdheid van de straattaal te Amsterdam,
 
Nooit voor hém is geweest, óf sédert na hém kwam.363-8
 
't Verstand van Kóster is op 't zélfde spoor gebleeken369
370
In zyne ronde styl, én zuiver Néêrduitsch spreeken.
 
Ook hy, die, als een zon, alle ander licht verdooft,
 
Dat Hoofd der dichteren, de Dróst, de Ridder Hoofd,
 
Van geenig Létterhéld ooit uit hét véld geslagen,
 
Maar die de Lauwerkrans altyd heeft wéggedraagen;
375
Die, van Apól alleen voor échten zoon érkénd,
 
Mét hém onstérffelyk zal zyn tót 's waerelds énd;
 
Wiens pén in alle slag van schryven alle pénnen
 
Géwend was vérr' voorby, én uit het oog te rénnen;
 
Wien 't niet verscheelde, óf hy geschiedenissen, óf
380
Staatkunde voorhad; die zo wél in taal, én stóf
 
Van érnst, én boert, als dicht, én ondicht was érvaaren;
 
Die Leidstér, dat vermaak van dicht'ren, rédenaaren,
 
En schryveren hield in zyn' jonkheid zich vereerd,
 
Dat hy een lid was van zo déftig, én geleerd384
385
Een Konstgenootschap; 't geen een' dichtbrief klaar doet blijken,
 
Die hy der kamere door wydgescheiden' ryken
 
Zond uit Florénsen tót bewys, dat zyne lust
 
Door vérgeleegenheid, nóch afzyn wierd gebluscht.371-88385-8
 
Dit voorbeeld prikkelde de nimmer slaapende yver
390
Van onzen déftigen gedicht-, én treurspélschryver
 
Den grooten Vondel, die de taal, wat hard én wreed
 
In Hoofds gedichten, zo beschaafd heeft, én versmeed
[p. 54]
 
In styl, én schikking, dat hy grootsch, dóch ongedwongen,
 
En zonder lafheid vloeit, én rólt op alle tongen;
395
Ja haar, gantsch ryklyk van den Ridder overstrooid395
 
Mét pronksieraaden, zo bekoorlyk heeft voltooid,396
 
Dat zy, al raakt ze eens wéêr aan 't kwynen, ja verlooren,
 
Heel lichtelyk uit Hoofd, én Vondel wordt hérbooren.391-8
 
Dóch alles heeft, zo 't schynt, zyne op-, én ondergang,
400
En déze Kamer van Liefd Bloeijend, schoon ze lang
 
't Hoofd lófflyk boven hield, kon éndlyk, door 't benyden
 
Eens nieuwen kamers, haar' vernietiging niet myden;
 
Maar 't was haar voordeel, én mét luister; mits de twist403
 
Door Burgermeesters wierd bemiddeld, én geslist;404
405
Die, ziende aan élk een' zy uitmuntendheid van gaaven,
 
Met réden hoopten uit het brein van zo veel' braaven
 
Een' vaak verwórpene, dóch onwaardeerb're schat
 
Van leering, én vermaak te trékken voor hunn' stad.
 
Dés zy vergunden aan de Weezen, én aan de Ouden,
410
Dat hunn' Régénten een' vermaarde Schouwplaats bouwden,
 
Om die gelykelyk in min te doen bekleên411
 
Van beij die kamers, nu vereenigd, én in één
 
Gesmolten; opdat élk, in plaats van 't wéêrzydsch hoonen,
 
Om 't bést zyn' spélen aan den vólke zou vertoonen.399-414
415
Want aller dicht'ren drift bestond alreê geheel
 
In 't wél vertoonen van een Spél op 't Speeltooneel;
 
Om hunn' gedachten door het oog, én oor te drukken
 
In 't hart, én héviger de zielen te verrukken.
 
En zéker toen de kunst door zulke schryvers wierd
420
In tóp gehéven, én zo plégtiglyk gevierd
 
Was 't wél behoorelyk een nieuw gebouw te stichten,
 
Daar haare straalen vérre, én hélder mogten lichten;422
 
Gelyk men ook 't besluit mét billyke yver nam,
 
Tót luister, tót vermaak, én nut van Amsterdam;
425
En aan Van Kampen, die de kroon te dier tyd spande
[p. 55]
 
Van alle érvaarene Bouwmeesters hier te lande,
 
De zórg der Bouwkunst liet bevolen; die het wérk,
 
Schoon klein van omtrék, groot, én wyd, gelyk een' kérk,
 
Déê schynen; én 't gemak zo mét de wélstand paarde,429
430
Dat dit gebouw, versierd mét zulk een' pracht, én waarde,
 
Gelyk zo braaf een' kunst, én groot een' stad betaamt,
 
Een meesterstuk verstrékte, én Schouwburg wierd genaamd,425-32
 
Schoon déze plaats niet lang is in die stand gebleeven;433
 
Maar door al te yverige onkunde, én onbedreeven'
435
Opzieners, om het onbeweegchelyk tooneel435
 
Te doen beweegen, én Italië in dat deel436
 
Te vólgen, mét zeer groote onkósten is vertimmerd,437
 
En niet verbéterd, maar érbarmelyk verslimmerd.438
 
Daar mét het vierde deel van dat verspilde géld
440
De Schouwburg, waar 't bewind aan kunstenaars bestéld,440
 
Die 't wérk verstonden, viermaal béter was te bouwen
 
Zo wél voor 't speelen, als voor 't hooren, én beschouwen,
 
Met stóffen, als onnut verwórpen toen ter tyd,443
 
Die nu nóch door haar' kunst, d'onweetendheid ten spyt,
445
Hoewél 't maar brókken zyn, getoogen uit het duister,
 
Het hédendaagsch Tooneel nóchtans een' groote luister
 
Byzétten, én ons klaar doen zien, hoe't oud gebouw,
 
Waar' 't nóch in staat, dit nieuw vérre overtréffen zou.434-48444-8448
 
Dit was het strydpérk der Néêrduitsche Létterhélden,
[p. 56]
450
Daar Burgermeesters toen zés Hoofden over stélden;450
 
Wier waare pligt niet was alleenlyk gaâ te slaan451
 
Der armen voordeel, als een' zeer verkeerde waan
 
Van min doorzichtige aan het vólk wil doen gelooven;453
 
O neen, de pénningen, die de armen trékken boven
455
De onkósten, die men doet, én doen moet, zyn alleen
 
Een' toegift, 't zy de plaats veel voordeel heeft, óf geen.
 
Het inzigt is om 't goed te kweeken, 't kwaad te hind'ren,457
 
Mét aan der édelste, én voornaamste burgr'en kind'ren,
 
Waar uit ge, ô Amsterdam, uwe Overheeden wacht,
460
(Wat jammer, wierden zy niet deugdig opgebragt!)
 
Een leerzaam tydverdryf in de uchtend van hun leeven,
 
Als hunn' verkiezing zo gevaarlyk is, te geeven;462
 
En hén te lókken na 't vermaak van 't Schouwtooneel
 
In plaats van wyngelag, van tuischbank, óf bórdeel.464
465
Der armen voordeel, daar toevallig by gekomen,
 
Dient eerst daarna, én niet vooral in acht genomen;466
 
Hoewél 't mét kunst, op deugd gegrondvést, meerder wordt
 
Bevórderd, als wanneer daar kunst, én deugd aan schort.
 
't Was dan hunn' pligt vooral op 't inzigt wél te létten,
470
De Néderduitsche taal, de zéden voort te zétten;470
 
En mét voorbeelden van een' burgerlyke deugd,
 
En leeringen 't gemoed van de onérvaar'ne jeugd
 
Te leiden; hén de lust van 't vólgen in te schérpen;
 
En hunne tógten aan de réden te onderwérpen.474
475
Tót wélk een einde, én wél mét voordacht, wierd gezét475
 
Déze altyd noodige, én uitdrukkelyke wét;
 
Van alle spélen, die na muiterijen smaakten,
 
En die maar eenigsins de Staat, óf Kérke raakten,
 
Gansch geen gezindheid uitgezonderd, af te slaan;479
[p. 57]
480
Geen schimp, óf laster op byzond'ren toe te staan;
 
Als ook lichtvaerdigheid op 't Schouwtooneel te bréngen
 
Geensins in woorden, óf in wérken te gehéngen.475-82482
 
Maar óch, hoe weinig is op 't réchte wit gelét!
 
Hoe armelyk zyn taal, én zéden voortgezét!
485
't Is waar, dat Staat, nóch Kérk die aanstoot heeft geleeden,
 
Die de eene, én de and're door der dicht'ren vinnigheeden
 
In Palamédes, én Iphigenia léê
 
Op de oude kamer; óf 't zy in een' plaats, óf twé486-8488
 
Van twintig régels in Andronicus, die de yver489
490
Der stoute, én ruuwe pén van dien befaamden schryver490
 
Uit Palamédes, én Iphigenia maait,
 
Daar méê hy de akker van zyn raasend spél bezaait.
 
Ook zouden veele uit Maz' Anjéllo wél besluiten,
 
Als óf 't een' stóf was, om den onderdaan tót muiten
495
Te bréngen, én te meer, omdat het wierd vertoond
 
Voor de eerste maal, zoals (én 't was nóch geen gewoont')496
 
Het honderdpénninggéld in Hólland wierd gehéven:493-7
 
Maar 't is te onkunstig én te érbarmelyk beschreeven,
 
Nóch 's dichters doelwit, die sléchts toeging stout, én lós499
500
Op 's meesters voorbeeld, om, als leerling van Jan Vós,500
 
Met weidsche opsnijery van woorden, én met prullen
 
Van ballingskóppen 't oor, én oog des vólks te vullen;502
 
Zo dat men zéggen mag de Staat te zyn verschoond,
 
Ten minsten, dat zy niet opzétlyk is gehoond,
505
Om 't vólk tót muitery, én oproer te beweegen;
 
Maar mét de Kérk is 't op eene and're wys gelégen;
[p. 58]
 
Want, zyn de Leeraars, óf 't Geloof niet régelrécht
 
Bevochten, 't is 'er van ter zyde op aangelégt.507-8
 
De smét des Schouwtooneels, die de eerste Kristen' tyden
510
Zo hévig doemden, én nooit hébben willen lyden,
 
En die de Kérk nóch nu, nóch nimmer lyden kan,
 
Te weeten, dat het Spél een groot gedeelte van
 
De Gódsdienst maakt, is daar nóch lang in zwang gebleeven.509-13513
 
Ik mérk my wordt van de één, óf de ander toegedreeven,514
515
Die my verkeerdelyk, óf ganschlyk niet verstaat;
 
Hoe, spreekt ge nóch van die verkeerd gegronde haat?
 
Beweert ge, dat mét récht van Gódgeleerde mannen517
 
Dat eerlyk tydverdryf het Schouwspél wérd' verbannen,
 
Om de euv'le gruuw'len, óf om de ongebondenheid
520
Der Heidenen? Wordt ons hunn' schuld te last geleid?
 
Wilt ge over ons, én hén hetzélfde vonnis strijken?
 
Kunt ge ons Tooneelspél by Afgódendienst gelyken;
 
Omdat men alteméts een Mars, een Jupitér,523
 
Of Pallas invoert op een Schouwtooneel? 't Is vérr'
525
Gezócht. Wie twyfelt, óf die geestige verziering525
 
Der oude Dicht'ren strékt alleenlyk tót versiering
 
Der Spélen, niet tót leer van Gódsdienst, óf Geloof,
 
Opdat zy de eerbiede in de Kristenen verdoov'.
 
Is dat niet last'rens waard, dat veel' veranderingen
530
Van 's waerelds wond're loop ons tot bespiegelingen
 
Op wékken, én lydt gy die op een Schouwtooneel?529-31
[p. 59]
 
Waarom mispryst gy het Tooneelspél in dat deel?
 
Waarom benydt gy aan ons Néêrland, dat geen landen
 
Rondom ons wykt in tal van vruchtbaare verstanden,
535
Die dart'lende oeffening der lieve Poëzy,535
 
Of waarom bant ge'er niet alle and're dichten by,
 
Daar zulke Góden meer in vloeijen, dan in Spélen?
 
Voorwaar u schynt alleen een' vryheid te verveelen,
 
Die and're pryzen, die in alle land, én taal
540
Volop gebruikt wordt van de dichters al te maal.
 
Die wys van Spélen dan, in steê van dat daar gróflyk
 
In zou gemist zyn, in het tégendeel is lóflyk.
 
'k Bekén 't; maar wist wél, dat men my niet récht verstond.543
 
't Berisplyk Misbruik spruit heel uit eene and're grond.
545
Men mag wél, zonder in het minste een teer geweeten
 
Te kwétzen, de oorlóg Mars, de zon Apóllo heeten.
 
Dat raakt geen Gódsdienst, én 't komt in een Tusschenspél,
 
Of Voor-, óf Naspél vaak behoorelyk, én wél,547-8
 
Om zinnebeeldelyk veel' dingen uit te léggen.
550
Maar, valt hier op, gelyk als 't waar is, niet te zéggen,550
 
Hét Schouwtooneel nóchtans is zo onschuldig niet,
 
Nóch zuiver; is 'er geen Afgódendienst geschiedt,
 
Verkeerde Gódsdienst is niet zélden daar geleeden.553
 
Het zy by Badelóch Broêr Péter zyn' gebéden,
555
Tót Gód gericht, mét zulk een 'taal, én yver stort,
 
Dat veeler téder hart in érnst bewoogen wordt
 
Gód aan te roepen, schoon 't geheel niet weet in 't midden
 
Zyns aandachts de oorzaak, nóch het oogwit van zyn bidden.554-8
 
Het zy Sint Ursul, nét bespraakt, én doorgeleerd
560
Hét Kristen, Salomon het Joodsch geloof beweert,559-60560
 
Wyl zy den Heiden stóf verschaffen Gód te last'ren,
 
En op die voet, helaas! de Gódsvrucht doen verbast'ren
 
In ménig' zwakke ziel, die tégen 't heilig Woord
[p. 60]
 
Een' rédenkaav'ling van die aard nooit had gehoord.561-4564
565
't Zy zich een' treurról steekt in Góds geheimenissen,565
 
En, daar 't een Leeraar is verbóden na te gissen,566
 
Dan met eerbiede, 't vólk de zin zo nét verklaart,567
 
Al waar 't den dichter van Gód zélf geopenbaard.
 
Ik zal twé Davids, nóch dry Jozéfs hier tót proeven
570
Bybréngen; Samson, nóch Adonias behoeven,
 
De Broeders, Salomon, nóch Jéptha. Zie alleen569-71
 
Aartséngel Lucifér het wolktooneel betreên;
 
Hoor, hoe verwaaten hy, 't verhoolenste aller dingen
 
Omwroetende, zich in Góds raadbesluit durft dringen,
575
Om, 't geen voor 't aanbegin der eeuwen is geschied,575
 
Te ontdékken, dat het élk vermaaklyk vat, én ziet.571-6576
 
Het Speeltooneel maakt dan de ménschen zo érvaaren
 
In Gódgeleerdheid, dat men Kérk, én School kan spaaren;
 
Geen Leeraars zyn 'er meer van nooden; 't Speeltooneel
580
Leert alles; 't is Góds Kérk; dér zielen lustprieel.
 
Zéndt hier de jonkheid, hier is 't nutte boek der Leeken,
 
Waar tégen zich de Kérk niet kante, óf dénk' te preeken,
 
Ten zy ze zich getrooste in de angel van een' pén
 
Te vallen, die haar wéêr punt biede, én wonde, én schénn'.577-84
585
Verdoemlyk Misbruik! vond van schalke Jezuwyten!
 
Om dus de Kérk om vérre, óf overhoop te smyten,
 
En loos de zielen te verleijen mét aldaar587
 
Verbóden' Leeringen den vólke in 't openbaar
 
Te veilen onder schyn van tydverdryf, én speelen,589
590
Als nutte midd'len om geloovigen te teelen.
[p. 61]
 
Maar Heinsius, de Groot, Schonaeus, Buchanaan591
 
Zyn zonder opspraak, zalmen zéggen, voorgegaan;
 
Straf ik de Schryver? Ik wil régel, wys, nóch wétten
 
Op 's dichters hooge geest, nóch keur van schryven zétten.
595
Elk hebb' zyn inzigt; élk schryve op zyne eigen' ban,
 
En boete. 't Speeltooneel alleen blyf vry daar van,591-6595-6
 
Is 't Bybelstóf: óf zo de Speeler 't vólk mét vreugden
 
De heirbaan wyzen zal der Kristelyke deugden;
 
En is Gódsdienstigheid des Treurspéls nutste doel;
600
Zo zét den Prédikant een kussen, én een' stoel600
 
In uw' vergadering, gy Hoofden, óm zyn oordeel601
 
Te hooren, óf de stóf tót nadeel, óf tót voordeel
 
Van 't openbaar geloof der zuiv're leere strékt.
 
En óf de Kérk door 't Spél gebouwd wordt, óf bevlékt.
605
Zo is 't in 't Pausdom, daar de toegelaaten' Spélen
 
Nooit mét het inzigt van hunn' Kérk in 't minst verscheelen.597-606
 
Hier baat geen onschuld, dat eertyds het Kamerspél607
 
De breidel was der Kérke, én vonniste wat wél,
 
Wat kwaâlyk stond. 't Is waar, dat néffens 't beeldestormen
610
Het Speeltooneel de grond gelégd heeft van 't hérvórmen.609-10
 
Maar wee den tyden, daar de Kérk die hulp behoeft!
 
Die zyn, Gód lóf, voorby. Geen Spél, veel min geboeft
 
Is nu noodzaaklyk om misbruiken af te schaffen.
 
Indien men 't leeven van de Leeraars wil bestraffen,
615
Of valsche leer der Kérke, is hier een' tieranny,
 
Die 't schryven op den hals verbiedt? Neen, 't staat élk vry.616
 
Men hoort dan wél te récht de Prédikstoelen dreunen,
 
Wén zich het Speeltooneel wil mét Góds woord bekreunen
 
Een Leeraar, die dat niet bestraft, vergeet zyn' pligt,
620
Verraadt zyn ampt, én staat zich zélven in het licht.
[p. 62]
 
De groote Vondel, onnavólglyk in zyn schryven,
 
Zal myn getuige zyn, zal zélfs myn' waarbórg blyven.
 
Leen in Salmoneus zyn' Piezaneren het oor,
 
Hoe zy 't afschild'ren aan Kérkwachter Diodoor:
625
De Góden treeden hier te voorschyn mét hunn' róllen,
 
Zo raakt Jupyn ter schimp, en zyn' gemeente aan 't hóllen.
 
Gódslasterlyke vond! de Gódsdienst raast, en suft,
 
Wanneer ze dient tót Spél van ménschelyk vernuft.
 
En vérder, als de Kérk zulk schouwspél niet wil lyen:
630
De Góden hoeden ons voor zulke guich'leryen630
 
Eene ongebondenheid, te Pieze lang getémd,
 
Dat stémt geen spélen, als de Kérk dat tégenstémt.506-632621-32
 
En 't zélfde Misbruik in de burgerlyke zéden,
 
Als in de Gódsdienst, heeft het Schouwtooneel geleeden.633-4
635
'k Sta toe, dat schémpen op byzonderen voorlang,635
 
Van 't Schouwtooneel gejaagd, ging zélden meer in zwang;
 
Hoewél rampzaal'ge Min, rampzaalig in twé deelen
 
Gesplist, tót nadeel van een groot geslagt te speelen
 
Beslooten was, én reeds gespeeld waar', zo de Stad
640
Die hoon door haar verbód niet voorgekomen had.637-40
 
De Graaf van Warfuzé, wiens dóchter door den dichter
 
Wordt ingevoerd, gelyk een' hófpop, óf nóch lichter,642
 
Is ook veel te onbezuisd op 't Schouwtooneel gebragt
 
Ter onverdiende schimp van dat beroemd geslagt.
645
Dóch 't wérk, wyl 't inzigt gantsch niet toely op het hoonen,645
 
Is om de onnozelheid des dichters te verschoonen.641-6
[p. 63]
 
De Schouwburg dan wordt maar beschuldigd by de tast,647
 
Van die haar 't schémpen op byzond'ren légt te last.
 
Maar zo men haar betygt van andere gebréken,649
650
Van vloeken, zweeren, onbetaamlyk doen, én spreeken;
 
Dat kan zy zélve niet ontkénnen, óf de jeugd,651
 
Na 't Spél gezonden, om mét toegelaaten' vreugd
 
Des waerelds wond're loop, én wiss'ling te onderzoeken,
 
Wordt ménigmaal ontsticht, als zy Biron hoort vloeken,654
655
Of Aran zweeren, én neemt voor wélspreekenheid655
 
Van groote nadruk op zo gróf een onbescheid:655-6
 
Gelyk zy acht voor fraay, én geestig rédeneeren
 
Onkuische woorden, die een zédig oor onteeren;
 
Hoe zeer men 't loochene, óf ontschuldige, én verbloem'.
660
Onnoodig is het, dat ik honderd kluchten noem,
 
Die door geen and're drift, als geilheid, zyn beschreeven.
 
De meeste heeft men van ons Schouwtooneel verdreeven
 
Sint weinig jaaren. Oene alleen is na de dood
 
Des dichters, die zyn' klucht zélf doemde, uit hooge nood,663-4
665
En groote schaarscheid van verand'ring wéêr hérbooren;665
 
Maar had geen uitslag, als voorheen; zo waaren de ooren663-6666
 
Alreê gezuiverd door 't afschaffen van die smét.
 
Den Schouwburgshoofden hoog bevolen door de Wét.662-8
 
Men had de Spélen méde alreê begost te schuimen
670
Van déze schandvlék; maar veel eerder door 't verzuimen669-70
 
Als kwaade neiging van 'de Hoofden, bleef 'er 't zaat
 
Dier ondeughd in. Zo gy wilt weeten, hoe men 't kwaad
 
Van eene geile gloed, verdarteld, én verwilderd,
 
Met wulpsche woorden, én verbeeld omhélzen schildert;
[p. 64]
675
Hoor Jémpsars rédenen tót Jozéf eens, én lét675
 
Op haar' gebaerden, én de toestél by het béd.676
 
Die ritze tókkeling moog' Jozéfs hétte dooven;677
 
Maar 'k durf dat wonder van den kyker niet gelooven.
 
Nu zou de Vrouwekracht, gepleegd aan Rozelyn679
680
In 't Spél van Titus, méê van dien getale zyn,
 
't En zy de Dichter, tót een' moordról meer geneegen,
 
Die puiksieraaden meer verzuimd had, als verzweegen.
 
't Geschiedt sléchts in een' hoek van 't Schouwtooneel, én kort;
 
Zo dat het naauwelyks eens waargenomen wordt.
685
Maar als Démétrius vertélt, hoe 't hém gelukte685
 
De man te zyn, die eerst het maagderoosje plukte;
 
Als Aran zich beroemt, hoe hy zyn' geile lust
 
Met eenen ófferstier voor 't Outer heeft gebluscht:685-8
 
Wat édel Jóngeling heeft zulke oneerb're kaaken,
690
'k Laat staan 't Gejuffer, dien zy niet van schaamte blaaken?
 
Maar zal verkrachten, én verbóden' liefde dan,
 
Als teenemaal onnut, gedoemd zyn in de ban?
 
O neen; men kan'er wél een' wys, een' styl op zétten,
 
Die 't licht ontvonkt gemoed der jeugd niet zal besmétten.
695
't Verkrachten, daar gy zo geleerdlyk over klaagt,
 
Vrouw Machteld, kwétste nooit het oor der teerste maagd.695-6
 
Nooit stookte Goloos geil, én overspeelig minnen
 
In 't Spél van Génovéve onkuischeid in de zinnen
 
Der kykeren, hoe kuisch van oor men zy, én kiesch.698-9
700
Zo méde, als Juliaan de zuster van Lowies
 
De Vargas voor heeft mét, óf tégen wil te onteeren,
 
In wien verwékt hy lust, óf kitt'ling tót schóffeeren?700-702
 
Een Dichter, die 't verstaat, schrikt eer door vrees voor straf
 
Het wankelend gemoed van zulke gruuw'len af.
705
Maar gantschlyk anders is 't mét Dieuwertje geschapen
[p. 65]
 
In 't spél van Iemand én van Niemand, daar 't beslaapen
 
Mét Lodewyk, die half in 't hémd zyn' straf ontvliedt,
 
Ten minsten barrevoets, op 't vol tooneel geschiedt;705-8708
 
Ook daar Hippolito mét Klariane dartelt,
710
En élk uit geilheid zich om 't zeerst beweegt, én spartelt,
 
Als Bélleménte, die op 't mat komt, onverdiend,
 
En schélmsch bedroogen wordt van zyn' verleiden vriend;709-12
 
't Is wél te vreezen, dat zulk lieven, lonken, lachchen,
 
Zo lódderlyk, én lós malkand're om lusjes prachchen,714
715
De Jeugd in brand zét, én alzo van 't Schouwtooneel
 
De dwaalwég régelrécht doet inslaan na 't bordeel.713-6
 
Zo lang dan is de Kérk gehouden 't Spél te straffen,717
 
Zo lang het nalaat die Misbruiken af te schaffen,
 
Daar andersins die nutte, én lóffelyke kunst
720
Zich mag verzék'ren van der allervroomsten gunst.
 
Maar neem, dat Staat, nóch Kérk, nóch iemand in 't byzonder721
 
Te klaagen hadde, nóch daar liep geen ontucht onder,
 
Waar 't Schouwspél dan een onberispelyk vermaak?
 
O neen; 't waar oogwit, het opbouwen onzer spraak,
725
En zédebeelden voor het oog der Landsgenooten
 
Te schild'ren moest vooral, zou 't wél gaan, zyn beschooten.726
 
Maar heeft ooit Dichter na dat nut zyn' stóf geschikt?
 
Of in de spraak op styl, én voeglykheid gemikt?728
 
Men toon me is 't moogelyk, men toon my onder honderd
730
Vyf Spélen sléchts, de Dróst, én Vondel uitgezonderd,
 
Daar op een' zuiv're zwier, óf zéden is gelét?731
 
Wierd immer Schouwspél in een' hooge tóp gezét,
 
En aangepreezen van vermaarde Létterwyzen,733
 
't Was Titus. Maar wat was tóch de oorspronk van zulk pryzen?
735
Zyn' fraaye styl, óf dat de Dichter daar in bragt
 
Al, wat hy 't allerwreedst, én allergruuwlykst dacht
 
Te weezen? Even óf hy 't édel wit wou raaken,737
 
Om 't vólk tót beulen, óf tót moordenaars te maaken;
[p. 66]
 
Als Wraak de onteerde Maagd van hand, én tong berooft,
740
De Vader van zyn' hand, twé Zoonen van hun hoofd,
 
Twé andere verplét, én 's Keizers Broêr doet hangen:
 
Als Weêrwraak op haar' beurt twé Broeders, na het vangen,
 
't Hart uit het lyf rukt, én de Wreeker brandt, én blaakt;
 
De Véldheer's Vórsten Bruid, de Vórst de Véldheer raakt
745
In 't harte, 's Véldsheers Zoon de Vórst wéêr; én dry moorden
 
Op éénen ogenblik geschieden mét dry woorden.739-46
 
't Schynt échter, dat men door onkunde van een' kunst
 
Aan alle nieuwigheid, én ongewoonheid gunst,
 
En achting toedraagt. Op dat dwaallicht zyn die vaerzen,
750
Tróts brommende, als geschoeid op Sofokleesche laerzen,750
 
‘Waar méde een Ambachtsman, een ongeletterd gast
 
‘Der dicht'ren gantsche Reij óp Hélikon verrast,751-2
 
Voor 't meesterproefstuk van een wonderwérk gehouden,
 
En 's Dichters eernaam vér verhéven boven de Ouden.754
755
Maar, zo men 't oordeel eens onzydig véllen zal,
 
Durft iemand zich van zulk een' styl, in wélk geval
 
't Ook zy, bedienen, die geen windbuil wil gelyken?
 
Of 't Spél, als leerzaam, aan zyn' kinders laaten kyken?
 
Neen zéker; al wie tucht, én réd'lykheid bemint,
760
Of houdt van voeglyk, én natuurlyk spreeken, vindt
 
Zeer weinig smaak in zulk opsnijen, én zulk raazen.761
 
't Was echter 't Spél, 't wélk toen de meeste jonge baazen,762
 
Die zich bemoeiden mét de kunst, tót vólgers had
 
Door 't waanen, dat hier in geen kleine nadruk zat,764
765
Verstaanelyke taal van 't Schouwtooneel te schoppen,
 
En 't oog der kyk'ren mét veele opgesmukte poppen766
 
Van ongelyke kunne, én oude; 't hart mét moord,767
 
En wreedheid, als die na hun oordeel 't meest bekoort;768
 
En 't oor met weidsch gesnor van woorden te vermaaken.766-9
770
Dóch 't miste hén hier méde in achting te geraaken
[p. 67]
 
By lieden van verstand; schoon 't wierd gepreezen van
 
Het sléchtste vólk; gelyk ook meest Jan Alleman,770-2
 
De wélgeboor'ne minst na Titus zyn geloopen.
 
'k Doe licht'lyk hier de mond eens Hoofds der Schouwburg open,774
775
Die niet gelooft, dat zy, die nu Régenten zyn,
 
Het béter vatten: Hoe? (dus spreekt hy) mét wat schyn776
 
Veracht'ge Titus 't geen den Armen zoo veel voordeels
 
Gedaam heeft? Is 't juist al verwérpelyk uws oordeels,777-8
 
Daar Schoolgeleerdheid, óf daar Létterkonst aan faalt?
780
'k Bekén dan, dat 'er lang, én gróflyk is gedwaald:
 
Maar dit is 't oud gelél, gy praat, als and're, én weet 'er
 
Zeer weinig af, na 'k hoor; wy Hoofden wisten béter
 
Dat na de Spélen, die gy voorstaat, zulk een' loop783
 
Toevloeide, als óf men 'er Triakel had te koop.784
785
Voorbeelden zoude ik u by stapels konnen toonen,
 
Vreesde ik de uitsteekendste in de Dichtkunst niet te hoonen.
 
Men loopt 'er dwars van af, hoe doorgezift, hoe fijn
 
Van rédeneering, taal, en zéden zy ook zyn.
 
Heel anders gaat het mét den vólke een Spél te schaffen,
790
Daar worst'len, schérmen, schóts uitluchten, wéderblaffen,790
 
En snaauwen tusschen twé, dry Koningen, ja tien,
 
Zo 't sléchts den Dichter slaagt, gehoord wordt, én gezien;792
 
Die, élk 't om prachtigst uitgerust, hunn' stém doen dond'ren
 
In de ooren, dat het dreunt; dewyl 't my zou verwond'ren,
795
Al slaat men nóch de kunst, nóch taal, nóch zéden gâ,795
 
Indien men 't voordeel niet zou vinden in de lâ.
 
De Gódshuisvaders, door wiens keur men ons tót Hoofden797
 
Aanstelde, als die alleen, ô Gaauwerts, u geloofden,798
 
Wy hadden het naar uwe om hunne zin gedaan:
800
Want altyd hébben wy 't, gelyk als zy, verstaan.800
 
Maar meent ge, als wy hen 't géld opbragten alle jaaren,
 
Het geen men is gewoon voor de Armen te vergaâren,
[p. 68]
 
Dat zy ons vroegen, óf het Spél meer achting won,
 
Of't aan de kénners, óf aan 't graauw behaagen kon?
805
O neen; zy weeten acht één meer te zyn, dan zéven.
 
Indien men dan na 't jaar, van Spélen, fraay beschreeven,
 
En zédestichtelyk, maar zéven had gebragt,
 
En van de Spélen, zo die rompslomp vallen, acht;808
 
Hunn' wit was, om geen één op zéven te verliezen,
810
De laatste blindelings, én voor de eerste vér te kiezen.
 
Wat zou het zyn, zo 't veel verscheeld had. Och! de gunst811
 
Van Filozoofen, én Poeeten; stichting, kunst,
 
Nóch styl was magtig ons te hélpen, nóch beschérmen;
 
Wy waaren alle zés, als óf de kist der Armen
815
Door ons, óf onze schuld van 't ov'rig waar' beroofd,
 
Gelyk misdaadigers, het vólgend jaar onthoofd.816
 
Régénten, is 't aan u niet zonneklaar gebleeken?
 
Hoe zeer ge uw hoofd mét taal, én kunst hébt moogen breeken?
 
Hoe fraay de Schouwburg door uw opzicht was geréd?
820
Hoe groot een' luister haar door u was bygezét
 
In spél, in zang, in dans, in kleed'ren, én tooneelen,
 
In grootsche, én boertige behaagchelyke Spélen?
 
Zy hébben alle uw' liefde, én moeite, én zórg veracht,
 
Om dat gy na hunn' zin niet gélds genoeg én bragt;
825
Zy houden wél van kunst, maar meer van Dukatonnen.
 
Gy hébt te veel gespild, hébt gy wat veel gewonnen.826
 
Daarom ziet, hadden wy 't, gelyk als gy, gedaan,
 
't Had éveneens mét ons, gelyk mét u, gegaan.
 
En niemant (weet ik) van ons zéssen was begeerig
830
Om af te staan, als gy; Offiesiën zyn smeerig;817-30830
 
Dit méde; daarom déê uw' pén vergeefsch gewéld,831
 
Op 't misbruik des Tooneels. Géld was de leus, géld, géld.
 
Dus moest 'er van Sint An te méts wat onder loopen.833
 
Haarklievers mogten 't zonde, óf schande, óf misbruik doopen;
835
Als Staat, óf Kérk maar van ter zyden wierd geraakt,835
[p. 69]
 
En 't niet te gróf in ongeschiktheid wierd gemaakt,836
 
Nóch ook byzonderen al te onbeschaamd getékent,
 
Als 't géld gaf, wierd het ons zo euvel niet gerékend.
 
Het gaat in zaaken van vry wichtiger belang
840
Vaak slimmer toe; ons maakt uw' bullebak niet bang.840
 
Wie ons berispte, ons heeft de géldwinst nooit verdrooten,
 
En heeft nóch Magistraat, nóch Burger veel geschooten,
 
Als 't and're déden, schoon het maar Jan Hagel was.842-3
 
Zulk eene ontschuldiging komt hier geenzins te pas.844
845
Zy toont veel eerder, wélk een misbruik in de zéden
 
Door kwâ regeering was ter Schouwburg ingegleeden:846
 
Dewijl gemeenlyk wordt bemanteld, én bedékt
 
Een' zaak, die, staatze in 't licht, tót schande óf nadeel strékt.847-8
 
't Klinkt schoon te schreuwen van de nood, én 't nut der armen,
850
En als men schynen kan daar over zich te érbarmen.
 
Het nut der Armen kraait zeer hoog; maar 't is 't niet al.851
 
Indien men eens oprécht de waarheit zéggen zal.
 
't Gezag ter Schouwburg wén dat over wierd gelaaten
 
Den Godshuisvad'ren, mét den Hoofden, 't schreeuwen 't praaten
855
Nam haast een eind (het moet tóch éénmaal zyn gezégd)853-5
 
Schoon 't mét de géld ontfangst élendig ging, ja slécht.
 
Waar' 't anders waarom wort het wéldoen heel vergeeten,857
 
Waarom moet nut verschót onnut verspillen heeten?858
 
Wie wil, kan na zien, dat de Schouwburg nimmermeer859
860
Dat voordeel heeft gehad benéffens zo veel eer,
 
En achting, dan zy voor 't verand'ren heeft genooten,
 
Sint Burgermeesters haar wéêr hébben laatst ontslooten.859-62
 
Men heeft ten minsten zo veel géld, géld, zég ik, géld863
[p. 70]
 
Den Armen opgebragt in zilver, én geteld,
865
Als voor het sluiten na 't verbouwen door malkander
 
In zéven jaaren gaf het één jaar door het ander,
 
Mét al de kósten (die wéleer betaalt zyn by
 
De Gódshuisvaders, én een' schat bedroegen) vry.867-8
 
Ik zég een' schat; Zy zélf bekénnen, dat die schulden
870
Beliepen meer, dan zés én dértig duizend gulden,870
 
Zoo aan de Schouwplaats, als Tooneel, én steen, én hout,
 
Toen laast het Schouwtooneel door hénliên wierd hérbouwd.
 
All' wélke kósten, die ze om voordeel daar aan hingen,873
 
Niet uit het géld, dat zy daar dagelyksch ontfingen,
875
Betaald zyn; maar vooraf. Daar in het tégendeel
 
Al 't laatst verbéteren van Schouwplaats, en Tooneel,
 
En trótsér kleederen betaald is uit de rénten876-7877
 
Der dag'lyksche inkomst, én gekóst heeft den Régénten
 
Der Schouwburg aan reed géld, én zuivere overwinst879
880
Tien duizend guldens, by de gis, voor 't allerminst;
 
Welk géld meer in de kas der Armen waare ontfangen,
 
Wén daar vooraf het géld waare aan te kóst gehangen.
 
Zo dat in derd'halfjaar men jaarlyksch meer genoot883
 
Vier duizend gulden, als'er voormaals overschoot.884
885
Men staak dan te onrécht den Régénten te verwyten
 
't Onnut verkwisten, én geduuriglyk te wryten.863-86886
 
Dóch neem, ('t geen ik ontkén) dat meer van vodden kwam,887
 
Dan goede Spélen, zou dit magtig Amsterdam,
 
Wiens Burgermeesters zulk een géld aan straaten, wallen,
890
En bruggen, om de Stad te hoeden voor 't vervallen,
 
Uitgeeven; zou, zég ik, die zo bevólkte Stad
[p. 71]
 
Niet gaeren een gering gedeelte van haar' schat
 
Tót stuiting van 't bedérf der burgerlyke zéden,
 
En voorder bouwing van verbéterde besteeden?
895
Voorzéker: Want haar raakt veel meerder het gemoed
 
Van haare burg'ren, dan 't gebouw van steenen doet;
 
Of't waare een al te gróf, én onvergeeflyk doolen;
 
En géld te hangen aan de kleine, én hooge Schoolen,
 
Aan Meesters, Rékters, én Proféssers, om een' stut
900
Der wankelende Jeugd te strékken, gantsch onnut.
 
Al kwam dan weinig géld van stichtelyke Spélen,
 
En veel van érgerlyke, ô! wat zou 't veel verscheelen
 
Om 't geld te ontstichten, óf te stichten zonder géld.
 
Tót wélk een einde is tóch de Schouwburg ingestéld
905
Van de eer, én kunst, én deugd betrachtende Amstelheeren?
 
Om géld te schachch'ren, óf te stichten, én te leeren?906
 
Wie twyfelt, weete, dat hy hunne roem verkleint.
 
't Verbét'ren van de taal, én zéden is het eind.
 
Het is een' toegift, geeft zy voordeel; én 't ontférmen
910
Der Burgermeest'ren schénkt dat voordeel mild aan de Armen.
 
Zo gy dat voordeel wilt bevórd'ren, Schouwburgist,
 
En u bekreunt mét kunst, nóch zéden, 't is gemist.
 
Dat blykt, wanneer somtyds de Schouwburg, blind van oordeel,
 
Uit vuile, uit Bybel-, óf Staatspélen zócht haar voordeel;914
915
Zy lókte wél veel vólks voor ééns na 't Schouwtooneel;
 
Maar hoe behaagde zy die Heeren in dat deel?
 
Die, 't kwaad voorziende, dat daar zéker uit moest spruiten,
 
Zeer dikwils dreigden van de Schouwburg toe te sluiten;
 
Gelyk ze ook is geweest geslooten om die réên,919
920
Zo schande-, én schadelyk geschat voor 't algemeen.
 
En, wierd ze in 't jaar van twé én séventig geslooten,921
 
Uit de oorlóg is alleen zulk sluiten niet gesprooten;
 
Maar Karel Stuart op het haatelykst vertoond,
 
En Vrankryk in de Moord des Admiraals gehoond,
925
't Geen méê begonnen was na Stuarts moord te speelen,925
 
Was eerder de oorzaak van dat sluiten op 't beveelen
[p. 72]
 
Der Burgermeest'ren, die eerst na het vyfde jaar
 
Op lang, én stark verzoek toelieten, dat men daar
 
Wéêr speelde; dóch mét veel verbét'ring in de wétten,
930
Om op de zéden, om op kunst, én taal te létten,
 
En niet op 't géld; om schémp, én ontucht eeuwig van
 
't Hérvórmde Schouwtooneel te doemen in de ban.927-32
 
Dat niemand hier te bot myn zéggen tégenkraaije,
 
Of myne rédenen kwaadwilliglyk verdraaije,
935
Dat hém zeer licht te doen zou weezen mét wat schyn,935
 
Omdat ik 't géld alleen een' toegift zég te zyn;
 
Als óf ik 't géld niet achtte; én dat men maar moest speelen,
 
't Gaf schade, óf voordeel, dat het my niet zou verscheelen,
 
Wén 't Spél maar leerzaam was, én kunstig, nét van styl,
940
En taal. Men hól niet voort zo driftig, én ter yl.
 
't Géld, dat een Spél geeft, om der Armen beurs te styven,
 
't Zy veel, óf weinig, zal altyd een' toegift blyven;
 
Maar zulk een' toegift wordt vermeerderd door een Spél,
 
Dat stichtend, kunstig, na de régels is, én wél.
945
Wie and're proeven, als de réden, mogt begeeren,
 
Kan 't door de dagelyksche érvaarenheid licht leeren.
 
Wordt Cinna, Mitridaat, Andromaché gespeeld,947
 
Of wordt de gierigheid van Geeraard afgebeeld,948
 
't Gedwongen Huuw'lyk, óf Astrate, all' fraaye stukken;949
950
Men ziet, dat zy het vólk als na de Schouwburg rukken;
 
Zy geeven niet alleen voor één maal; maar zo vaak
 
Men ze ophaalt, voordeel, vergenoeging, én vermaak.952
 
Een yv'rig Schouwburgshoofd zal hier op dit wéêr vinden:953
 
O! 't zyn uw' Spélen, én de Spélen van uw' vrinden,954
955
Die voert gy déftig, én all' de and're slordig uit.
[p. 73]
 
Spreek eens van de oude tyd, én zie, óf uw besluit956
 
Dan vólgen zal. Wat Spél heeft Titus kunnen krénken,957
 
Toen wy regeerden, óf meer gélds den Armen schénken?
 
Daar zyn'er weinige geweest, 't is al te waar
960
Tót mérklyk nadeel van de Schouwburgshoofden. Maar
 
De Cid, bekwaam genoeg het onbedachte zéggen
 
Des yverigen mans alleen te wéderléggen,
 
Zal 't weezen, dat, in yl sléchts uit het fransch vertaald,963
 
Nóchtans op ons Tooneel de grootste lóf behaalt.
965
Dit Treurspél, jaaren lang voor Titus komst gebooren,965
 
Heeft yders achting steeds doen groeyen, nooit verlooren;
 
En, schoon 't zo vaak, én meer, dan Titus, is vertoond,967
 
Ook zyn' vertooners ruim zo ryklyk heeft beloond,
 
Zal na veel jaaren nóch een tréflyk Treurspél heeten,
970
Als 't ander lang zal dood gespeeld zyn, én vergeeten.
 
Wat zyn de rédenen dier achting? 't is niet hoog,
 
Nóch tróts van trant, én styl; het flikkert niet in 't oog
 
Door veel toetakelings van toestél, óf persoonen.973
 
't Gevécht van lyf om lyf, dat veele in 't oog vertoonen,
975
Als iets uitsteekends, én de stryd in 't open véld,
 
Die veeltyds 't Schouwtooneel in rép, én roere stélt,
 
Geschiedt niet voor het vólk, maar achter de górdynen.
 
Men ziet 'er Engel, geest, nóch monsters in verschynen.974-8978
[p. 74]
 
Waar schuilt het dan? In 't wérk, de zéden, én de zin
980
Der rédeneering, daar steekt zo veel fraayheid in.
 
Wie hoort Chiméne, wie hoort Don Rodrigo klaagen,
 
Dien 't hart niet week wordt om hunn' ramp te hélpen draagen?
 
Wén kinderlyke pligt in wéêrwil van 't gemoed
 
Zo wreede stórmen op hunn' zuiv're liefde doet.
985
Het speelt alleenlyk niet voor de ooren, nóch voor de oogen;
 
Maar voor de ziel, die, door dat voorbeeld opgetoogen,
 
Onweetend neiging krygt tót vólging van een' deugd,987
 
Die zy in anderen beschouwt mét zulk een' vreugd.
 
Ik weet, wat stóf'er is dit Spél te wéderspreeken;
990
'k Weet, dat de maaker zélf zyn Spél van veel' gebréken
 
Beschuldigt; wat men van de taal zégt, rym, én styl,
 
Die de Overzétter mét geen roffel, 'k zwyg een' vyl,992
 
Heeft overloopen; én 'k bekén, het déê geen hinder,
 
Als dat wat nétter waar'; maar daar het meerder 't minder
995
Zo krachtig overweegt, daar keurt men om het zoet,
 
't Geen onze geest geniet, dat minder licht voor goed.
 
Ook is de misstal klein, de tyden na gerékend,
 
Toen 't eerst in 't licht kwam, schoon Córneille zélf het tékent.998
 
Het speelt geen maanden, nóch tooneelt zo woest, én wyd,
1000
Of 't houdt, schoon eenigsins gedwongen, plaats, én tyd.
 
Ook is de dubbelheid der stóffe weinig te achten;
 
Want onze inbeeldingen zyn mét zo groote krachten
 
Door Don Rodrigoos, én Chiménes ramp vervoerd,
 
Dat ons de Infante niet eens aangaat, nóch ontroert:
1005
Zo dat'er niemand na zou taalen, nóch haar missen,
 
Al onderstond men haar heel uit het Spél te wisschen.974-10061001-61006
 
En schoon het juist in taal, én styl, én rym zo nét,
 
En zuiver, als 't behoort, niet over is gezét,
 
Men weete, eer dat men spreek' tót nadeel, óf verkleining
1010
Van de overzétting, dat nooit's Overzétters meining
 
Geweest is, mét het Spél te geeven in de druk,
 
Het oordeel van élk één te nooden op zyn stuk;
[p. 75]
 
Maar dat hy 't eerst Bedryf ter loop heeft opgeslagen
 
Een' Juffer te gevalle, én onder 't wérk behaagen
1015
Tót voort te vaaren kreeg; zo dat hy tót het énd,
 
Gelyk men wandelt in gedachten, is beléndt;
 
Dat sint, een afschrift hém stilzwygend zynde ontnomen,
 
Het voort in 't licht, én op de Schouwburg is gekomen;
 
Waarom de laatste hand daar aan niet is gelégd.1010-19
1020
En échter is het nóch verachtelyk, nóch slécht.
 
Neen zéker; want, zo sléchts ter vlugt vertaald, én jagtig,
 
Is 't heel natuurlyk, klaar verstaanlyk, én zeer krachtig;
 
Ja zo, dat niemand licht zou durven onderstaan1023
 
De hand aan 't schaaven, én veranderen te slaan;
1025
Of die het waagde, zou 't van veel' voorneeme gaaven,
 
Daar 't nu méê pronkt, misschien berooven, door 't verschaaven.
 
Ook was 't onmooglyk, dat uit Raadsheer Heemskérks hand,1027
 
Die steeds geleid wierd van zyn hoog verlicht verstand,
 
Iets aan de dag kwam, dat mét blydschap, én verlangen
1030
Niet wierd te moet' gezien, én mét vermaak ontfangen;
 
Schoon zyne zédigheid steeds in haar' paalen bleef,1031
 
En hy zyn' wérken, hoe uitsteekende, onderschreef
 
Mét Veniam pro laude; in 't Néêrduitsch, tót belooning,1033
 
Verzoek ik, vér van lóf te hoopen, om verschooning.
1035
Ja 't is der Dichtkunst al te jammerlyk mislukt,
 
Dat zulk een geest zo vroeg der waereld wierd ontrukt;1036
 
Want zyne pén, bekwaam om alles uit te voeren,
 
Had veelen blafferen de mond licht konnen snoeren
 
Met and're wérken, daar hy taal, én styl wat nét1039
1040
Beschaafd, én op het rym wat naauwer had gelét.
 
En échter heeft de Cid door al die névels heenen,
 
Gelyk een' héld're zon, het Schouwtooneel bescheenen.
 
De grootste wélstand, na myn oordeel, geeven wél
 
De zéd'lykheeden, én hartstógten van dat Spél;1044
1045
En zo by ons de taal, in 't Fransch de schikking nétter1045
 
Geweest waar', grooter lóf behaalde ooit overzétter
 
Nóch maaker; wyl de kunst ontwyfelyk groot goed,
 
En voordeel, nimmermeer het minste nadeel doet.959-1048
 
Die Spélen geeven géld, én worden altyd gunstig
[p. 76]
1050
Ontfangen, daar men taal, én fraaije zéden kunstig
 
In waarneemt. Laat de Fransche ons tót een voorbeeld zyn.
 
Hoe nét zyn die van taal? hoe zédenryk? hoe fyn
 
In kunst van schikking, in hartstógten, én gedachten.
 
't Zyn deugden, die zo hoog doen hunne Spélen achten,
1055
Dat hunne taal tót aan des waerelds uiterst énd
 
Door Schouwspéldichters, én tooneelstóf wordt bekénd.
 
Ja dat de Dichters, die zich mét tooneelstóf moeijen,
 
Wanneer ze uitsteeken, zien hunn' staat, én schatten groeijen
 
Niet minder, dan hunne eer. Dus gaat ons Vrankryk voor,
1060
En strékt een' fakkel, om te vólgen op dat Spoor.
 
Want wat zal schorten aan veel' fraaije Spaansche Spélen,
 
En Engelsche, als men wél wil létten op 't verdeelen
 
In Handelingen, én Uitkomsten, dat men die
 
Zo lief niet, als de Fransche, óf lichtlyk liever zie
1065
Om hunne veelheid van voorvallen, én hunn' volheid
 
Van vindingen? Aanschouw 't Verwarde Hóf, de Dolheid,1061-61066
 
Lowies de Vargas, het Veranderlyk Geval;
 
Van schikking zyn zy wild in plaats, én tyd; maar all'
 
De waereld pryst de stóf, Geleerde, én Ongeleerde.
1070
Zy zyn niet fraaij door onbetaamlyke, óf verkeerde1070
 
Oppronkingen; maar door zeer leerzaame aardigheên.
 
Men ziet'er trouwe Liefde, én Staatzugt in 't gemeen
 
Malkand'ren tégengaan; men hoort 'er lóflyk spreeken
 
Ter gunst van pligt, én eer, ter ongunst van gebréken;
1075
Zo dat ze, al zyn ze juist niet in de winkelhaak,1075
 
Daar door den kykeren aanbréngen groot vermaak.
 
En wil men eens een Spél van de Engelschen ontleenen,
 
Hunn' zwier navólgen, én de nétte kunst mét éénen
 
Waarneemen, lichtlyk, dat het zich in tóp verhéff',
1080
En alle vindingen der Franschen overtréff':1061-80
 
Want zéker, zo de kunst wierd wél in acht genomen,
 
Zou, meent men, minder géld daarom in de Armkist komen?
 
O neen; maar meerder: want voorwaar vermaak door kunst,
 
En zéden ondersteund, verdient all' 's waerelds gunst.
1085
O Dichter, wacht u dan wanórdentlyke stukken,
[p. 77]
 
Schoon ze op een Schouwtooneel somwylen ééns gelukken,1086
 
Te maaken; vólg, hoewél omzigtiglyk, de wét1087
 
En régels, op het Spél mét overlég gezét:
 
Want Schouwtooneelkunst heeft haar' régels, én haar' gronden,
1090
Zo wél als Bouwkunst, na veel arbeids uitgevonden
 
Door braave meesters op der ouden Grieken spoor;
 
Leen die alom, én steeds eerbiediglyk het oor.
 
Gy mist zeer gróf, wilt gy 't gebaande pad verliezen,
 
Wilt ge, als wanhoopende, een gevaarelyker kiezen;
1095
En, met onduurzaam lóf te vréden, doen, gelyk1095
 
De groote Rémbrand, die 't by Titiaan, van Dyk,
 
Nóch Michiel Angelo, nóch Rafel zag te haalen,1096-7
 
En daarom liever koos doorluchtiglyk te dwaalen,1098
 
Om de eerste kétter in de Schilderkunst te zyn,
1100
En ménig nieuweling te lókken aan zyn' lyn;
 
Dan zich door 't vólgen van érvaarene te schérpen,1101
 
En zyn vermaard pénseel den rég'len te onderwérpen.1102
 
Die, schoon hy voor niet één' van all' die meesters week
 
In houding, nóch in kracht van koloryt bezweek,1104
1105
Als hy een' naakte vrouw, gelyk 't somtyds gebeurde,
 
Zou schild'ren, tót modél geen Grieksche Vénus keurde;
 
Maar eer een' waschter, óf turftreedster uit een' schuur,1107
 
Zyn' dwaaling noemende navólging van Natuur,
 
Al 't ander ydele verziering. Slappe borsten,
1110
Verwrongen' handen, ja de neepen van de worsten
 
Des ryglyfs in de buik, des kousebands om 't been,
[p. 78]
 
't Moest al gevólgd zyn, óf natuur was niet te vréên;
 
Ten minsten zyne, die geen régels, nóch geen réden
 
Van évenmaatigheid gedoogde in 's ménschen léden;1114
1115
En doorzigt alzo min, als tusschenwydte, woog,1115
 
Nóch wikte mét de kunst, maar op de schyn van 't oog.
 
Die door de gansche Stad op bruggen, én op hoeken,
 
Op Nieuwe, én Noordermarkt zeer yv'rig op ging zoeken
 
Harnassen, Moriljons, Japonsche Ponjerts, bont,1119
1120
En rafelkraagen, die hy schilderachtig vond,
 
En vaak een' Scipio aan 't Roomsche lichchaam paste,
 
Of de éd'le léden van een Cyrus méê vermaste.1121-221222
 
En échter scheen hém, schoon hy tót zyn voordeel nam,
 
Wat ooit uit 's waerelds vier gedeelten hérwaarts kwam,
1125
Tót ongemeenheid van optooisel veel te ontbreeken,
 
Als hy zyn' beelden in de kleederen zou steeken.
 
Wat is 't een' schade voor de kunst, dat zich zo braaf
 
Een' hand niet béter van haare ingestorte gaaf1128
 
Gediend heeft! Wie had hém voorby gestreefd in 't schild'ren?
1130
Maar óch! hoe éd'ler geest, hoe meer zy zal verwild'ren,
 
Zo zy zich aan geen grond, én snoer van régels bindt,
 
Maar alles uit zich zélf te weeten onderwindt!1093-11321132
 
Opdat een Dichter dan geen moeite, én tyd verlieze;
 
Dat hy voor alles een' leerzaame stóf verkieze,
1135
Het zy zyn' lust op Klucht, op Bly-, óf Treurspél vall',
 
Eer hy eens dénke, hoe, óf wat hy zéggen zal.
 
Die leerzaamheid in Treur-, óf Blyspél is verscheiden.
 
Het Treurspél (laat u tóch het voorbeeld niet verleiden
 
Van Grieksch, nóch van Latynsch Treurdichter, nóch 't geschreeuw
1140
Der blinde vólg'ren) wraakt in déze laatere eeuw1140
 
Een' stóf, daar zy gestraft, én in élénde blyven,
 
Die zonder schuld zyn, óf onweetend kwaad bedryven.
 
Het treuren, ik bekén 't, misvoegt een Treurspél niet;
 
Maar noemt men Spél, 't geen ons niets aandoet, als verdriet.1144
[p. 79]
1145
Al kan ik OEdipus niet aanzien onbewoogen,
 
Al tréft my zyne ramp mét schrik, én médedoogen;
 
Dat médedoogen, nóch die schrik kan myn gemoed
 
Niet zuiv'ren van het kwaad, niet porren tót het goed:1146-8
 
Wélk inzigt wy het wit van alle Spélen houden.1145-91149
1150
Het Treurspél, zo wy 't wél aanmérken, had by de Ouden
 
Geheel een ander eind; zo dat mét groote lóf
 
Die nu verwérplyke, én wanhébbelyke stóf
 
Toen goed gekeurd wierd; want zy strékte tót beweering1153
 
Der Républyken, op de éénhoofdige régeering
1155
Zo fél gebeeten, dat zélf de allervroomste man,
 
Wanneer hy koning was, geschat wierd voor Tieran,
 
Op wien der Góden vloek, van kind tót kind, moest kleeven;
 
Gelyk als had hy het verdoemlykst kwaad bedreeven,1158
 
Die de eerste 't waardst kleinood der vólkeren geschaakt,1159
1160
En, als een schélm, zich zélf tót koning had gemaakt.1150-60
 
Dus moest het overspél des nazaats van Thyéstés
 
Met Clytémnéstra door haar' eigen' zoon Oréstés
 
Gestraft, én bloedschand zyn mét moedermoord betaald:1161-3
 
Daar andersins die stóf, wén zy wierde opgehaald1164
1165
In déze tyden, mét meer vruchts op onze zinnen
 
Zou wérken, én de gunst van ménigen gewinnen,
 
Indien eene and're hand dat wreeken ondernam,
 
Of, zou 't Oréstés doen, indien 't by toeval kwam.
 
'k Zoude échter, als men my geloofde, een' Dichter raaden
1170
Eer toe te léggen op een' stóf, daar braave daaden,
 
En deugden van een Héld ten voorbeeld strékten, als
 
Een gódvergeeten boef te dingen na zyn' hals.1172
[p. 80]
 
Het loon der Deugd zal éd'le, én tédere gemoeden
 
Mét béter voedsel, dan de straf der Ondeugd, voeden;
1175
‘Dewyl de goede uit lust tót Deugd het kwaad doen haat,
 
‘En sléchts de kwaade uit vrees voor straf het kwaaddoen laat.1175-6
 
Men légg'vooral dan toe op stóffen, daar de vroomen,
 
Lang worst'lend, het gevaar in 't eind te boven komen;
 
En, wyl de ménschen zeer verscheiden zyn van zin,
1180
Men voer somtyds eens een gestrafte aartsdwingland in.1138-801180
 
Die stóffen haalt men, óf Horatius moet missen,
 
Somtyds uit Fabels, dóch meest uit Geschiedenissen
 
Der Ouden, die aan all' de waereld zyn bekénd.1181-3
 
Op Bybelstóffen, óf op Zaaken, die omtrént
1185
Onze eeuw geschied zyn, is't niet raadzaam zich te léggen:1185
 
Gy moogt van OEdipus, van Clytémnéstra zéggen
 
Al, wat u invalt; maar van Karel Stuart niet.1187
 
Hoe licht verspraakt ge u: 't is te korteling geschied;
 
En 't is zeer nét'lig voor, óf tégen Majesteiten,
1190
't Zy gy hén martelaars, óf schuldig noemt, te pleiten.
 
Zie nu mét aandacht die verscheiden' stóffen van
 
Maria Stuart, én Johanna Graij eens an.
 
Wie déze voorstaat, schynt die ongelyk te geeven;
 
Wie beide voorstaat, wordt van alle wind gedreeven.1191-4
1195
Weg dan van 't Schouwtooneel mét die beklémde stóf;1195
 
Weg mét de Moord tót Luik, óf Spanjens Erfprins, óf1196
 
Parysche Bruilóft; ze is gevaarlyk sléchts te schétsen;1197
 
Hoe nétter gy ze ontwérpt, hoe feller zy zal kwétzen.
 
Waarom ook Bybelstóf op 't Speeltooneel niet past:
1200
Tót die verhand'ling heeft alleen de Leeraar last.1199-1200
 
Gevalt u ook tót stóf uws Treurspéls eigen' vinding,
 
't Zal wildzang weezen, én vermeetele onderwinding.
 
Gelyk als Arans Wraak, én Titus Wéêrwraak, óf1203
[p. 81]
 
Gelyk als Fabius Sévérus, wélker stóf1204
1205
Der maak'ren onmagt uit het hoofd heeft moeten dichten,
 
Zynde onbekwaam om zich te wikk'len in geschichten,
 
Als aan Médéa, én aan Spanjens Erfprins blykt;1204-7
 
Waar in de schikking na de kunst alom bezwykt;1208
 
Waar in 't karakter van de schuldigen, én vroomen
1210
In 't allerminste deel niet is in acht genomen,
 
Veel min de voeglykheid der zéden, daar 't zo naauw
 
Niet eens op aankomt in een Spél, ter gunst van 't graauw,
 
En jongens uit het brein eens Windbuils opgesmeeten.
 
Vólg dan Horatius veel liever, min vermeeten,
1215
Die u na de Ilias, én de Odysséa wyst,
 
En dan uwe éd'le drift, ô Schouwspéldichter, pryst,
 
Wén gy die stóffen zo kunt kneeden, draaijen, wénden,
 
Dat zy nooit éveneens beginnen, loopen, énden.1214-181218
 
Des braafsten Héldenstuks uitmuntendst voorbeeld steurt1219
1220
De kyker, zo hy 't niet gelooft te zyn gebeurd.
 
't Geschiede, óf 't geen wy maar geschied te zyn vertrouwen,1221
 
Ja slechts een' Fabel, die we ook voor een' Fabel houwen,1222.
 
Zét uwen Spélen veel meer kracht by, én gewigt,
 
Als alles, wat gy uit uw eigen brein verdicht.
1225
De stóf eens Blyspéls, dat zeer zélden hooge zaaken
 
Verhand'len moet, óf nooit, zal ons wél bést vermaaken,
 
En leerzaamst weezen, als mén vinnig scheert de gék
 
Mét eenig burgerlyk verfoeijelyk gebrék,1228
 
Als afgunst, hoovaerdy, verkwisting, vrékheid, tooren,
1230
Of eigenbaat; én al wat tégen het behooren
 
Van ménschlyke ommegang, én goede zéden strydt.
 
En schoon 't natuurlyk speelt, 't geen speelt op déze tyd,
 
En hier, óf hier omtrént; zo moet men zich wél wachten
 
Tót schimp der feilen van byzond'ren zyn' gedachten
1235
Te laaten gaan. Men toon' het kwaad in 't algemeen,
 
Belachch', bestraff' het, maar treed' niemand op de teen.
[p. 82]
 
Ook moet de Deugd, hoewél beklaagd, niet blyven zuchten;
 
Want alzo wél in Bly-, als Treurspél, ja in Kluchten
 
Is 't aangenaamer, dat de deugd daar wordt geleerd,
1240
Dan dat daar de ondeugd, óf de zonde in triomfeert.
 
Wat geeft het aan den vólke een wonder groot genoegen,
 
Wanneer het Waarnar ziet zich na de réden voegen;
 
Als hy die Pót vol goud, mét zo veel angst bewaard,
 
Mét zo veel rouw gemist, na 't vinden onbezwaard
1245
Aan Ritsaard geeft, én door een édelmoedig kiezen
 
Koopt rust voor kommer van 't bewaaren, én verliezen:
 
Als Klaartje, onnozelyk bedroogen, én misleid,
 
Door 't knaagend overschót van Ritsaards deugdlykheid
 
Wordt blyde moeder, én vernoegde bruid in 't nypen
1250
Der hooghste nood uit vrees van straf voor haar vergrypen.1242-50
 
Hoe stoort in tégendeel de aanschouwer zich, hoe mort
 
Men op de Loogenaar, dat zyn bedróg niet wordt1252
 
‘Gestraft in 't énde; maar, onaangezien zyn liegen,
 
‘En Juffers, Kameraads, ja Vader zélf bedriegen,1253-54
1255
Het alles uitvalt na zyns harten wénsch, én lust.
 
Hoe 't wordt ontschuldigd by Córneille, is ons bewust:1256
 
Maar wordt zyn' réden van verschooning aangenomen
 
Voor overreeding; neen, 't wil in den man niet komen;1258
 
Wy zien te graag, dat hy, wien we onrécht geeven, lydt.1259
1260
Weshalven 't Huuwelyk van Niet, ook Haat-én-Nyd,1260
 
De Ontrouwe Dienstmaagd, én Pefroen, én Kwaade Grieten
 
Behaagen, omdat we ons gewénschte wit beschieten.
 
Die dan verdiende lóf in 't stichten van de Jeugd
 
Behaalen wil, geef straf aan Ondeugd, loon aan Deugd.
1265
De stóf eens Blyspéls zal men licht uit alle hoeken,
 
Uit avontuurtjens van oude Almenakken zoeken,1266
 
En wintersprookjens; want het onderscheid is klein,
 
Of gy die élders haalt, óf uit uw eigen brein.
[p. 83]
 
Die sléchts een kwakje kan in de Almenak bedénken,1269
1270
Kan iemand daadlyk stóf tót Klucht, óf Blyspél schénken;
 
Zy doet zich honderdmaal van zélf op in de praat.1225-711271
 
Maar 't is niet in de stóf, dat al de kunst bestaat;
 
Verscheidene andere sieraaden doen de Spélen
 
Zo vérre in waerde van malkanderen verscheelen.
1275
't Is nu onfeilbaar by de meeste jonge maats;1275
 
Wén ze in een' mag're stóf op de éénheid van de Plaats,
 
En Tyd maar létten, én wanneer ze in hunn' Bedryven
 
Geen gaaping lyden, nóch die lédig laaten blyven,1278
 
Dat hun Tooneelstuk dan verdient de lóf, én gunst
1280'
Der kénneren, én nét gemaakt is na de kunst;
 
Zich zélf inbeeldende, als dat is in acht genomen,
 
't Is dan vérre in de kunst, ja vérr' genoeg gekomen.
 
Onnoz'le, 't is het minst, dat iemand in een Spél
 
Waarneemen moet, al past het by 't voornaamste wél.
1285
De Byverdichtsels in uw' stóf zo wél te weeven,1285
 
Dat zy geen dubbelheid, nóch ander misstal geeven;1286
 
Zeer naauw te létten op het léggen van de knoop
 
Des ganschen handels; op het leiden van de loop
 
Tót aan de ontknooping; én 't natuurlyk fraaij ontbinden1287-9
1290
Zyn kunsten, by geen onérvaar'ne licht te vinden;
 
Maar zeer noodzaakelyk, indien gy staat na lóf.
 
Want gy vindt uit zich zélf niet een' bekwaame stóf,
 
O Dichter, tót een Spél: ga vry in alle boeken1292-3
 
Na Fabels, ga vry na de geschiedenissen zoeken.
1295
Door Byverdichtsels maakt men eene stóf bekwaam,
 
En door 't wél knoopen, én ontknoopen aangenaam.
 
Gelyk zélfs Titus, schoon gebrékkig in veel' deelen,
 
Karakter, plaats, én tyd, én gaaping van tooneelen,
 
In rédeneering, styl, én taal, de ruuwe hoop
1300
Trok in de ruuwe tyd mét algemeene loop.
 
Wat réden? De allergrootste (ik zég sléchts myn gevoelen)
[p. 84]
 
Is déze, dat in al dat woeden, al dat woelen
 
Zeer ongemeene, én zeer veel' Byverdichtzels zyn,
 
Die op een oogwit van het énde, élk in zyn' lyn,
1305
Toeloopen, én het hart der kyk'ren door zulk marren1305
 
Doen haaken, hoe zich al dit warren zal ontwarren;
 
Gelyk de knoop ook naauw ontknoopt is, én 't besluit
 
Bekénd gemaakt, óf 't spél, zo 't voegt, is daadlyk uit.1307-8
 
Dit grootst, én eenig punt, dat nimmermeer, óf zélden
1310
Was waargenomen by de braafste Létterhélden
 
In 't Néderduitsch, én daar vooral op dient gelét,
 
Heeft aan Andronikus die luister bygezét.1301-12
 
Maar 't is meer by geval, als wysheid, toegekomen;
 
Want in Médéa is dat gansch niet waargenomen;1314
1315
Hoewél de Dichter toen al oppermeester was,1315
 
En van Tooneelkunst durfde oordeelen, als van glas;1316
 
Gelyk hy 't klaar in zyn' voorréden heeft beweezen,1317
 
Waar in veel' wond'ren, veel' vreemdheeden zyn te leezen,
 
Déze onder and're: dat een botterik, een kind,
1320
Geen man van brein zich zélf aan wét, nóch régels bindt;
 
Dat Aristotelés, nóch Flakkus van de gronden
 
Der Schouwtooneelkunst niet in 't allerminst verstonden;
 
Want die was Fielozoof, onkundig in die zwier,
 
En déze kon alleen wat zingen op zyn' lier.1323-4
1325
Leer voorders, Dichter, dat ge uw Spél zo moet verdeelen
 
In vyf Bedrijven, dat geen gaaping uw' Tooneelen1326
 
Van één scheide, én aldus maakte één Bedryf tót twé.1325-7
 
Dan vólgen de Eénheid van de Tyd, én van de Stéê;
[p. 85]
 
En de ééne, én de andere in 't natuurlyk zo te dwingen,
1330
Dat zy niet al te lang, nóch al te vérre en springen.
 
Want, schoon een Spél geen vier én twintig uuren speelt,
 
Nóch dat juist uw tooneel geen heele stad verbeeldt;
 
Ja zelfs al speelt het in een straat maar, óf een' kamer,
 
En in vier uuren, 't is den kénn'ren aangenaamer.1328-34
1335
Maak voorts, dat ge élk persoon zyn récht karakter geeft,1335
 
Zo als Horatius dat nét beschreeven heeft.
 
Sier dan mét hevige hartstógten zo de Spélen,1337
 
Dat lange rédens zélfs den kyk'ren niet verveelen;
 
Maar dat, terwyl gy hunn' gemoederen ontroert,
1340
Hunne aandacht wérd' gewét, én waar gy wilt, vervoerd.1340
 
Dan moet men op de kracht der rédeneering létten,1341
 
Die geen gemeene zwier den Spélen by zal zétten;
 
Vooral, indien het wél berédeneerd verhaal
 
Doorgaands is opgepronkt mét zuiv're fraaije taal,
1345
En zwier van trant, én rym. Al is het sléchts voor de ooren,
 
Als wy maar iets gemeens op nétte rymtrant hooren,1346
 
't Behaagt, én is 'er pit van zin by, ô! dan doet1345-7
 
Taal, trant, én rym zeer groot gewéld op ons gemoed.
 
Maar dénk niet, dat alleen de lóffelykste leering,
1350
De nétste rymtrant, nóch de béste rédeneering
 
Een Spél bevallig maakt; gy moet geleerd, én fyn
 
Van zin, én woorden, maar vooral verstaanlyk zyn;
 
Want schoon een Spél verdiende all' 's waerelds lóf in 't leezen;
 
't Moet, zo men 't hoort, én ziet, terstond begryplyk weezen,
1355
Of't neemt niet op. Zo méde, indien gy dingt na lóf,1355
 
Moet gy die haalen uit, óf passen op uw' stóf.1356
[p. 86]
 
Geen Spél ter waereld kan behaaglyk zyn, nóch sluiten,1357
 
Schoon 't saamgesmeed waar' van geleerdheid, zo zy buiten1358
 
De stóf blyft, én niet klaar verstaanelyk dringt voort
1360
Na 't einde, óf zo zy na de ontwarring wordt gehoord.
 
'k Weet, dat ik lichter, én mét meerder vrucht de straalen
 
Der héld're middagzon mét houtekool zou maalen,
 
En zo vergeefs haar' vaert najachten mét myn' rén,
 
Dan Hoofds, én Vondels lóf behoorlyk mét myn' pén
1365
Beschryven, óf hunn' kunst navólgen in het dichten;
 
'k Erkén die mannen voor de grootste, én klaarste lichten
 
Der Néderduitsche taal, én Dichtkunst. Maar, wat is 't?
 
Het heeft hén échter beide op ons tooneel gemist1368
 
Mét all' hunn' taal, én kunst den vólke te behaagen;
1370
Alleen omdat ze niet gestaâg na 't énde jaagen,
 
Of veel doen zéggen na de ontknooping, 't geen zo goed,
 
Als 't voorige is, dóch wordt verspild in overvloed.
 
Omdat ze ook al te hoog door hunn' geleerdheid draaven,
 
Veel te ydel kwistende op een Schouwtooneel de gaaven,
1375
Waar méê zo grootsch, én tróts de Héldendichtér bromt,1375
 
En daar zyn wérk zo groot een' luister door bekomt.1374-6
 
Waar is in Néêrland een' begaafde pén gevonden,
 
Die zo, als Zégemond by Bato, in de gronden
 
Der Gódsdienst indringt, óf die ze uitdrukt zo geleerd?
1380
't Is échter veel te hoog, én diep gerédeneerd
 
Op een Tooneel voor 't vólk, 't wélk, zonder 't brein te slypen,
 
Gemaklyk straks de zin der woorden wil begrypen;1382
 
Ja, schoon het geen ze zégt geheel verstaanlyk was,
 
Het komt tót voortgang van de handel niet te pas.
1385
Men haakt te weeten, hoe 't na veel' gevreezde élénden
 
Mét Bato, om wien 't hart bekommerd is, zal énden.1378-86
 
't Gesprék, dat Potifar ook voert mét Jozéf in
 
Egipte wégens 't feest van Apis, én de min
 
Van Isis, weet heel nét der oude Egiptenaaren,
[p. 87]
1390
En Jooden gódsdienst af te beelden, én verklaaren.
 
't Is fraaij van styl, én stóf; 't is leerzaam, ik beken 't;
 
Maar 't stoort de kyker, die, verlangende na 't énd
 
Van Jozéfs lót, én hoe hém Jémpsar in dat branden1393
 
Van minne, én 't hard gety van twyff'len, aan zal randen,1394
1395
Mét wéêrzin aanhoort al het zéggen, hoe vol pit,
 
Hoe kunstig 't zy, dat niet récht toegaat op dat wit.1387-96
 
Dus zal den kyk'ren ook in Vondels meeste Spélen,
 
Wén 't eigen' maaksels zyn, het laatst Bedryf verveelen;1397-8
 
Als méde 't geene by den Ridder Hoofd de Vécht
1400
In 't Spél van Vélzen na Graaf Floris néêrlaâg zégt;
 
Omdat de gansche stóf verhandeld, hét verlangen
 
Voldaan is, én die brók schynt aan het wérk te hangen,
 
Gelyk een' wén hangt aan een lichchaam; schoon 't verhaal1403
 
Al 't voorige overtroffe in vinding, zwier, én taal.1399-1404
1405
Te veel geleerdheid kan de kyker ook niet achten;
 
Al, 't geen hy niet verstaat, verbystert zyn' gedachten.
 
De Zonne vólgt het spoor van 's ouden Thitons bruid,
 
En steekt den hémel all' zyn mindere oogen uit,1407-8
 
Zégt Hoofd in Vélzen, én beschryft aldus het daagen.
1410
De meeste vatten 't niet; hoe kan het hén behaagen?
 
Gy kwaamt dus vérre van het Zuiden, daar de Kreeft1410-1
 
De Mooren vérft, de boom zo weinig schaduw geeft,
 
Zégt Vondel éven na 't opschuiven der gördynen
 
In Salomon, sléchts om het land der Abissynen
1415
Bekénd te maaken; maar wie kan de zin verstaan,
 
Die in geen ander school, dan 't Néêrduitsch heeft gegaan?
 
Ten zy hém de omgang mét Geleerden, óf het leezen
 
Van boeken in die stóf misschien hébbe onderweezen.
 
Ik bid, ô Vaders van het Néderduitsch gedicht,
1420
Dat ge eene vryheid, die gy spruiten ziet uit pligt,
 
Aan de allernéd'rigste, én gehoorzaamste uwer zoonen
 
Om 't goed gevólg tóch wilt méêwaariglyk verschoonen.
 
Gy weet, dat myne drift, mét openhartigheid1423
[p. 88]
 
Verzéld, niet tégens u, geduchte Meesters, pleit;
1425
Maar mét u. Kón ik u hérroepen in dit leeven,1425
 
'k Stél vast, gy zoudt uw' stém aan myne pooging geeven;
 
Geen and're geest bezielt de drift myns véders, dan
 
De kunst zo hoog in tóp te voeren, als ik kan.
 
Gelyk wy weeten, dat gy jaaren lang voordézen1429
1430
De Stryd van Ajax, én Ulyssés hébt verweezen,1430
 
En Théseus, én wat meer van u te voorschyn kwam,
 
O Ridder, braafste télg van uw' beroemde stam,
 
Omdat een' laat're tyd meer lichts gaf aan uw oordeel,
 
En dat gy uit de minste aanwyzing trokt uw voordeel;1429-34
1435
Zo zoudt ge ontwyflyk nu, dewyl de kunst mét magt
 
Van braave mannen, én veel blókkens is gebragt1436
 
In hooger' luister, veel gébréklykheids bespeuren
 
In uwe Spélen, én die voor ongangbaar keuren.
 
En gy, ô Vondel, gy, die myn voorganger zyt
1440
Mét Jépthas voorberécht, gy die de kunst van tyd14401439-40
 
Tot tyd verbéterde, én beschaafde na de wétten
 
Der Ouden, om die op de hoogste tóp te zétten;
 
Gy zoudt my achten, én beminnen, omdat ik,
 
Zynde ééns mét u, op één én 't zélfde doelwit mik.
1445
Al moet ik nu én dan in u een' misslag wraaken;
 
Elk heeft het oog op u. In Zé is 't zékerst baken
 
Een schip op strand. De liefde, ô groote mannen, doet,1447
 
Dat veele, 't geen gy zélf verwérpen zoudt, voor goed1448
 
Aanneemen, én op hén vergramd zyn, én verbólgen,
1450
Die u, gelyk als zy, niet blindelings en vólgen.
 
Gy gingt mét andere, wy gaan mét u te raad';
 
Wy pryzen, zonder te verschoonen, wat misstaat,
 
Uw' wérken hémelhoog, én weeten, wélke schatten
 
Van diepe wysheid, én geleerdheid zy bevatten.
[p. 89]
1455
Mist gy in eenige kunstwétten van een Spél;
 
Al 't ov'rige is geheel verwonderlyk, én wél.1447-56
 
Maar laat ons wéêr tót ons begonnen oogwit komen.
 
De stóf, de schikking, én bewoording waargenomen,
 
Voeg dan, Tooneelpoëet, daar uw' sieraaden by,
1460
En tooij voorts mét die lyst uw' schoone schildery;
 
Want, vérre van dat wy versierselen versmaaden,
 
Wy lyden, dat een Spél voorzien zy mét sieraaden
 
Van allerleije slag, met kleed'ren, toestél, pracht1463
 
Van Schouwtooneelen, ja machienen zélf. Maar wacht1464
1465
U zélve, dat ge u niet verwart in al 't vermooijen.
 
Want, dénkt ge alleen, hoe gy uw lystwérk op zult tooijen,
 
Verdoolde Schilder, 't is een' zaak, die zélve spreekt,
 
Dat u de magt van wél te schilderen ontbreekt,
 
Dus zoudt ge uwe onmagt graâg vermommen in sieraaden,1469
1470
En, als de Pinksterbloem opsmukkende, overlaaden1470
 
Mét blaak'rend klatergoud, mét diamant van glas,
 
En schótse paerlen, 't komt te pas, óf niet te pas.1472
 
Als ons een' Juffer, die wanstallig was van léden,
 
Verlépt, én mager, dóch in kóstelyke kleeden
1475
Gedóst, wierd voorgestéld, én néffens haar een' Meid
 
Mét fluksche léden, onvoorzien van kóstlykheid,
 
Wiens héldere oogen, wiens onafgesneeden' haaren,
 
En ongezóchte kleur haar eigen sierzel waaren;
 
Wie koos de laatste niet voor de eerste? én zo mét pracht
1480
Déze ook op 't sierlykst op te pronken waar' getracht,
 
Hoe zou 't natuurlyk schoon afsteeken, én vermeeren?
 
't Zy vér dan, dat ik geen sieraaden zou begeeren;
 
'k Bemin die, maar voor al bemin ik, door de gunst
 
Der Zanggódinnen, stóf, én schikking na de kunst.
1485
Voor 't overig, indien ze 'er voegen, kuntge u dienen
 
Van kleed'ren, van tooneel, vliegwérken, én machienen
 
Op 't vreemdst, én köstlykst; maar ik raad u, zo 't sieraad
 
Zou stryden mét de kunst, dat gy het achterlaat.
 
De aanschouwer échter zal zyn inzigt wél bekomen,1489
1490
En gy uwe achting, is de kunst wél waargenomen.1272-1490
 
Ik mérk, hier héb ik de één, óf de ander wéêr verstoord:
 
Sta vast, hy komt me voor de twéde maal aan boord.1492
 
Hoe? zégt hy, wilt gy op de Schouwtooneelen lijen
[p. 90]
 
Nóch geesten, nóch gevécht, nóch weidsche opsnijerijen
1495
Van woorden? is u zélfs geleerdheid in de weeg?1494-5
 
Wél, hoe wy 't maaken, u is 't nimmermeer te deeg.1496
 
Weet gy wél, wat gy wilt? uw' pén, geneigd tót gispen,
 
En gees'len, zoekt ook stóf in 't béste tót berispen.
 
Gy meent, zo 't schynt, alleen het alles te verstaan;
1500
Maar maatigt u voorwaar te groot een voorrécht aan.
 
Een Spél, hoe fraaij gemaakt, deugt langer niet mét allen,
 
Of 't moet Nil Arduum Volentibus gevallen.
 
Van waar komt u die waan? zégt, Konstgenooten, zégt,
 
Wat ge ooit gemaakt hébt, dat veel eer heeft ingelégd?
1505
Uwe Overzétsels uit Latynsche, én Fransche Spélen,1505
 
En Kluchten, hier én daar verlapzalfd in 't verdeelen1506
 
Van Handelingen, én Uitkomsten? zégt, wordt dat
 
By u voor zulk een' kunst, én meesterstuk geschat?
 
Of zyn de Spélen licht, van uw' byzond're léden1509
1510
Wéleer gemaakt, de grond van uw' vermeetelheeden?
 
Bréng hier de Koninksbruid, én Didoos Dood, bréng vry,1511
 
Het Vlies, Diana én Endimion daar by
 
Mét hunn' Machienen, én Vliegwerken, Kunstgenooten.
 
Staan die zo vast, én onverwrikbaar op hunn' kooten?1514
1515
Zyn dat die déftige voorbeelden van de kunst?
 
Och! zo men over die wanschépsels zonder gunst1516
 
Eens 't oordeel véllen, én zyn hart récht uit zal spreeken;
 
Wat zyn zy anders, als een bayerd vol gebréken?
 
De man heeft groot gelyk, al kan hy zélf misschien
1520
Daar in niet eene fout mét eigene oogen zien.
 
Ja lichtlyk had hy die ten hémel toe gepreezen,
 
Ten waar' wy hun gebrék zélf hadden aangeweezen.1522
[p. 91]
 
Maar dat zy évenveel; gebréken zyn altyd1523
 
Gebréken; maak gy sléchts, Poëet, dat gy die mydt;
1525
't Zy ondervinding, óf opmérking slype uw oordeel,
 
't Zy onze misslag, óf ons voorbeeld u dat voordeel
 
Aanbrénge; zie ons vry voor uwe wétsteen aan,1527
 
Als gy maar schérp wordt, zo zyn wy, én gy voldaan.
 
Opdat nóchtans zyn ruuw, én onbezonnen laaken,
1530
Wanneer wy zwygen, ons niet schuldig schyn' te maaken
 
Aan al te gróve, én nooit gehoorde uitspoorigheên;
 
Of dat de blindheid van zyn hévige yver geen,
 
Of weinig onderscheid misschien weet aan te mérken
 
In oude Spélen van byzond're, én in de wérken
1535
Van 't Kunstgenootschap; is 't, gelooven we, onze pligt,
 
Ten deele, dat men hém wat nader onderricht.
 
Onze oude Spélen, eer wy Kunstgenooten wierden,
 
Zyn vodden; maar die toen het Speeltooneel versierden,
 
Als iets uitsteekends, én te dier tyd hoog geroemd:
1540
Zo dat men die alleen mét réden vodden noemt
 
In vergelyking van onze and're laater' stukken,
 
Waar voor zy moeten, én zeer gaerne willen bukken.
 
‘Wy hadden toen een' drift tót dichten; waaren heet
 
‘Op straatlóf; stonden ook na de eernaam van Poëet;1543-4
1545
En, zynde gansch niet in tooneelkunst onderweezen;
 
Maar hier én daar ter loop wat hébbende geleezen,
 
En nu én dan een Spél beschouwd mét groot vermaak,
 
Beeldde élk van ons zich in zeer lichtelyk, luk raak,
 
Een Spél te maaken, dat den kyk'ren zou behaagen;
1550
Gelyk 't ook (meer geluk, als wysheid) kwam te slaagen.
 
En schoon men in de kunst niet zeer ervaaren was;
 
Die drift, dat weinig zien, én leezen kwam te pas;1552
 
De drift, omdat ze ons om de Lauwerkroon déê stryden;
 
Het zien, én leezen, om aanstootlykheên te myden.
1555
Bréng nu de Koninksbruid, bréng Didoos dood, bréng vry
 
Het Vlies, Diana én Endimion daar by.
 
Dat ze in de hélle dag, dat zy te voorschyn komen;
 
En zien we eens, of 't voornaamst niet is in acht genomen.
 
't Voornaamst? wat is 't voornaamst? De zéden, én de taal.
1560
Alle ontucht is 'er uit verbannen teenemaal,
 
Zo wél in woorden, als in wérken. 't End is leeren,
 
En stichten. Dido, omdat zy zich liet onteeren
 
Door dulle liefde, én brak haar' duur gezwoorene eed,
[p. 92]
 
Stort over hals, én hoofd door eigen' schuld in 't leed,1562-4
1565
Dat haar bestélpt. Diane is wél te récht een baken
 
Voor maagden, die in ongelyke liefde blaaken.1565-6
 
Verwaten' dwinglandy krygt in de Koninks bruid
 
Een' schrikkelyke, dóch verdiende straf. De buit1567-8
 
Van 't Gulde Vlies, mét zo veel moeite, én kunst verkreegen,
1570
Verstrékt een' spiegel voor de ondankb're, die zich tégen
 
Ontfangen' weldaân niet behoorlyk kwyten; maar
 
't Beloofde loon van dienst, én uitgestaan gevaar
 
Den Hélden weig'ren; all' voorbeelden om te stichten.1569-73
 
Behalven dat de taal in dagelyksche dichten1574
1575
Nooit waargenomen was zo keurig, nóch zo kiesch,
 
Als in de Koninksbruid, én in het Gulde Vlies.
 
Ook zyn zy zéker zo niet buiten alle wétten,
 
En régels, of, indien men voet by stuk wil zétten,
 
'k Durf staande houden, dat'er Tyd, nóch Plaats aan schort;
1580
Te weeten zo, gelyk ons voorgeschreven wordt
 
Van Vondel, Vóssius, én and're Létterhélden,
 
Die toen de régels op de Schouwtooneelkunst stélden:1580-2
 
Nóch is op élks persoons Karakter wél gelét.1583
 
Zo mede is 't Doelwit, daar het wierd op aangezét,
1585
Na wénsch beschooten: want doordien men zich moest dienen,
 
Om vólk te lókken, van vliegwérken, én machienen,
 
Is 't Gulde Vlies alleen gemaakt tót zulk een énd;
 
En streek daar in de prys, als ieder is bekénd.1587-8
 
Ik zwyg van Didoos dood om niet te breed te weiden;
1590
Hoe haar' gevoelige, haar héftige, én verscheiden'
 
Hartstógten veeler ziel zo troffen, dat men licht
 
De ontroernis van 't gemoed kon speuren in 't gezicht.
[p. 93]
 
Het oogmérk was alleen mét ongeziene dingen,
 
Met aaperyen, én mét veel' veranderingen,1594
1595
Waar door men de oogen der nieuwsgierigen verrukt,
 
Den Armen dienst te doen, gelyk 't ook is gelukt.1593-6
 
Maar Julfus tusschen 't Spél; kunt gy dat ook mét réden
 
Goed maaken? Neen wy; maar, ey, laat de Gék mét vréden;1598
 
Want schoon'er Julfus gansch niet voegt, gy zélf misschien
1600
Zyt gék genoeg, om 't om die Gék te komen zien.
 
Een gaauwerd héeft groot récht zich over hém te steuren;1601
 
Maar, opdat hy het boek niet kwaad zou stukken scheuren,
 
Is 't Spél afzonderlyk gedrukt, zo dat de man,
 
Van Julfus wégen, dat gerust doorleezen kan.1597-1604
1605
't Zyn échter vodden, laat'er ons niet lang van léggen
 
En maalen; dóch alleen dit in 't voorbygaan zéggen;1605-6
 
Dat zulke vódden niet verwérplyk zyn, zo lang
 
Geen béter kénnis van Tooneelkunst gaat in zwang;
 
Gelyk wy hoopen, dat op 't voorbeeld van de stukken,
1610
In 't licht gebragt door 't Kunstgenootschap, zal gelukken.
 
Want, óf men die uit haat, óf uit onkunde doemt,
 
En die lapzalvery, óf overzétsels noemt;
 
Nooit zal een schéndbrók ons, hoe hy ze ook wil benaamen,
 
De lust, beneemen, nóch de kunst daar in beschaamen.
1615
Men geeft Agrippa, én Andromaché alleen
 
Voor overzéttingen; die lóf, én anders geen,
 
Begeeren wy, indien 'er lóf steekt in 't vertaalen,
 
Dat wy de laagste prys daar in licht niet behaalen.1615-8
 
Maar stél daar Orondaat én Statira niet by,
1620
Nóch 't Spookend Weeuwtje. Weet onkundige, én leer vry,
 
Dat uit het onderscheid van die verschaafde wérken1621
 
Zeer lichtlyk 't wanstal van hun voorschrift is te mérken1622
[p. 94]
 
En, voor die gaauw is, af te kyken, op wat voet1623
 
Een kunstenaar in zyn verbét'ren aangaan moet.1624
1625
Maar, zéker, als hy, na veel blókkens in die gronden
 
Doordringende, ook de kunst zal hébben uitgevonden,
 
Dan zal hy weeten, wat het inheeft, eer een Spél,
 
't Geen onórdéntlyk was gemaakt, maar taamlyk wél
 
Zich in de régels schikt; én dat men mét veel meerder1628-9
1630
Gemak een Spél op nieuws kan opslaan, én veel eerder.
 
Gelyk men lichter een voortréffelyk gebouw
 
Van nieuws optimmeren, dan een misvertimmerd zou
 
Verhélpen, dat het aan Bouwmeesters zou behaagen.1619-33
 
Wie twyfelt, kan aan hén de waarheid licht bevraagen,
1635
Die tót Régénten van de Schouwburg zyn gestéld.
 
Hoe groot eene arbeid zy aanwénden, hoe veel géld
 
Zy willen geeven, hun Tooneel, misbouwd voordézen
 
In de aanvang, zal nooit zyn, gelyk 't behoort te weezen.
 
Maar, zo zy 't sloopten tót de grond toe in 't geheel,
1640
Het waar' hén kleine kunst een pryslyk nieuw tooneel
 
Te bouwen. Al, wie hun verbét'ren échter lastert,
 
Toont zich van réd'lykheid, én réden vry verbasterd.1634-42
 
Indien Virgilius wist goud te puuren uit
 
De drék van Ennius, én eene ryke buit1643-4
1645
Haalde uit Homérus: zo 't de lóf niet kon verkleinen1644-5
 
Van de allerbéste Blyspéldichter der Romeinen,
 
Dat hy twé Spélen van Ménander smolt in één,
 
Toen hij zyne Andria toestélde: én mag 't zo heen,1648
 
Dat Plautus, Naevius, én Ennius uit taalen
1650
Van anderen 't sieraad van hunn'gedichten haalen,
 
Ja vaak de stélling, én de styl: én is 't geen schand1645-511651
 
Voor u, Guarini, dat gy in uw Vaderland,
[p. 95]
 
Dat ge in uw' Moedertaal hébt Tasso uitgekoozen,
 
En mét de stóf van zyn Amintas zonder bloozen
1655
Uw Pastor Fido siert, ja acht gy 't u tót lof:1652-5
 
Beroemt Córneille zich somtyds, dat hy zyn' stóf
 
Uit Spanje haalt, al heeft hy zélf zeer klaar doen blyken,
 
Dat hy in vindingen geen Dichter hoeft te wyken:1656-8
 
Vond niemand immer van Racine kwaad, nóch vreemd,
1660
Dat hy de Thébaïs, de Ifigenië neemt
 
Uit Grieksche dichters, én Latynsche: kan't betaamen1660-1
 
Aan Moliëre, dat hy, zonder zich te schaamen,
 
Vólgt in zijn meeste wérk de Italiaanen na,1662-3
 
Die hunne geestighéên, én kwinten zonder gâ1664
1665
Uit Aristophanés wéêrom, én Plautus trékken;
 
Ja zal het hén tót lóf, in plaats van laster, strékken.
 
Waarom onthoudt men ons zo wélverdiend een gunst?1643-67
 
Waar hapert het? is 't nyd? is 't onkunde in de kunst?
 
Wat meent ge, als Plautus zyn' Menéchmen, in Kwierynen1669
1670
Veranderd, héden zag op ons tooneel verschynen,
 
Dat hy zich bélgen zou, om 't geen'er af, én by
 
Gedaan is? évenééns naar alle schyn, als wy,1669-721672
 
Zo iemand iets, door 't Kunstgenootschap uitgegeeven,
 
Veranderde. Ieder mag op 's anders voorgaan streeven
1675
Na hooger' lóf; ja wie verbétert, heeft verdiend
 
Mét réden, dat hém zyn voorganger houd' voor vriend.
 
Want die verbéteraar haalt dikmaal uit het duister
 
Vergeeten' wérken, zét bekénde stukken luister,
 
En aanzien by; dóch deelt op geenerleije wys
1680
Door dat verbét'ren in 's voorgangers waare prys;
 
Al mag men hém ook zyn' verdiende lóf niet weig'ren.
 
Daar in het tégendeel, die hooger willen steig'ren,
 
Dan hunne magt is, én verslimmeren een stuk1683
 
Mét hun verand'ren, maar hun eigen ongeluk,
1685
En schand bewérken. Het verand'ren, ja 't vertaalen
 
Kan ons zo groot een' lóf, óf laster doen behaalen,
 
Als 't maaken. Hy dan, die mét lóf zyn' handen slaat
 
In 's anders wérk, betoont, dat hy de kunst verstaat.
[p. 96]
 
Maar (schreeuwen zy, die ons mét schémp, én laster dreigen)
1690
Dat praaten géldt niet; toont ons eigen' wérken, eigen'.
 
En geen verhanselde, óf vertaalde, zo gy wilt1691
 
Voor Dichters gaan. Wy zien, hét is maar tyd verspild
 
Hén te onderréchten; Maar wy doen licht eenig voordeel
 
Aan's onderzoekers, én aan 's jong'ren Dichters oordeel.
1695
De Malle Wédding is ons eigen' wérk; hoe vreemd
 
Gy 't vindt, dolle yveraars, én waar voor gy 't ook neemt?
 
O ja, hoe gy 't benydt, wy durven ons dés roemen
 
En is 't de vinders niet, de maakers daar van noemen;1698
 
Zo wél, als Aeschylus, zo wél, als Sophoklés,
1700
Zo wél, als Séneca, óf als Euripidés
 
De maakers zyn van hunn' zo wyd befaamde Spélen;
 
Al is 't, dat we in waardy zeer veel van hen verscheelen.
 
Gelyk hunn' wérken zyn verhanseld, nóch vertaald,
 
Hoewél de stóffen zyn uit anderen gehaald,1704
1705
Zo is de Wédding ook. De schikking; rédeneering,
 
En styl is de onze. Dat het strékt tót dubb'le leering1706
 
Is onze vinding, én uitvoering: anders geen
 
Genót ontleenen we, als de ruuwe stóf alleen.1695-17081708
 
En wat verscheelt hét óf men die uit Schouwspélboeken,
1710
Geschiedenissen, óf Vertéllingen ga zoeken;
 
't Zy dat men die uit Grieksche, óf Roomsche Dichters heeft;
 
't Zy ze ons een Franschman, óf een Néderlander geeft.
 
Maar 't zy, zo 't wil; 't gaat vast, dat onze Spélen échter
 
Voor lóflyk zyn gekeurd by de allerstréngste réchter;
1715
Dat zy den Armen géld; den Kunstgenootschappe eer
 
Gegeeven hébben, én nóch geeven meer, én meer,1715-6
 
Sint 't Burgermeesteren belieft heeft zich te ontférmen
 
Der édeler gemeente, én hooge nood der Armen.1717-8
 
En, zo die yver voortgekweekt waar' door de gunst
1720
Dier Mésenaaten, én voortzétt'ren aller kunst,
 
Men had wél haast de mist der wryt'ren doen verdwynen1721
[p. 97]
 
Mét eigen' vinding, én ter Schouwburg doen verschynen
 
Sardanapalus, én 't geen reeds begonnen is,1723
 
't Zy Hartóg Karel, 't zy Prinsés Sémiramis.1724
1725
Die yver nu zou zich mét nieuwe lust verstérken,
 
Als eens die yver mogt mét volle vryheid wérken;
 
Als eens het knibb'len, én krakkeelen om 't gezag
 
Der Schouwburg eind nam, dat men billyk hoopen mag
 
Van hén, die Rédders zyn der Schouwburg, beide Heeren,
1730
Op wien men niet vergeefs iets réd'lyks kan begeeren.
 
Zo die eens wilden hunn' geneegenheid ... Maar stil,1727-31
 
Wat zég ik? twyfel ik meer aan hunn' goede wil,
 
Dan aen hunn' magt? én zou 't niet schynen, óf ik proeven
 
Van hunn' geneegenheid tót goeddoen zou behoeven?
1735
Is my dan onbekend, dat hunne geest, begaafd
 
Mét deugd, én kénnis, op het spoor der Hélden draaft;
 
En dat men 't zélfde bloed ziet speelen door hunne aders,
 
Dat eertyds heeft bezield hunn' Vaders, én Voorvaders,
 
Om allerleije slag van nutte weetenschap,1739
1740
En deugd te voeren op de uitsteekenste eeretrap?
 
Ja wantrouw ik, dat zy niet alle Misbruik zullen
 
Wégneemen, die hunn' plaats zeer waardiglyk vervullen?
 
Voorzéker neen. Ik kén hunne éd'le geest, én drift,
 
Die goed van kwaad, én zyn van schyn zeer keurig schift1744
1745
Alleen uit liefde; niet, dat zy de kunst verplichten,1745
 
Om lang te leeven in verdiende lófgedichten.
 
Zy hébben magt, én wil. Wie wanhoopt aan de daad?
 
Wie twyfelt, dat zy zyn der kunsten toeverlaat?
 
Indien men nu eens mét opmérking gaat bezéffen
1750
De midd'len noodig om de kunst in tóp te héffen,
 
Zy zullen weinig, én voorwaar naar alle schyn
 
Zeer licht te vinden, zeer licht uit te voeren zyn.
[p. 98]
 
't Voornaamst zal weezen, dat men toevoege eer, én voordeel
 
Den kunstenaaren van érvaarenheid, én oordeel.
1755
Want niets is zekerer, als dat men hier te land'
 
Al, wat geen winst geeft, acht voor zonde, ik zwyg voor schand';
 
Zo dat hy in de vloek des Hémels schynt gebooren,
 
Die tót vermaak, óf nut der ménschen heeft verkooren
 
Eene oeffening, wén zy geen tast'lyk voordeel geeft.1759
1760
Ik weet wél, dat nooit eeuw ter waereld is beleefd,
 
Nóch land gevonden wordt, daar 't géld niet alle ménschen
 
Zo zeer bekoort, dat zy byna niets hoogers wénschen.
 
'k Weet, hoe de Vader van Ovidius wéleer
 
Zyn' Zoon waarschouwde mét het voorbeeld van Homeer.1763-4
1765
'k Weet, dat by ieder één alom in alle tyden
 
Het gild der Dicht'ren smaad, én arremoê moet lyden.
 
Ook weet ik, dat men naauw een kreupel Dichter vindt,
 
Die niet verwaand'lyk zyne inbeelding voedt mét windt
 
Van eigenliefde, én wien men niet gestaâg hoort praaten,
1770
Als óf'er 't land aanhing; O! 't schort aan Mécénaaten,
 
't Schort aan Augusten, dat de kunst zo wordt verkleend;1770-1
 
Wyl vaak een kunstenaar (daar hy zich zélf méê meent)
 
Moet achter staan, én plaats aan lompe platters maaken,1773
 
Wanneer men hier óf daar verhandelt groote zaaken.
1775
Ons Dichters diende élk één mét eer in plaats van smaad
 
Te onthaalen, én het zou beklyven aan de staat.1776
 
Dus zwétzen ze alle, die zich léggen op het rymen,
 
En sléchts twé woorden op malkand'ren kunnen lymen,
 
Zich Dichters noemende, gelyk als óf de grond
1780
Eens déftigen gedichts in 't rym alleen bestond.1780
 
Maar vérre zy het, dat ik immer tót verkleining
 
Der Dichtkunst hébben zou zo averéchtsch een' meining.
 
Ik spreek van mannen, 'k spreek van mannen van verstand,
 
Niet, die, verrukt door drift, iets vatten by der hand;
1785
Maar die mét overlég, mét wélberaaden' zinnen
[p. 99]
 
Al, wat zy doen, niet min uitvoeren, als beginnen;
 
Die na lange oefening, én aangewende vlyt
 
Niet sléchts hunne ov'rige, maar kóstelykste tyd
 
Aan 't zuiv'ren van de taal, 't polysten van de zéden,
1790
Aan 't vórderen van kunst, én deugd mét vrucht besteeden.
 
'k Bén échter niet in die inbeelding, dat de Stad,
 
Of Staat de Dichters moest beschénken uit haar' schat;
 
Of om hén gunst te doen der Armen nut besnoeijen.
 
Neen; uit hunne arbeid moest hunne eer, én voordeel vloeijen;
1795
De kunst moest zyn door de eer des kunstenaars vereerd;
 
Der Armen nut door 't nut des kunstenaars vermeerd.
 
Zo gaat het élders mét de Dichters. Hier te lande1797
 
Alleen verstrékt die kunst tót 's Dichters schade, én schande.1753-981791-8
 
Wat raad? wat middel? dit; ('k Bid, dat hy my verschoon,
1800
Zo de één, óf de ander 't licht mogt duiden 't zyner hoon)
 
Dat, die men aanstélde om de Spélen te waardeeren,1801
 
Niet eerst het Spéllen, én Duitsch spreeken nóch moest leeren;
 
Maar dat hy, zo hy niet gezien had in de grond
 
Der kunst, ten minsten taal, én trant, én rym verstond.1803-4
1805
Of liever dat men tót Régénten keurde mannen,1805
 
Die 't onkruid weeten uit het heilzaam kruid te wannen;
 
Die weeten, waar de deugd der Spélen in bestaat;1807
 
Wat aan 't gemeenebést der Schouwburg schaadt, óf baat;1808
 
Die wél bedacht op alle omstandigheeden létten,
1810
Om deugd mét kunst, én kunst mét voordeel voort te zétten,
 
En zonder draalen uit te voeren mét een woord,
[p. 100]
 
Of wénk all' de omslag, die 'er tót een Spél behoort.1799-18121811-21812
 
Wanneer de Schouwburg dus verzien waar' van Poëeten,
 
En van Régénten, is 't niet lichtlyk af te meeten,
1815
Dat mét der tyd de kunst bekénd, geacht, bemind
 
Zou worden? Zéker, ja. Een vader zou zyn kind
 
Na 't lóflyk tydverdryf der Schouwburg dan niet schaamen
 
Te zénden; ja het zou den vad'ren zélf betaamen
 
Te komen op een' plaats, daar de ontucht wordt geweerd,
1820
En burgerlyke deugd, én tucht mét lust geleerd.
 
In stéê van dat ze nu hunn' kinders vaak bekyven,
 
En van de Schouwburg hén gebieden wég te blyven
 
Sléchts door vooroordeel, dat niet stichtelyks, nóch goeds,
 
Nóch Kunst, nóch Deugd aldaar gebragt wordt op de toets:1824
1825
Maar dat men niets vertoont den vólke, als beuzelingen,
 
En vodden, én (wie weet?) oneerelyker dingen.1826
 
Dan zou de Schouwburg zyn een tydverdryf, dat vreugd,
 
Doorzult in leeringen, zou geeven aan de Jeugd;1828
 
Dat onze schoone Stad tót luister zou verstrékken;
1830
En veeler mildheid tót der Armen gunst verwékken.
 
Daar ze in het tégendeel haar naderend verval
 
Tót aller Dichteren verdriet verhaasten zal,
 
En worden zo, als ze eerst geweest is, óf licht slimmer,
 
Ja zélfs by yder zo veracht zyn, dat ze nimmer
1835
Haar hangend hoofd wéêr op zal beuren, én het nut
 
Der Armen missen zulk een' mérkelyke stut.
 
Welk schaad'lyk onheil naar élks hoopen, én vermoeden
 
Zeer haast van Beuningen, én Hudde zal verhoeden,
 
Twé Burgervaders, die, nooit moê, nóch afgemat,1838-9
1840
Met zwaare, én staâge zórg tót wélstand hunner Stad,
 
En haar' verbét'ring zich alleenlyk niet bekommeren,
 
Maar zélfs mét zugt voor 't nut der Armen zich beslommeren.1842
 
Wat loon voor zulke, én zo veel wéldaân? Deze vreugd
 
Der deugdigen; dat Deugd is 't waare loon van Deugd;
1845
En dat hunn' lieve Naam, oprécht mét lóf beschreeven
 
In braave boeken, lang zal leeven na hun leeven;1846
 
Opdat hunne arbeid, die uit Deugd haare oorsprong nam,
 
Een voorbeeld strékke aan hunn' Nazaaten te Amsterdam.