308Samen vormend jaargang 1885 en 1886 (per 1 augustus '86 hield La Revue Contemporaine op te bestaan).

309Over deze novellenbundel door August Strindberg (1849-1912), schreef Prins in het Nieuws van den Dag van 30 augustus 1885.

310Lydie, par Henri Lavedan (1859-1940), verscheen in 1887.

311Le Besoin d'aimer, par Paul Alexis (1847-1901), verscheen in 1885.

312La Femme d'Henri Vanneau, par Edouard Rod (1857-1910), verscheen in 1884.

313Pascal Géfosse, par Paul Margueritte (1860-1918), verscheen in 1887.

314Bedoeld worden de Petits poëmes en prose, in 1869 verschenen als het vierde deel van Charles Baudelaire, Oeuvres complètes.

315Bedoeld worden de Poe-vertalingen door Charles Baudelaire, te weten: Histoires extraordinaires (1856), Nouvelles histoires extraordinaires (1857) en Aventures d'Arthur Gordon Pym (1858). Prins zelf bezat, blijkens no. 63 van de veilingcatalogus van zijn bibliotheek (R.W.P. de Vries, A'dam 1923), E.A. Poe, Oeuvres, trad. de Ch. Baudelaire. Paris 1875-'83. 5 vols. Van Deyssel kocht op 3 maart 1889 de door Prins genoemde werken in edities van respectievelijk 1888, 1887 en 1884. Van Deyssels oudste notitie over Poe dateert van 1 september 1889: ‘Zoo als Poë zwalkte op de zee, van de eene pool naar de andere, zoo zwalk ik op de zee van het leven, de menschen zijn de ijsgebergten en de omstandigheden de golven en stormen. Het boek van Poë: Aventures d'Arthur Gordon Pym, is een heel goed voorbeeld of zinnebeeld van hoe ik mij in het leven moet gedragen. Hij overlegt in den uitersten nood, wát hij moet doen om te leven, zoo moet ik schrijven met leven gelijk stellen en dan denken: wat moet ik doen. Alles is goed pourvu que j'écrive’. Op 6 oktober 1889 noteerde hij: ‘Poë spreekt van het genie, dat zoo verblindend is, dat het dadelijk en alom wordt erkend. Vrage: noem een naam als voorbeeld van zoo'n genie. Het is eenvoudig fyziek onmogelijk, dat de oudere generatie het genie erkenne. Neen, De Goncourt heeft gelijk, die zegt: pour se faire un nom, enz.’ Op 19 november 1889 volgde een kanttekening bij Poe's Le démon de la perversité, titel van de eerste der Nouvelles histoires extraordinaires, kanttekening die werd openbaar gemaakt in: Karel Reijnders, Couperus bij Van Deyssel, a.w., blz. 79. Vier daaropvolgende notities noemen Poe in verband met het droomleven: ‘Van-nacht een droom gehad, eerst als een akelig blijspel (dit is een héél aardig soort horreur, verwant aan die van Poë), toen van volle zalen en de cauchemar van soldaten, die met gevelde bajonet een charge doen om een zaal te ontruimen’ (25 december 1889); ‘Van-ochtend (...) een droom met het liefdegevoel, je weet wel, het bekende gevoel. Dit gevoel, dat als een tot hoogere liefde gewijde wellust bevat, komt in wakkeren toestand niet vóor. In wakkeren toestand is het gevoel van liefde en dat van wellust al tijd absoluut gescheiden. Dit gevoel (van in den droom) is veel idealer, het is ekstatiesch. Ik ben op de gedachte gekomen zoo'n droom eens te beschrijven als of het werkelijkheid was; zoû ik zoo tot de Poësche manier komen? Die van de sinistere komiciteit, die ik laatst gehad heb b.v. Wie weet, als ik daaraan eens begon, hoe mooi het zoû worden’. (6 april 1890); ‘Gedroomd: ja, druk en veel, met furieus en hideus komieke dingen in den trant van Hogarth, sommige stukken van Poë, enz.’ (20 augustus 1890); ‘Gedroomd: een heel bedrijf van eene tragedie: Frank (Alberdingk Thijm-H.P.) was getrouwd met de jongste jufvrouw Marius, hij had dit moeten doen om in eens veel geld te krijgen, ik weet niet verder hoe; het was avond, in ons huis op de Pijpenmarkt, de portalen verlicht. Frank had aan zijn vrouw, met wie hij zoo even getrouwd was, een briefje geschreven, waarin hij haar meldde, dat hij voor-goed vertrokken was, dat moest zij vinden als zij thuis kwam, na dat hij reeds weg was. Dat briefje lag op het brieventafeltje in de vestibule. Daar vond zij het, ik zág haar in rijk bruidsgewaad de trap opkomen van beneden, die eindigt bij het huiskamerportaal. Op de trap las zij het briefje; haar armen hieven zich langzaam omhoog en zij stortte bewusteloos achterover. Dit was het eerste tooneel. Het tweede: Mietje van der Vliet, die de bonte rotonde van mijn vrouw om had, sprak ik op het huiskamer-portaal. Zij wilde de huiskamerdeur ingaan; in de huiskamer zat een gezelschap visite-makende dames en heeren druk te praten (ik zag die niet reëel-in-mijn-droom, maar in-mijn-verbeelding-in-mijn-droom). Ik zei tegen Mietje wat er gebeurd was en: ga maar liever niet in de huiskamer, maar in de voorkamer, daar zal je moeder vinden (ik zag toen ook in mijn verbeelding moeder op de donkere voorkamer een trommeltje uit de kast krijgen). Derde tooneel: Vierde portaal (dat der slaap- en logeerkamer). Frank komt uit de logeerkamer (zwart pak, zwarte hoed). Door de trapkast naar beneden kijkend, ziet hij zijn vrouw-bruid beneden op de trap liggen, begrijpt alles en dat hij nu niet weg kan zonder over haar heen te loopen. Magnifiek clownesque zag ik hem toen, zijn rechter oog dicht-knijpen, zijn rechter been naar de hoogte doen, bruin-rood gezicht, van onderen verlicht door de kaars die hij in zijn hand had. Hiervan een Poësche novelle maken. Deze hevigheid van visie, met de zeer reëele impressies, weêrgeven’. (11 november 1890).
Zeven jaar later, op 5 november 1897: ‘Vele bewusten en gevoeligen van onzen tijd zijn door en door slecht. Edgar Poë is slecht. Ontkenning en Haat is de geest van zijn werk. Hij zelf is als een groote duivel te midden van zijn werk, dat de hel is’. (Zie voor de context: Het leven van Frank Rozelaar (ed. Prick), Zwolle 1956, blz. 78). In 1903 constateerde hij: ‘Een Oude Kennis (door Hildebrand-H.P.) ook, heeft, wat de “atmosfeer” betreft, iets gemeen met de beste dingen. Ofschoon het absoluut anders is, en van aandoening misschien tegen-overgesteld, is er een intensiteit van geestesleven in, zoo als bij Poë, en z.v.’ (zie de Achtste bundel Verzamelde Opstellen, A'dam 1905, blz. 125). Op 16 april 1944, tenslotte, zou Van Deyssel, n.a.v. de lectuur van Poe's Fantastische vertellingen, vertaald door S. Vestdijk, Amsterdam, 1941, aantekenen o.m.: ‘Ofschoon mij verwant gevoelend aan ... Zola-De Goncourt-Flaubert, stelde ik toch Maeterlinck en ook Edgar Allan Poë zeer hoog; maar hoe men zich, bij voorbeeld, Poë's kunst moest denken in haar waarde-verhouding tot de beste dingen van het Fransche naturalisme is nooit door mij indringend bestudeerd’. Zie in dit verband ook: Karel Reijnders, Couperus bij Van Deyssel, a.w., blz. 449.

316L'Ensorcelée dateert van 1854. Zie ook noot 159.

317Zie noot 179.

318Aan De Nieuwe Gids, Vierde jrg. I, aflev. 1 (okt. 1888), blz. 144-146, had Van Deyssel een ‘varium’ bijgedragen, getiteld Zola, gedekoreerd en Akademielid; voor de eerste maal herdrukt in Verzamelde Opstellen, A'dam, 1894, blz. 249-252.

318aEen van deze stukjes was getiteld Een kruisvaarder: een 5 bladen tellende prozaschets, gedateerd februari 1889. Deze nooit gepubliceerde schets bevindt zich in de Koninklijke Bibliotheek onder het signatuur 69 F 17-22. Onjuist is derhalve de mededeling van S.P. Uri, L. en W., blz. 122: ‘Na Een Executie, dat voltooid was in September '88, heeft hij dan ook niets meer geschreven, en het zou tot Maart '90 duren voor hij de pen weer te hand nam’.