331Menschen en Bergen III, in De Nieuwe Gids, Zevende jrg. I, aflev. 2 (december 1891), blz. 285-290; voor de eerste maal herdrukt in Prozastukken, A'dam, 1895, blz. 245-250.

332Aan dezelfde aflevering droeg Delang (blz. 240-243) Uitvaart en Eene bloem bij.

333Prins zal hier vooral gedacht hebben aan De Nieuwe Gids, Zesde jrg. II, aflev. 6 (aug. 1891), waaraan Gorter vijfendertig pagina's poëzie bijdroeg (blz. 422-457). Deze aflevering opende met Prins' Een koning, blz. 337-352. Zie ook: Harry G.M. Prick, Van Deyssels ‘Artistieke Komedie’, in De Nieuwe Taalgids, deel 63 (1970), blz. 209-217.

334Hiervan is niets gekomen. Tussen Là-Bas (1891) en En Route (1895) voltrok zich Huysmans' bekering. Hoezeer deze bekering Van Deyssel intrigeerde, blijkt uit een aantekening van 6 maart 1895, gemaakt tijdens de voorbereiding van zijn bespreking van En Route (zie noot 452): ‘Er zijn vier plaatsen, waar Huysmans raakt aan dat, wat de hoogere inhoud van zijn boek had kunnen zijn: 1e zegt hij, dat hij “geloovig” is geworden, dat hij ontvangen heeft “het Geloof”. Hiervan deelt hij verder mede, dat het proces van geloovigworden gebeurd is in zijn onbewustheid. Het is gebeurd, maar hij weet niet hoe. Op een zekeren ochtend werd hij wakker en merkte dat hij “het Geloof” had. Maar, zegt hij, al weet hij niet hoe 't gegaan is, de oorzaken van dit verschijnsel, van zijn “geloovig-worden”, kan hij wel eenigszins naspeuren. Hij weet er drie: ten eerste, het atavisme, de geloovigheid van zijn voorgeslacht, sommige religieuse indrukken in zijn jeugd ontvangen en die achter zijn ongeloovig leven om, ongemerkt in hem hebben voortgewerkt; ten tweede, de kunst, zijn bewondering voor de schilderijen der Primitieven, de middeneeuwsche architektuur, de oude muziek, proza en poëzie; ten derde, zijn walging van de hedendaagsche wereld.
Dit nu, is alles goed en merkwaardig. Het hindert ook niet, dat zoo uitvoerig door den jong-geloovige de oorzaken zijner verandering rationalistiesch en fysiologiesch worden gezien en verhaald. Maar, wel voelde ik hier het gemis aan wat het voornaamste is, namelijk aan een omschrijving van wat daarmede bedoeld wordt: “Het Geloof”. Ik was voortdurend geneigd te vragen: wat ís dat “geloovig zijn”, “het Geloof hebben”?
2e spreekt hij ergens van eene zachte (doorgehaald: inwendige aanraking) aanraking van zijn zieleleven, die hij gewaar werd, van een van buiten hem komende wil, die zich voor de zijne in de plaats stelde.
3e verhaalt hij van het buiten zich zelf gaan in het gebed.
4e zegt hij dat hij, na de Biecht, “de tegenwoordigheid van Christus in de kamer zeer naauwkeurig (“très nettement”) voelde”.
Maar, vooral bij de lezing van het tweede deel der geschiedenis, dat het mooiste is, verlaat mij de spijt over wat het boek had kunnen zijn en niet is, aanvaard ik en ben blij met de innige aandoenlijkheid die het heeft, juist om dat het niet anders is dan het is, zoo gewoon en eenvoudig, zoo zonder zielegeleerdheid, zonder hoogere methode, zonder overweldigend Begrip, zonder prachtige Visie. Want nu is het een weldaad voor het Hart, met zijn lieve en simpele nederigheid, zijn gewone en naauwkeurige hedendaagschheid, de diep-heldere wel van zijn moreele-schoonheid. Daarom is het boek éénig en zijn verschijning iets veel meers dan wat de, fijnere, psychologen, de, meer poëtische, symbolisten, de, rijker verscheiden, artistiek-gevoelige archeologen geven, - om dat het de zedelijkeschoonheid in de moderne-menschenziel gekomen beduidt, om dat het de in berouw gebroken-ziel van een nieuwerwetsch Parijsch schrijver doet zien, een die van de wereld walgde, en nu meer nog walgt van zich zelf.
Ik meen, dat het geloovig-zijn op twee wijzen kan gebeuren: het kan zijn de bevrediging van iemants hoogste wijsgeerige en gevoel-reikingen, èn, ook, kan het de bevrediging van alleen een gevoel, nederig en gewoon, eerder diep dan hoog wezen, de konkreet-wording van een levensgevoel van gelatenheid en onderwerping’.

335Bedoeld wordt de onder de schuilnaam Vosmeer de Spie door Maurits Wagenvoort (1859-1945) in 1891 gepubliceerde roman Een passie. Analyse van een gemoedstoestand.

336In De Nieuwe Gids, Zevende jrg. I, aflev. 1 (okt. 1891), blz. 5-10, had François Erens een aan Maurice Barrès opgedragen fragment van zijn roman Oorlog gepubliceerd, voor de eerste maal herdrukt, echter met weglating van de opdracht, in Erens' Gangen en wegen, Bussum, 1912, blz. 264-271.