[1661]
January 1661.
Ady primo dito
is 't Engels scheepjen de Despasche uyt dese rheede vertrocken, tenderende als vooren meer geroert na Livorn, met een brieffken aen onse Heeren Majores over die plaetse, gedateert heden, ende geadresseert aen de camer Amsterdam ende een aen de camer Zeelant tot Middelborgh.
Den 2 dito
is na 't eyndigen des sermons 't navolgende biljet gepromulgeert ende g'affigeert, van inhoude als te weten:
Alsoo van tijt tot tijt meer ende meer claer ende evident gemerckt wort, volgens oock de clachten van alle de vrije luyden in 't gemeen, dat de vrije wiltschutters soo slap in de jacht ende 't schieten van vogels ende ander wilt sijn, dat niemandt van deselve
en cunnen voor haer gelt eenighsints g'accommodeert worden, daer anders elcq, vrij mogende in 't landt gaen, sijn gerieff genoech soude cunnen becomen, - Soo ist dat men alle niet cunnende verlegen laten, om de traecheyt van een alleen, ende volgens dien prefererende 't gemeen gerieff voor particulier, goetgevonden is, van nu aff tot nader gelegentheyt, ydereen toe te staen in 't landt overal te mogen gaen schieten ende vangen tot sijn eygen huyshoudinge, sulcx ende sooveele wilt als elcq nodigh heeft ende becomen can, mits blijvende van haer buyren ende ander luyden landerijen, ende ten minsten oock drie musquetschooten binnenslants van de Souterevier aff sonder over deselve na de zeecant te mogen gaen schieten, van de mont derselver reviere aff tot 't achterste van de soutpannen, daer de reviere uyt 't landt sijn begin neemt incluys, 't welcq de vrije wiltschutters alleen gelaten wort, alles op poene daertoe gestelt ende noch te stellen.
Gedaen in 't fort de Goede Hoope, den 2 January 1661.
(Was geteyckent) Jan van Riebeeck.
Den 3 dito
is den fiscael met de zeylsloep 't Muskitjen na 't Robbeneylandt gesonden om eenige vervallen saecken wat te redresseren ende aldaer in plaets van Otto Jansz. als opperhooft te stellen den vrijman Jan Sacharias, daertoe bequaem geacht ende aengenomen voor 10 gl. 's maents, om met sijn swarte vrouw (een Bengaelse sijnde) daer te woonen, alsoo doch geen lantbouwer is etc.
verckens wat cost dient geprepareert, waertoe op 't eylandt groente genoegh ende ordre gestelt was om sulcx wel waer te nemen etc., sijnde de verckens oud ende jongh in getal tusschen de 60 a 70 ende Compies schapen, als namentlijck 4 rammen tot 48 cloecke oyen, jonge dito 23, cloecke hamels 40, cleyne hamels 21, sijnde samen 136 stucx, ende conijnen wierden bij honderden hier ende daer vernomen, sulcx dat goetjen mede fray aenteelt, ende noch beter doen soude, waren der sooveel slangen ende adders niet op 't eylandt, welcke dagelijcx door 't volcq vernielt wordende, oock vrij beginnen te verminderen.
Soo quam oock 't galjot Perkytjen even na den middagh van 't Dasseneylandt hier ter rheede, met bescheyt van de hoedanicheyt der rheede onder 't selve, welcke sulcx bevonden heeft, dat voor retourschepen, die dese bay ende de rheede onder 't Robbeneylandt verbij drijvende, daer onder 't noorteynde seer bequame ende secuure rheeden op 16, 17 a 18 vadem suyvere santgronden te vinden is en wel beschut voor de felle zuytzuytooste winden, welcke daer oocq noyt soo hard, gelijcq als hier in de Taeffelbay, deurbloesen, off cunnen noch altijts met boots dito eylandt aff- ende aenvaeren, als breeder in de nader memorie daervan tot narichtinge ontworpen g'extendeert.
Den 20 dito
sijn des middags weder aen 't fort gekeert d' uytgewesen lantreysers, met welcke het noch al niet heeft willen lucken, als sijnde niet verder gecomen dan 55⅔ duytse mijlen noortoost ende wel soo noortwaerts van hier. Schijnt het ten principaelen gehapert heeft aen d' impotentie ende oock d' onwillicheyt van sommige om verder te reysen, ende dat haer opperhooft Jan Danckaert daerover de vereyssende authoriteyt niet al te absoluyt heeft derven gebruycken ende ingevolge te cleynen ontsagh onder deselve gehadt heeft, soo vernomen wort uyt d' informatien daervan genomen; anders schijnt sijn lust goet genoegh geweest te sijn, gelijck de aenteyckeninge bij denselven hieronder g'insereert verder is uytwijsende, van inhoude als te weten:
Aenteyckeningh gehouden bij Jan
Danckaert, wegen de jongst gedaene lantreyse.
Den 12 November 1660.
Begonnen ende aengegaen de voyagie naer Monomotapa, met dese naervolgende persoonen:
| Pieter Meerhoff van Coppenhaven. |
| Pieter Hansz. van Nimmegen. |
| Theunis Kagh van Reygenbach. |
| Pieter Roman van Schorsel. |
| Jan Babtist van Franckfort. |
| Johannes Dorhage van Gronouw. |
| Gregorius Fredericus van Utsa. |
| Cristiaen de Soete van Tedegem. |
| Jacob Pritsel van Dresden. |
| Coenraet Schatman van Duynkerken. |
| Pieter Harthoven van Ceulen, |
| Pelagius Weckerlijn van Cosnits ende |
Jan Danckaert van Nijnoven, als hooft van den trop, die wij verhopen mette hulpe Godes te volbrengen. Ende sijn den eersten dagh gevoyageert tot aen den voet van den Tijgersbergh in de twee pannen, sonder eenige particuliere saecken te bejegenen, daer wij 's morgens weder vertrocken N.O. ten O. opwaerts, ten suytoosten over den Tijgersbergh tot omtrent de plaets daer Jan Remeus van de leeuw gebeeten is, ende sijn genoodicht geweest aldaer te blijven, doordien onse bagagie in te cleyne sacken was, ende onse beesten flaeuw waren, wesende omtrent de 2 mijlen ende een haelff. Ende sijn den
14en
's morgens weder vertrocken noortoostwaerts op, naer 't crael van den dicken capiteyn, ter lenghte van omtrent 500 roeden van 't selve crael gelaeten aen de N.westsijde ende van daer voorts oostwaerts op passeerende door de valey, daer ons volcq het padt verloor, doen sij de Hottentoos vervolgden, ende soo voorts tot omtrent twee uyren van 't crael van de Tabackteekeman, liggende onder den bergh genaempt de Clapmus, daer wij dien nacht gebleven sijn.
15en
's morgens sijn wij weder vertrocken noortwaerts op, naer gedaen hebbende alle debvoiren van de werelt om een draegos te crijgen van de Tabacqteeckemans capiteyn, die wij niet vercrijgen en conde, tot aen een valeye daer een rivier ofte moras comende uytten bergh de Clapmus, ter lenghte van omtrent 500 roeden, daer wij met de beesten niet door en conden, ende sijn genootsaeckt geweest van cours te veranderen ende te gaen zuytoost ten Z. ter lengte van omtrent 300 roeden, daer wij de revier passeerende, weder noortoostwaerts gingen, passerende een ander rivier, die uytten voorsz. bergh de Clapmus oock spruytende was, ende alsoo voorts gaende door een clooff, laetende een bergh aen de noortwestsijde, die een weynigh
clippachtigh is, ende een bosjen hadden boven op den top, daer wij door passeerende quaemen in een valey bij een ruyge rivier, daer wij dien nacht bleven; den
16en
's morgens weder onse cours aenveerdende, trocken wij oostN.oost, laetende de peerl- ende diamantbergen aen de noortwestsijde, ende sijn aldaer gebleven om onse beesten te laeten rusten, logierende aen de berghrevier in een cleyn bosjen, waerdat wij hoorden het lossen van twee stucken geschut, dat wij presumeerden te wesen een schip, dat aen de Cabo de bonne Esperance op rheede quam, ende sijn den
17en
's morgens weder vertrocken, nemende onse cours N.oostwaerts op ter lenghte van omtrent 40 roeden, daer wij de berghrevier passeerende sonder eenige moeyten, die sijn coers heeft uytten zuytzuytwesten naer den noortnoortoosten, verdeelende hem deselve revier in 3 aderen, laetende de paerl- ende diamantbergen aen de noortwestsijde, ende alsoo onse coers nemende oostnoortoost naer de bergen, ter lenghte van omtrent 2 mijlen, daer wij een clooff sagen, die mette geladen beesten niet te passeeren was, soodat wij moesten onse cours veranderen, lopende recht N.west ter lenghte van omtrent 2 mijlen, daer wij bleven slaepen, den
18en
weder de reyse aenvaerden, recht noortwaert op, passeerende drie a vier ruggen van berghen ende leeghten, streckende oost ende west, ter lenghte van omtrent twee mijlen, ende aldaer onse coers veranderende, reysden wij noortoostwaerts op ter lenghte van 1½ mijl ofte omtrent, passerende 5 ruggen van bergen ende leeghten, een seer moeyelijcken wegh, ende sijn aldaer onder de bergen blijven rusten, den
gaen sien, off wij de geberghten conden passeren ofte niet; 't selve niet mogelijck bevonden wesende, sijn wij genootsaeckt geweest onse cours te veranderen, ende sijn den
20en
van daer vertrocken, nemende onse coers W.N.W. op, ront een bergh ter lengte van omtrent 1½ mijl ende aldaer van cours veranderende, naemen wij onse cours N.N.oost ter lenghte van omtrent drie mijlen, daer wij drie Hottentoos vonden, doch cleynder van persoon als die aen de Cabo de Bonne Esperance wesen, die ons belooften over de geberghten te brengen, 't gene occasie was, dat wij daer dien nacht bleven rusten, ende Theunis Kagh ende Jacob Pritsel gingen om te besien, off wij conden passeren offte niet onder geleyde van een Hottentoo, die voor antwoorde brachten, dat wij niet sonder groote moeyten deselve en souden passeeren, ende alsoo Pieter Roman een hartebeest geschooten hadde, soo sijn wij hier blijven rusten, den
21en ende 22en
ons weder begevende op de reyse naer de geberghten, die streckende zuyden ende noorden, daer wij alle het goet mosten opdragen, alsoo onse beesten quaet genoegh hadden om ledigh op te comen, nemende onse cours recht oost, laetende de Taeffelbergh aen de westsijde, ende sijn dien nacht hier boven gebleven; den
23en
nemende onse reyse te vervorderen, en conde 't selve niet geschieden, doordien onse beesten niet voort en conden; soodat wij genootsaeckt hebben geweest alle het goet van boven naer omlaegh te dragen, ende op sommige plaetsen cuylen vullen om de beesten een passagie te maecken, loopende oostwaerts ter lenghte van ¾ mijl ende oock soo verde naer den noortoosten, daer wij in een schoone valey bij een revier, die uytter westen naer 't oosten sijn cours heeft,
bleven rusten, alle seer vermoeyt sijnde, ende onse beesten bijnaer affgelopen, om onse beesten wat te laten becomen; den
25en
hebben wij weder onse reyse hernomen, tusschen de geberghten die streckende oost ende west, recht oostwaerts op, ter lenghte van omtrent 600 roeden, ende de geberghten aldaer drayende, liepon noortoostwaerts ter lenghte van omtrent 600 roeden een revier langs, ende geberghten aldaer wederkeerende, liepen wij noortwaerts, langs de voorsz. riviere ter lenghte van een mijl ofte omtrent, ende de bergen aldaer draeyende, liepen noortwestwaerts langs de voorsz. reviere, ter lenghte van een goede halff uyr gaens, daer wij de reviere passeerende, bleven rusten ende namiddagh weder beginnende te marcheeren oostwaerts op, ter lenghte van omtrent 400 roeden, ende aldaer veranderde, deur een clooff gaende, loopende noortoostwaerts ter lenghte van omtrent 500 roeden, draeyende sigh aldaer recht noortwaerts langs een revier, ter lengte van ¾ van een uyr ende aldaer goede gissinge vindende sijn aldaer blijven rusten, den
26en
hebben wij onse wegh gevordert, gaende recht noortwaert tusschen het geberghte, ter lengte van omtrent 2 mijlen, ende hebben aldaer moeten blijven doordien onsen witten os niet meer voort en conde, ende namiddagh deselve cours hernemende tot 2 goede mijlen, daer de witten os niet meer voort cunnende, bleven slapen ende soo meester Pieter een hertebeest geschooten hadde, sijn daer gebleven, den
oost van ons lagen, soo gingh ick daer nae toe met Theunis Kagh, wesende drie goede uyrən gaens daer van daen daer wij lagen. Daer comende, sagen dat het niet mogelijck was daerover te comen, soodat wij wederkeerende, bevonden dat onsen witten os niet meer voort en conde, die ick belaste te dooden ende de rest van den dagh sijn daer gebleven, om het beestevleys daer te koocken.
29en
naermiddagh hebben wij onse cours hernomen na een clooff, die N.N.west van ons lagh, ter lenghte van een mijl ende een haelff, hebbende uytgegeven voor 18 dagen ransoen van broot aen yder man, ende belast, dat soo wie de helft van sijn loot woude affleggen, die mocht het doen, alles om beter voor te comen, daer wij bleven slapen.
Den laesten
sijn wij wederom gecomen over de geberghten, hebben aldaer negen dagen te vergeeffs gearbeyt om over de andere geberghte te comen, lopende N.N.west ter lenghte van ¾ mijl, ende aldaer noortwaerts drayende, ter lenghte van 1½ mijl ofte omtrent, daer wij bleven om onse beesten te laten rusten. Namiddagh hernemende onse reyse, sijn wij recht noortwaert geloopen ter lenghte van omtrent 2 mijlen, latende de bergen aen de oostsijde; ende sijn daer blijven slapen.
Primo December
sijn wij weder noortwaerts aengelopen, ter lenghte van omtrent 50 roeden, waer wij een moras vindende, niet door en conden comen, soodat wij lopende oostwaerts naer de bergen, ook niet door en conden, soodat wij weer westwaerts moesten keeren, ter lenghte van omtrent een goede mijl, daer wij passerende, op de lengte van omtrent ½ mijl noortwaert op omtrent 20 revieren, daer wij mosten rusten, wel drie mijlen gereyst hebbende, sonder aen de voortganck, naer den N. als omtrent
een goede ½ mijl namiddagh weder noortwaert lopende ter lenghte van omtrent 2 mijlen ende bleven aldaer slapen; den
2en
weder noortwaert opgetrocken, ter lenghte van 1½ mijl ende aldaer blijven rusten, naermiddagh weder N.waert lopende ter lenghte van een ende een half mijl, passeerden door een ruygachtige revier off moras, daer wij een doorgangh moesten maecken voor de beesten, ende sijn daer blijven slapen; den
4en
dito weder noortwaerts op geloopen, ter lengte van 5/4 mijls, ende meenen daer over een hoochte te marcheeren, was 't selve onmogelijck, doordien de mollen de aerde soo ondergraven hadden, soodat wij mosten van cours veranderen ende trecken noortnoortwest, omtrent ¼ mijl, ende namiddagh deselve cours hernemende, ter lenghten van een mijl, keerden wij weder N.N.oost, ter lenghte van een mijl, daer wij bleven slapen, hebbende cuylen gegraven om water te crijgen. Desen dagh hadden Pieter Harthoven de wacht bij de beesten, ende in 't marcheeren een renoster in 't gemoet comende, ende 't ander volcq nae toe treckende, soodat ick mij allene bevondt nevens den voornoemden Pieter Harthoven, die ick commandeerende de beesten wel gaede te slaen, seyde met mij niet te doen te hebben, waerover hem dreygende de snaphaen tusschen hals ende neck te leggen, heeft voor antwoort gegeven, dat hij een carel was, ende mij de snaphaen presenteerde, heeft geseyt, dat het mij moste gelden ofte hem, waerover gram wordende, hebben hem een slagh op den arm gegeven, ende soo van hem gegaen, hebbende hem geseyt, dat ick 't selve
soude gedencken. Op dees tijt en ben ick geen meester om het volcq in goede ordre te houden, want sij twisten dagelijcx tegen den anderen, soodat ick genootsaeckt ben mijn eygen slagen te drincken, stilswijgende doorgaen, ende hun met goede woorden voortkrijgen, den
5en dito
hebben wij weder onse cours hernomen, gaende N.N.west, ter lenghte van ¾ mijl, ende aldaer draeyende liepen omtrent soo veele noortoostwaerts, waer dat Theunis Kagh flau wesende van de loop, bleven aldaer de rest van den dagh. Desen dagh versocht Georgius Fredericus voor hem ende Pieter Harthoven een brieffken, om weder na 't fort te keeren, 't geene goetgevonden wesende bij Johannes Dorhagen, Mr Pieter Meerhoff, Theunis Kagh ende Jan Babtist van Franckfort, hebben 't selve geconsenteert ende dienvolgende den
6en
's morgens hun een brieffken gegeven, ende hebben hun laeten wederkeeren, hun medegevende voor elff dagen broot ende tabacq, ende sijn soo voorts vertrocken N.N.oostwaerts ter lenghte van drie goede mijlen. Gelove dat dit quartier het coninckrijck van de mollen is, want het soo doorgraven is, dat men genootsaeckt is de renosterpaden te volgen, vallende anders overal tot over de knien door het sandt, ende ons daer bevindende onder de bergen, sijn geresolveert geworden om weder over de bergen te trecken, waerover wij de rest van den dagh aldaer sijn blijven rusten, ende sijn den
reuylden van de Soaquas voor tabacq, ende Anthony Doman reuylde een vel voor de coraelen uyt sijn ooren. Ende sijn omtrent de middagh de bergen beginnen op te climmen, loopende omtrent ½ mijl noortwaerts, ende alsdan drayende soo veele noortoostwaerts, waer wij een weynigh gevoeglijcker boven quaemen als de eerste reyse, ende alsdan daelende door een clooff, in 't gemoet quaemen drie andere Soaquas, die alles lieten wat sij hadden ende weghliepen, daer Doman een vel, een maele met gebraden dassen, een met honingh ende eenige saecken van hun gebruyck van kreegh, hebbende hun te vooren diverse reysen doen roepen, sonder dat wij deselve meer gesien hebben bij een boschachtige reviere, op de lenghte van omtrent 2 goede mijlen O.noortoostwaert op, ende sijn daer blijven slaepen, den
Sen dito
's morgens sijn wij weder vertrocken N.waert op, ter lenghte van ½ mijl, daer wij de reviere passeerden, die uytten Z. naer den noorden loopt, ons cours oostwaerts nemende naer een clooff, die ick meende over de andere bergen te loopen, op de lenghte van een goede mijl; daer wij bleven rusten mette beesten, ende ben alleene naer de bergen gegaen, om te sien, off men deselve conde passeeren ofte niet, 't geene niet mogelijcq bevonden wesende, ben weder gekeert, ende hebben ons weder mette de beesten op de wegh begeven, tot omtrent 1 mijl N.N.W. ende aldaer keerende recht N.waert ter lenghte van 1½ mijl, daer wij affladen ende bleven slapen bij een groote reviere, daer wij de schoonste vis van de werelt uyt vongen ende dat in groote abondantie, ende wij sagen recht west van ons tegen de bergen wel 2 a 300 oliphanten bij den anderen; deesen ganschen nacht heeft het geregent, ende sijn den
lenghte van omtrent 2 mijlen, ende sijn daer blijven rusten. Naermiddagh onse cours hernemende, sijn wij N.N.westwaerts opgetrocken omtrent ½ mijl ende aldaer drayende noertwaert ter lenghte van ¾ mijl, ende alsoo het alreede laat wierd ende regenachtigh weder was, soo hebben wij ontladen ende hebben huysjens opgeslagen, te meer omdat Theunis Kagh, Pieter Roman ende Pieter Hansz. seyde niet wel te wesen, ende hebben den
11en
Pieter Roman verlost wesende van alle de vuylicheyt ende Theunis Kagh ende Pieter Hansz. noch heel te midden in wesende, versocht ick onder het volcq, dat ymandt met Doman soude gaen om hooningh te soecken om een posistorie te maecken, soo en was daer niemandt die wou gaen, hoewel ick twee duymen tabacq belooffde aen dengeenen die gaen wou, 't welck siende Pieter Roman soo flaeuw als hij was, is meede noch selver gegaen, sonder yets te connen becomen, ende den
15en
broot ende tabacq uytgegeven tot den 12en van de maent January 1661 ende ben den
16en
vertrocken met Jan Babtist van Franckfort, Johannes Dorhagen, Pieter Roman ende Cristiaen de Soete, Doman ende Bitsenté, ick opnemende de parten broot soo van mijselven als van de Hottentoos, ende sij dragende de eene de tabacq ende d' andre 't goet, de craelen als anders, ende hebbe bij Mr Pieter gelaten de commando over de rest van 't goet ende ander volcq, als den siecken Theunis Kagh, Pieter Hansz. ende Coenraet Schatman, Jacob Pritsel ende Pelagius Weckerlijn, hun latende aen de groote Oliphantsrevier, recht noortwaerts op, ter lengthe van drie mijlen, passeerende twee clipachtige tijden van bergen, latende de Oliphantsrevier recht noortwaerts op, ter lenghte aen de westsijde een seer moeyelijcke wegh, onmogelijck voor de beesten alhier te passeeren, ofte ten waere datter een beter padt over d'ander sijden van de bergen lagh, ende sijn daer blijven rusten dichte aen de voorsz. reviere, vangende een goeden hoop schoonen vis tot ons middaghmael, ende naer de middagh onse wegh vervorderende recht noortwestwaerts ter lenghte van ½ mijl, daer wij een bergh ofte hooghten passeerden die geduyrden omtrent een mijl, ende daer weder bij Oliphatsreviere comende, gingen wij omtrent een mijle weegs langs de bergen ende de reviere, wesende santachtige gront, alle met clipsteenen gemenght, ende met bosch alle van doornen, en sijn soo quaden wegh als men soude cunnen vinden, waer de reviere drayende nae den oostnoortoosten, ter lenghte van een cleyn ½ mijl, daer wij bleven slapen, alle seer vermoeyt sijnde.
oosten naer den westen loopt, ende alsdan passeerden over een hoogte van een goede mijl, comende aldaer weder bij de Oliphantsrevier, daer wij bleven rusten, hebbende dese voormiddagh gepasseert over 7 hoogten van santschtige bergen, gemengt met clippen ende vol bossjens van doornen, ten minsten soo hoogh als de Leeuwenstaert, ende naermiddagh houdende deselve streeck tot aen de voet van een bergh, ter lenghte van 1½ mijl, daer wij de Oliphantsrevier lieten aen de westsijde van ons. Ende ons over een bergh begevende, recht noortwaert ter lenghte van 1 goede mijl, ende aldaer daelende bij een reviere, die uytten Z.oosten naer den noortwesten loopt, ter lenghte van een goede halve mijl, bleven wij daer slaepen; ende sijn den
18en
weder op de reyse begevende recht oostnoortoost, passeerende een moras ofte revier, die hem verdeelt in acht a thien aderen met ruyghten, en wel de hooghte van 12 voet, ende van daer houdende de voorsz. cours over een grooten hogen bergh tot bij een reviere in een leeghte, bij de groote bergen, ter lenghte van 1½ goede mijle, daer wij bleven rusten, ende naermiddagh beginnende de bergen op te climmen, recht oostwaert, soo verloore sigh van mij alle mijn volcq, behalven Jan Babtist van Franckfort, ende soo als ick doen mijn gevoegh moste maecken, soo is de voorsz. Jan Baptist, een weynigh voorgegaen sijnde dat ick hem noch conde beroepen, ende riep dat hij mij volgen soude, sonder van hem te cunnen een woort verstaen, ende merckende, dat hij naer omhoogh toegingh, soo ben ick oocq naer boven geclommen, waer comende hebben t' allen canten uaer mijn volcq gesocht, doch te vergeeffs, schietende meer als 20 schooten sonder yets te verneemen, steeckende vuyr in een clooff; dogh alles te vergeeffs, soo ben ick ten laesten op een van de hooge plaetsen van de bergen
geclommen, waer comende ende niet vernemende ende dat den nacht aenquam, soo ben ick in een valey bij een revier gedaelt, waer dat ick quam omtrent een uyre in der nacht, soo in 't sweet ende vermoeyt, dat ick niet en wist wat te maecken, soo hebbe ick daer gebleven tot omtrent middernacht, als wanneer de natte cleederen van het sweet, hetwelcq alsdoen heel vercout was, mij soodanige coude maeckte, dat ick anders niet wist te doen als de pack op te nemen ende recht weder naer boven te climmen, ende ben den
19en
metten daege wederom hooge gecomen, alwaer weder beginnende te soecken, ende niet te vinden van 't geene ick socht, ben ick van resolutie geworden van wederom uyt de bergen te keeren ende te gaen naer de plaets, daer ick daegs te vooren gepleystert hadde, ende daelende daernaer toe, hebbe ick in een cloove roock vernomen, waernaertoe treckende ben daer gecomen tusschen 9 ende 10 uyren 's morgens, daer ick al mijn volcq bij den anderen vondt, hebbende niet meer geadvanceert als omtrent een mijle weegs oostwaerts, dogh was soo qualijcq gestelt ende soodanigh vermoeyt, dat ick mij moeste leggen tusschen de boomen bij de reviere, ende aldaer den rest van den dagh bleven, ende den
20en
recht oostwaert gaende door de voorsz. clooff, ter lenghte van omtrent een goede mijle, alwaer over een hoogen bergh gaende, quaemen in een clooff bij een ander bergh, recht noortoost ten noorden ter lengthe van 1½ mijle, daer wij bleven rusten bij een schoone ruyghachtige reviere, die naer den westen loopt, ende naermiddagh onse wegh hernemende naer omhoogh, ende deselve passeerende, wesende ten alderminsten soo hoogh als de Taeffelbergh, quaemen wij in een clooff voor een ander bergh, wel al soo hoogh als de voorgaende, hebbende geloopen N.O. ten oosten,
ter lenghte van 2½ uyren, ende sijn daer blijven slapen bij een reviere, die uytten suytoosten naer den noortwesten streckt, ende den
21en
treckende N.oost ten noorden, quamen wij boven op den bergh, waer wij passeerende 5 ruggen van bergen bij den anderen, den minsten soo hoogh als den Taeffelbergh, quaemen op den lesten, daer wij de maniere van 't landt sagen, 't gene vol ruggen van bergen is, soo hoogh als de steert van den Leeuwenbergh, ende omtrent dertigh mijlen vorder, sagen wij aen de Taeffelberghen, die scheenen aen den hemel vast te staen, ende daelende van den laesten bergh in een valey, daer ons de oogen verschrickten in 't nederdaelen, van wegen de periculeuse paden die wij affquamen, ende sijn daer blijven rusten heel machteloos bij een cleyn reviertjeu, ende naermiddagh hebben wij onse cours genomen noortoost ter lenghte van 2 goede mijlen, laetende een clipachtigen hoecq van de bergen aen de noortwestsijde, ende sijn daer tusschen een deel groote clippen blijven slaepen, ende den
22en
onse cours veranderende, liepen wij N.N.oost, daer wij daelende deur clipachtige clooven gemengt met doornbosch, ter lenghte van 2 goede mijlen, daer wij bij een reviere quamen ende rusten; waer dat ick bevondt dat Pieter Roman ende Cristiaen de Soete wel 2 deelen van 3 van hun broot gegeten hadden, ende dat de Hottentoos niet meer voort en conden, ende dat wij waren in een landt, daer niet te bescharen en was, want duysent bunderen niet suffichant en was om een beest de cost te geven, ende dat ick noch de kracq voelde, van doen sij mij verlooren hadden, ende datter tusschen de Dassenbergen, die wij gepasseert waren, ende de andere Taeffelbergen geen groote reviere vernomen wierd; alle 't welcke occasie geweest
is van dat ick resolutie getrocken hebke van wederom te keeren, ende dienvolgende sijn den
31en
hebben de Soaquas bij ons geweest, daer wij hooningh van reuylden voor tabacq; doch sij en hadden de wetenschap niet om deselve te roocken, die ons verwittichden, dat de Namaquas geresolveert waeren te comen naer de Caep ende alles te vermelden watter was; deselve natie voert pijl ende boogh ende sijn gewapent met huyden van ossen, den
4en January 1661,
Johannes Dorhagen heel flaeuw wesende, versocht datter yemandt hem soude helpen dragen, het waere een ketel ofte 16 staven cooper, soo en wasser niemant cloecker ofte die min te dragen hadde als Cristiaen de Soete, die ick sulcx commandeerde, seyde: waer 't dat het dengeenen niet en woude dragen, die het gedragen hadde, die mocht het laten leggen. Waerover dat ick hem seyde sulcx te sullen gedencken, hij mij datelijcq was verwijtende, dat hij mijn hongerigen balg gespijst hadde, met noch eenige andere scheltwoorden, die soo passeerde, ende den
5en
weder bij Mr Pieter comende, vonden wij ons volcq noch in goede gesontheyt; doch Theunis Kagh was noch heel flaeuw, ende bevindende, dat het sout heel wegh was, soo commandeerde ick, dat wie eenigh sout genomen hadde, die soude het weder krijgen, hetgeene oock gedaen wierd bij eenige maats, ende alsoo ick Cristiaen de Soete vermaende 't selve te
doen, gaff mij voor antwoort, dat ick noch wel wat wachten soude, waerop ick hem datelijck seyde hem geen ransoen tabacq meer te geven, voor 't selve voor den dagh en quam, soo heeft hij 't selve gegeven, mij seggende, dat mijn commando haest soude uytwesen, ende dat hij mij alsdan soude vinden, 't geene ick hoorende, seyde, dat, wanneer hij sulcx dede, soo soude hij doen als een braeff man.
7en
hebbe ick een deel broot genootsaeckt geweest bij te setten aen Pieter Roman, ende soo het dien dagh regenachtigh weer was, en ben maer vertrocken naer de middagh recht noortwaert op, ter lenghte van omtrent 500 roe, daer wij, de revier passeerende, van cours veranderden ende recht zuytwaerts gingen, ter lengte van 2 goede mijlen, daer wij bleven slapen, den
8en
weder vertreckende recht zuytwaert, ter lenghte van 3 goede mijlen, bleven bij de reviere rustende, vangende een deel schoone vissen, die wij op ons middaghmael aten, ende op de middagh quaemen bij eenige Soaquas, die oocq soo datelijck weder vertrocken, ende soo Theunis Kagh ende Pieter Roman hun heel qualijcq bevoelden, ben genootsaeckt geweest aldaer te blijven, ende den
dagh hernemende onse cours recht west door een clooff naer boven, de lengte van omtrent 2 mijlen, waerna drayende omtrent ½ mijl zuytwaert ende aldaer weder drayende omtrent sooveele zuytwaert, waerdat wij bleven slapen.
van daer Oedasoa gelegen heeft, doen den sargeant hem heeft wesen halen; ende den
17en
sijn wij weder vertrocken recht Z.Z. west over den bergh, ende aldaer draeyende westwaerts tot op de lengte van omtrent 3 mijlen, ende alsoo Mr Pieter seyde, dat wij in lange geen water souden crijgen, soo sijn wij daer de rest van den dagh gebleven, en alsoo het volcq claegden, dat sij geen broot meer en hadden, soo ben ick genootsaeckt geweest noch voor 4 dagen broot uyt te geven; ende sijn den
19en,
dat weder vertrocken recht zuytwest ten zuyden ter lengte van 3 mijlen, daer wij tusschen een deel clippen bij een groot water bleven rusten, ende naermiddagh weder onse cours hernemende, gaende Z.W. ten Z. ter lengte van 2½ mijl ende dan veranderende van cours gingen wij over een hoge rugge daelende in een clooff, recht zuytwestwaert ter lengte van ¾ mijl ofte daeromtrent, ende sijn daer op eenige Hottentoos cralen blijven slapen; ende sijn den
20en
weder vertrocken recht zuytwaert op, ter lengte van ½ mijl ende aldaer draeyende naer den zuytwesten, ter lengte van een groot quartier mijls ende aldaer weder drayende naer den zuytzuytwesten, ter lengte van 2 mijlen ofte daeromtrent, laetende den Tijgersbergh aen de oostsijde ende de groote Soutpan aen de westsijde, ende bleven bij een bossjen een weynigh rusten ende sijn soo datelijck weder vertrocken deselve cours ter lengte van 1½ mijl, alwaer passeerende de Soute revier ende soo voorts den draeyboom, sijn omtrent den middagh weder g'arriveert
aen 't fort de Goede Hoope aen Cabo de bonne Esperance, actum 20 January Ao 1661.
(Was geteyckent) Jan Danckaert.
Wegen de compste van de Namaquas herwaerts aff wiste den tolcq Doman ende den Hottentoo Bisenté, met d' onse wederom gekeert, te seggen, dat waer soude wesen ende sulcx heel affirmatyff verstaen had van de Soaquas, sijnde berghvolcq, die haer oocq gesegt hadden, dat de Namaquas 't landt bij de Caep wilden comen innemen ende besitten om met het Duyts volcq alleen te handelen ende het Hottentoos geslacht verdrijven, hebbende al een van Oedasoas legers, wat ver van de hant affleggende, verdestrueert, de huysen verbrant ende 't bestiael met 2 jongens weghgenomen, waervan een gesciappeert ende weder thuys gecomen was, dewijle hij Doman nu uytgeweest is, moetende derhalven sijn volcq overal metter haest gaen waerschouwen om op hoede te sijn etc.; hem wierd gesegt, dat se de Namaquas maer gerust souden laten herwaerts comen, sonder haer daerinne 't minste belet te doen; wij souden haerluyden (achter den Leeuw- ende Bosbergen, hout- ende berghvaleyen maer wijckende) wel bewaren, ende mede een goede vreede tusschen haer en de Namaquas sien te bewercken, om alsoo gerustelijck al te samen met malcander in vruntschap te handelen ende om te gaen, dat hem ende meer Hottentoos daerbij sijnde scheen te bevallen, alsoocq de vereeringh hem ende Bisenté wat liberael gedaen, omdat se met d' onse soo wel uytgeweest ende weder thuys gekeert sijn.
ende de seylsloep 't Musquitjen t' seyl gegaen naer 't Leeuwenbaytjen achter den Leeuwenbergh, om 't gecapte branthout aldaer in te nemen ende hier te brengen, eer den tijt noch aencomt om op de retourvloot uyt te gaen leggen ende cruyssen.
Maendagh den 24 January Ao 1661.
Bij nader informatie ondervonden sijnde, dat de meeste van de lantreysers buyten sijnde geweest, soo goeden lust niet hebben gehadt ende veel min sulcken ijver gethoont, als haer op hun vertreck wel lieten blijcken, anders als de persoonen Jan Danckaert het opperhoofft ende den provisioneelen onderchirurgijn Pieter van Meerhoff, neffens maer 2 a 3 andere, ende dat deselve daerom van haren onderhorige, onneerstige ende onwillige, al vrij wat sijn gevexeert ende gequelt geweest, volgens de blijcken in aller presentie openbaer geworden, - Soo is om die ende meer andere redenen niet cunnen verstaen worden, deselve de toegeleyde beloffte van dubbelde gagie etc. toe te leggen, anders als het opperhoofft Jan Danckaert; doch aengaende haer te goet gehouden ransoen brandewijn, dat hun, om al te grooten debauche te prevenieren, in contant sal verstrecqt worden na de prijs als se d'Ed. Compie uyt 't magasijn is vercopende, ende Jan Danckaert dubbelt.
Ende gemerckt dan door de gemelte inordentie de reyste weder genoechsaem vruchteloos is uytgevallen, die anders sigh van een bijsonere goet succes heeft verhoont, vermits ons volcq al soo verde sijn geweest,
dat se de vuyren van de Namaquas hebben gesien, selffs in 't wederomkeeren herwaerts, item oocq gesproocken soodanigh volcq, die der geen 4 dagen noch waren aff geweest ende d' onse souden hebben cunnen bijbrengen, soo sij meenden in een a 2 dagen reysens, in vougen het van hier in 20 a 25 dagen ten langsten soude te bereysen sijn, - Soo is goetgevonden de reyse weder te hervatten, ende over de lantreysers als hooft te gebruycken den corporael van d' adelborsten Pieter Cruythoff, Compies bouwmeester, welcke preuve van ontsagh gegeven heeft ende sijn dienst daertoe is aenbiedende, mitsgaders moed heeft de saecken in beter ordre uyt te voeren ende 't vereischte ontsagh onder 't volcq wel te houden, neffens hope voorts op te doen hetgeene in de vorige tocht is blijven steecken, waertoe voorgeroerden Jan Danckaert ende Meerhoff onder voorsz. Cruythoffs gesagh oocq goede hoope geven, ende volgens dien beneffens deselve toegestaen, volcq na hun sin tot 13 in getal uyt te soecken, om ten aldereersten weder op reys te mogen gaen etc.
Ende na dien voorsz. Pieter Meerhoff hier ter plaetse nu bij de 2 jaeren de onderchirurgijnsplaetse tot contentement heeft waergenomen, soowel hier aen 't fort als oocq buyten ende overal ten platten lande, op uyttochten etc., - Soo is billick verstaen, hem daervan navolgende acte te verleenen, te weten:
Pieter van Meerhoff van Coppenhaven, hier te lande gecomen Ao 1659 den 22 Maert, met het schip Princes Royael voor soldaet a 9 gl., welcke sedert sijn aenwesen alhier tot onderchirurgijn is gebruyckt, soo aen 't fort als in 't landt ende op verscheyde uyttochten etc. ende dies overal preuve van sijn capaciteyt gegeven hebbende, wort bij desen op sijn versoeck ende bequaemheyt in de gemelte qualité van onderchirurgijn geconfirmeert, ende toegevoucht een
beloninge van 20 gl. maendelijcx, primo deser ingaende.
Aldus gedaen ende geresolveert in 't fort de Goede Hope, ten dage ende jaere als boven.
(Was geteyckent) Jan van Riebeecq.
Roeloff de Man.
Abraham Gabbema.
Pieter Everaerts.
Hendrick Lacus, Secrets.
Heden namiddagh is 't galjot Perkyt ende seylsloepjen 't Muskytjen weder binnen ter rheede gecomen met tijdinge, dat vermits de grove deyningen uytter zee jegenwoordigh ongelegen hadden gevonden voor 't Leeuwenbaytjen te leggen, om 't gecapte branthout in te nemen, en dat het dierhalven tot beter gelegentheyt sal moeten uytgestelt blijven.
Ondertusschen had den schipper, na sijn seggen, onder 't opper van de vlacte tusschen den bil van den Leeuwenbergh ende de staert van de duynen, beneden dito bil leggende, even buyten de bay een seer bequaeme rhee gevonden om te anckeren voor schepen, wanneer de Z.Z. oostewinden in 't suytooste mousson soo hard deurwayen, dat se de rhee in de bay niet crijgen souden cunnen etc.
Den 25 dito
is den Commandeur Riebeeck selffs in persoon met den schipper 's morgens heel vroegh in een roeysloep na buyten gevaren, om de gemelte rhee te gaen bespeculeren etc., die hij mede seer bequaem heeft gevonden, soo voor 't beschut der Z.Z. oostewinden, tusschen October en April meest ende alderfelst subject, alsoocq van seer schoone suyvere santgront op een gotelinghschoot na aen de wal tusschen de 11 ende 9 vadem, sulcx nooyt schip sal behoeven
verbij te raecken ofte dese bay te missen, anders als die dese buytenrhee veronachtsamen ende niet willen waernemen, conform de memorie ende caerten, daervan te ontwerpen ende te maecken etc.
Sondagh den 30 dito
sijn tusschen 8 ende 9 uyren middags uyt 't fort weder te landt in vertrocken de nieuwe lantreysers, om de vorige tocht weder te hervatten; ende, mogelijcq sijnde, die ten minsten soo verde te volbrengen tot bij de Namaquas etc., conform de resolutie den 24 passado daerover specialijcq genomen, eude toegenomen dese navolgende 13 persoonen, te weten:
| Pieter Cruythoff, corporael van d' adelborsten ende Compies boumeester, als hooft. |
| Pieter Meerhoff, onderchirurgijn, als tweede. |
| Barent Waender, vrij boumeester van des Commandeurs landerijen. |
| Harman Ernst van Uytrecht, Compies bogardier. |
| Johannes Dorhagen van Gronou, adelborst. |
| Jan Babtist van Franckfoort, id. |
| Jan van Asse van Brussel, id. |
| Mathijs Huybrechtsz. van Overkerk, id. |
| Frans Martensz. van St Anthonius, soldaet. |
| Cornelis Jansz. van Royen, bosschieter. |
| Jan Jansz. van Witmondt, soldaet. |
| Cristiaen van Kerckhoven, soldaet. |
Welcke om voorsz. reyse te doen selffs versocht hebben, ende versien sijn met navolgende
Memorie voor den corporael van
d' adelborsten Pieter Cruythoff, als opperhooft gestelt over den trop der nieuwe lantreysers.
Alsoo de jongste lantreyse door eenige trage ende onwillige gasten weder genoeghsaem vruchteloos is uytgevallen, daer deselve van soo schoone apparentie was, dat Namaquas in een a 2 dagen verder na allen schijn ende 't raport van de wedergekeerde opperhooffden te bereysen sijn geweest, na welcq volck (wat ander slagh als dese Hottentoos sijnde ende noortwaerts van hier woonende) soowel als na de Chobonas ofte Monomotapars lange ende veele moeyten is gedaen geworden, ende de reyse telckens expres oocq op sijn aengeleyt, die gehoopt worden nu in 25 dagen van hier souden cunnen aengetroffen worden, - Soo is goetgevonden, onder 't gesagh van u als sijn dienst daertoe hebbende gepresenteert, de reyse met noch 12 persoonen beneffens u te laten hervatten, te meer sigh deselve persoonen haer bijsonder ijverigh ende genegen hunnen dienst oock aenbieden, om dese hervatte tocht onder u gesagh te willen doen.
Soo sal ul.1) ten principaelen al sijn naersticheyt aenwenden, langs de beste en bequaemste wegen na d' instructie van Pieter Meerhoff, doch oock op ul. eygen overlegh off opmerckingh, sigh directelijcq te begeven naer de plaetse, daer de jongste lantreysers de vuyren van de Namaquas door de Soaquas gewesen hebben gesien, welcke Soaquas Mr Pieter Meerhoff meent dat correspondentie met dese Namaquas souden hebben, ende volgens dien ul. derwaerts cunnen geleyden ofte wijsen, ende off sij off de medegaende
Hottentoos van hier, Donckerman ende Hans van Neurenburg als tolcken, ul. wilden yets wijs maecken om u van deselve te doen affhouden, soo moeten ul. dat soo licht niet aennemen, maer selffs maecken te sien ende hooren wat van dat volcq is, alsoo dese Hottentoos altijts daer op uyt sijn geweest om ons van d' andere volckeren diep te lantwaert in te diverteren ende oncundigh te houden, per Gouverno.
Door Godes genaedigh convoy bij deselve dan comende, moet ul. haer met alle vruntelijckheyt bij hun sien aengenaem te maecken, ende wel scherp acht slaen op alle haere hantteringe ende waermede sijluyden haer al erneren, wordende ons von de Hottentoos wijs gemaeckt, dat in gecuypte carnen op deselve manier als in Hollant haere botter carnen ende melcq in vaetjes bewaeren etc., mitsgaders hun met craelen te maecken ende vellen te bereyden, neffens andere hantwercken meer erneren, boven 't bestiael, dat in ongeloofflijcq getal bij haer soude te becomen wesen, alsoock oliphantstanden, struysveeren ende meer andere dingen, oock dat se, van onse residentie alhier gehoort hebbende, al in aentocht ofte ten minsten voornemens souden sijn herwaerts aff te comen, om hier met ons in alliantie te treden ende kennisse te maecken, dat ons te meer hope doet geven ul. bij deselve aengenaem sult ontfangen worden; ende om haer te thoonen, wat bij ons al te crijgen sal sijn, is ul. eenige monsters van verscheyde dingen medegegeven om aen haer te laeten sien ende in te prenten, dat hier aen 't fort van allen 't selve abondantie is te becomen etc., neffens soodanige vordere inductie meer, als practicabel sullen mogen bedacht worden, om haer herwaerts aff te locken off ten minsten eenige gecommitteerde van haer met u, om die waerheyt van alles hier te verthoonen ende fray onthael te mogen aendoen etc.
Lettende wijders op de gins- ende wederreyse oocq voornamentlijcq op 't volgende:
Eerstelijck.
Soo haest ul. over de bracke revier door de slaghboom sijt, dat van daer ten eersten begint op een compas aff te peylen de cours, ende te noteren ofte op te teyckenen hoeveel uyren, halve uyren, langer off corter telckens op de genomen cours gegaen sult hebben, in forma als de stuyrluyden ter zee doen, om sulcx in een caert te cunnen stellen voor de Heeren Meesters in 't Vaderlandt; dit moet vooreerst ende vooral wel mede waergenomen ende niet versuymt worden.
2.
Daer dan mede moet bijvoegen waer kley- off bouwgront, sandigh, steenigh, berghachtigh ende water of affloopende revieren sijn ende hoe se strecken, oock te stellen, off ergens in 't geberchte off rivieren eenigh minerael steeckt, daer silver off gout uyt te trecken sij. Item acht te nemen, off de wegen overal met wagens off hoedanigh anders te passeeren sijn, gevende sommige remarquable plaetsen ende revieren naemen. Item oocq vragende na de namen van 't volcq ende haer oversten ende steden, om te kennen in 't toe comende.
3.
Bij al 't ontmoetende volcq moet oock geleth worden waer se bij leven, wat oversten dat se hebben, wat cleedingh, wat erneringh, wat Godtdienst, wooningen, vastichheden, waer sij meest begeerigh na sijn, ten welcken eynde ul. diverse monsters van craelen ende lapjens sijde, linnen ende geschilderde
cleden ende andere cramerijen medegegeven worden, om te verthoonen wat haer aengenaemst is, ende te vernemen off se oock honingh, was, struysveeren, oliphantstanden, silver, gout, paerlen, schiltpadshoorn, muscus, civet, amber, eenige fraye vellen offte yets anders bij haer hebben.
4.
Wat bequaeme boom- off aertvruchten de landen dragen, ende ergens aen strandt comende, te mercken wat bayen, revieren in zee uytloopen, hoe se strecken ende wat gelegentheyt van water, hout off verversinge etc. daer te becomen sij, off er oock ergens oesters ofte mosselen met paerls ende schiltpadden, bequaem tot cammen ende ander werck te crijgen is.
5.
Hoe stercq van volcq ende met wie sij in vruntschap off oorlogh leven ende waerom; hoe sijluyden gemeenlijck genaempt worden, ende specialijcq de naemen van haere voornaeme oversten ofte coningen ende plaetsen, steeden, dorpen, mitsgaders wat oorlogsgereetschap dat se hebben.
6.
Hoe sij onse natie genegen sijn, off se oocq wreet, vrundelijcq ende van eenige redelijcheyt ende politie sijn, ende opdat ul. emmers ter degen sout mogen weeten, hoe ul. alles sult cunnen aenteyckenen offte opschrijven, hebben wij ul. bij desen tot meerder opmerckinge ende narichtinge noch medegegeven copie van de Memorie bij d'Ed. Heeren Bewinthebberen
ontworpen, om in 't stellen van rapporten op te letten, waermede wij hoopen ul. boven ons mondelingh onderricht wel voorts sult weten, wat ul. in 't een ende 't ander te doen staet, tot betrachtinge van ul. eygen eer ende verdieningh van de premie ul. belooft, na meriten van 't geene bij ul. opgevonden wort, dat Godt geve considerabel mach wesen, bestaende de beloften in 't navolgende te weten:
Dat de lantreysers, halff soo veel langer uytblijvende als den tijt van haer medenemende provisien sal cunnen strecken, hun gagie dan van die tijt dubbelt sal loopen. Dogh ul., namentlijck Cruythoff, gagie van eersten aff aen, ende dat soo langh als de reyse sal duyren.
Dat de costelijcheyt van gout, gesteenten, paerlen off wes het oock mochte wesen, dese eerste reyse opdoende, haer de waerde hier comende royael ende t' eenemael sal verantwoorden in contant, na de prijs van 't Vaderlant, al waer 't oock noch soo costelijcq ende bij haer noch soo civil genegotieert ofte gevonden.
Boven noch de vereeringe die elck sal genieten na de emportantie van saecken, die uytgevonden sullen worden.
Dat voorsz. Cruythoff gedurende dese tocht sal erkent worden als hooft van den trop, ende sigh yder moeten resolveren te getroosten te gaen soo verde ende uyt te blijven soo lange, mitsgaders te lijden sulcke weelden ende armoede, oock op soodanigh ruym ende schaers ransoen, na gelegentheyt des tijts etc. als haer opperhoofft voorsz. sal goetvinden, welcke over die onwilligh off tegenstrevigh mochten worden, sal vermogen te gebruycken soodanige authoriteyt, alsoff den Commandeur selffs in persoon waere.
Ende om bij versterf (dat Godt nochtans wil verhoeden) altijt een ander bequaem persoon te hebben
tot hoofft, soo is daertoe verkosen den persoon Mr Pieter Meerhoff in even groot gesagh; dogh soo lange Godt de Heere Cruythoff gelieft in 't leven te spaeren, sal 't oppergesagh aen hem alleen bevolen blijven, uytgenomen eenige saecken daer hij 't advys van voorsz. Meerhoff mochte goetvinden in te gebruycken, ten aensien hij de wegen ende sommige andre saecken des lants ten deelen bekent sij, 't welcke alles wij de rest van den trop bij desen bevelen prompt te gehoorsaemen, als niet twijffelende aen 't goet beleyt van voorsz. Cruythoff etc., ende oock emmers soo weynigh aen de jegenwoordigh medegaende eerlijcke borsten haere goetwillige genegentheyt etc., op 't welcke dan gerust sijnde, sullen wij in hope blijven van een beter succes als te vooren, waertoe d'Almogende sijn genadigen zegen gelieve te verleenen, met toewenschinge van een geluckige heen- ende wederomreyse, onder het beschut van den oppersten Bewaerder aller vroomen, die wij altijt voor ul. in onse dagelijcxe gebeden sullen bidden, dat hij ul. met sijn genaede wil bijblijven. Amen.
Aen Cabo de Bonne Esperance, in 't fort de Goede Hoope, den 29 January 1661.
(Was geteyckent) Jan van Riebeeck.
De provisien, ammunitie ende coopmanschappen etc. voor dese tocht geladen op 5 draeghossen, sijn als te weten:
700 ℔ broot.
50 ℔ speck.
2 mingelen brandewijn in 2 tinne vlessen.
2 dito Spaense wijn in 2 tinne vlessen.
2 mingelen asijn.
100 ℔ sout.
13 stucx pistoolen.
13 snaphaen roers.
12 houwers.
80 ℔ loot.
50 ℔ buscruyt.
4 bossen londt.
80 stucx vuyrsteenen.
100 bossjens root corael, wegende 8 ℔.
3 ℔ allerhande France coraelen tot monsters.
1 bossjen geel corael van glas.
10 strengen allerhande coleur nay- ende stick-sij, wegende 2 loot.
1 rol tabacq, wegende 25 ℔.
½ gros tabacxpijpen.
1 lapken van 1 St Thomas cleetje.
1 ps negroos cleedt met roode streepen.
2 do mouris.
2 do salmpouris.
2 do chits.
2 do taffachelas.
1 do niquanias.
2 do roode bethilles.
2 do witte bethilles.
2 do blaeuwe bethilles.
Partije lapjens allerhande sijde stoffen, witte gewerckte canten, mitsgaders sijde linten ende passementen.
10 ℔ geel dun draetcoper.
12 stucx kabary, wegende 5 ℔, namentlijcq
8 dito dicke kettingen.
4 dito dunne kettingen.
1 paar braseletten.
4 vergulde kettings.
1 dosijn coraele kettings.
1 brieffken met oorhangers.
| 2 copere bellen. |
| 1 dito schel. |
| 4 France hoetbanden. |
| 1 brieffken met 100 stucx naynaelden. |
| 2 spiegeltjens. |
| 2 boucq wit pampier. |
| 3 potlootpennen, |
| ½ bos schachten. |
| 1 picq. |
| 2 handtbijlen. |
| 1 spade. |
| 1 lijnen. |
| 1 sackjen met peper. |
| 4 loot foelje. |
| 4 loot nagelen. |
| 4 loot nootenmuscaten. |
| 8 loot caneel. |
| 2½ dosijn vishoeckjes. vislijntjes. |
| 1 strengh seylgaeren. |
| 1 keteltjen. |
Ultimo dito.
Fray lieffelijck stil weer, wel te pas comende voor de lantreysers etc., die d'Almogende overal met sijn H. geleyde op haere wegen wil bijwoonen ende met zegen geluckigh laten wederkeeren.
Gister een van de vrijeluyden vaertuygen uyt den Saldanhabay aengecomen wesende met vis, vogels ende eyeren, brachten tijdingh dat geen inwoonders altoos daer vernomen hadden; mitsgaders haer ander vaertuygh haest van 't Dasseneylandt stont te volgen met traen.
'T welck evenwel voor den avont noch quam, mede met eyeren ende andere ververschingen, uyt meninge dat hier soude gevonden hebben een schip, 't welcq
sij den negenthienden verleeden onder 't Dasseneylandt hadden gesien, stevenende met een westelijcq luchjen na dese bay, ende wesende een spiegelschip, vrij groot van aensien, 't welcq derhalven haest sal moeten opdonderen.
Den 1 February
is 't Perkytjen affscheyt gegeven, om na buyten te gaen cruyssen op de retourschepen ende oock van 't Patria etc., ende d' opperhooffden ter handt gestelt navolgende pampieren, te weten:
10 origineele brieffkens gedirigeert aen d'Ed. Heer Commandeur ende elck schip van de retourvloote, een van gelijken inhoude gedateert primo Februari 1661.
Een memorie voor d' opperhooffden van het Perkytjen, waerin begrepen is 't secrete seyn voor de retourvloote.
Seeckeren vaste mercken van de buytenrhee.
Een nieuwe caert, groot bestecq, van de bay ende zeespiegel van de buytenrhee.
Waermede des namiddags met een zuytoostelijck luchjen is vertrocken, ende zeylsloep 't Muskytjen bij hem, om met stil weer empassant oock het gehackte branthout uyt het Leeuwenbaytjen te haelen, ende mede op de wacht uyt te leggen als voorsz.
'S namiddags brachten eenige Hottentoos van de lantreysers 't navolgende brieffken, inhoudende als te weten:
Aen mein Edelen Heer Jan van Riebeeck.
Wie laten U edelheyt weten, dat wie sein Got loff omtrent de 6 meil van 't fort aff, wie UE. weten dat ons ossen beginnen heur wat te skichen, anders niet, dan wie bevelen sein Edelheyt met sein Eedeles
Eedeles frou ende keinder onder den Alderhoogsten bescherminge, den 31 January 1661.
(Was geteyckent) Pieter van Meerhoff.
Aen Jan Sacharias.
lnydende als te weten:
Dit brieffken wort u expres met der vrijeluydenvaertuygh toegesonden, waerin geslooten is een ordre van een secreet seyn voor de retourschepen, maeckt daer precys ende wel ter degen op te passen ende alle dagen na deselve wel uyt te sien, tot gij siet dat se binnen sijn, dan sult gij tot nader ordre dat seyn ophouden; laet het secreet seyn niemandt lesen, maer hout het bij u selffs alleen bekent.
Soo haest als de Perkyt met de boot het branthout van achter de Leeuwenbergh (daer se nu om uyt sijn) sullen binnengebracht hebben, sal u ten eersten provisie worden toegesonden.
Hiermede etc.
In 't fort de Goede Hoope, dato primo February 1661.
(Was geteyckent) Jan van Riebeeck.
Heden is Oedasoa weder aen 't fort geweest met 11 beesten ende 31 schapen, die meest voor coraelen, kabary, tabacq ende maer 6 schapen voor coper ingeruylt wierden.
van eenige nalopers geruylt, hebbende hij van de Namaquas niets gesegt, anders als dat het mede Hottentoos, gelijcq sijluyden met vellen gecleet, waren, in matten huysen oocq woonende ende haer erneerende met bestiael in bijsonder groote abondantie, geen darmen noch kettingen om den hals noch oock cralen in d' ooren, maer craelen om den middel ende roode copere armringen aen d' armen dragende, ende vermits haer menichte bestiael veel lants beslaende, dapper ten oorlogh met hasagayen, pijl ende boogh, haer borst beschermpt met een borststucq van een gedroogde huyt van een os, daer geen pijlen noch hasagayen deur cunnen; altijt met de Saldanhars oneenigh, dogh dewijl hij Oedasoa nu met de Duytsen in alliantie was, meenden niet, dat de Namaquas, hier comende, hem souden leet doen; wetende te seggen, dat se in aentocht souden wesen met 4 legers ofte negrijen; doch costen vermits haer groote menichten bestiael niet als gansch langhsaem voortcomen; seyde oock, dat hij niet wiste waer 't selve de cost souden crijgen, al souden se op de gansche Caep niet halff gras genoegh voor deselve sijn. Den tijt sal 't succes leeren; ende is Oedasoa na wel genoten onthael etc. vernoegt weder vertrocken.
Sondagh den 6 dito
is 't Perkytjen, 's namiddags 't luchjen wat zuydelijcq gecregen hebbende, weder na buyten geloopen met de seylsloep bij hem ten eynde voormelt. Ende sijn heden van de Cochoquas 3 koebeesten ende 5 schapen geruylt; maer tegen den avont quaemen eenige voorloopers van de Chainouquas met 14 beesten (die ingeruylt wierden) ende
tijdinge brachten, dat niet alleen haeren heere ofte coningh Sousoa weder met een goeden trop aff quam, maer oock eenige van de Soaquas (haere g'allieerde) met noch veel meer bestiael, dat in corte blijcken moet ende niet onwenschelijcq is.
Den 7, 8 ende 9 dito
is Oedasoa heden weder aen het fort geweest met een mageren os ende 20 schapen, eenige heel out ende de rest altemaelen de staerten versch affgesneden, 't welck vernomen wordende, dat haer doet affsterven, als se maer een dagh off 2 geruylt sijn, soo sijn deselve altemaelen ongeruylt gelaten, ende Oedasoa met vrundelijcke inductien te verstaen gegeven, dat ons goet vee voor onse coopmanschappen (die wel goet waren) moeste toegebracht worden, 't welck hij ende sijn volcq in presentie sijnde seer wel verstaen conden, ende daerom van hem geantwoort wierde, dat hij niet beteren coste, wat yder van de sijne aen de marckt brachten, ende derhalven (gelijck als sijn volcq de slechste tabacq uytschoten) wij oock soodanigh haer slechte vee wel mochten uytschieten, opdat de sijne daerdoor mochten leeren beter goet te brengen etc., sulcx met hem daerover alsoo in een verstant blijvende, wierde tusschen den Commandeur ende hem de saecken daerbij gelaten ende hij na gewoonte wel getracteert etc., om emmers alle diffidentie te vermeyden.
Den 10 dito
begond van den noortwesten soo stijff te coelen, dat 't galjot de Perkyt van buyten weder binnen comen moeste, ende de seylsloep 't Muskytjen volladen met branthout in 't Leeuwenbaytjen beset blijven leggen, alsoo 't niet tijts genoech voor 't opcomen van dito winden soo ver coste t' zee raecken, om oocq in dese bay te seylen, sulcx het daer al vrij periculeus sal moeten affrijden.
noch wel soo stijff aenhoudende ende 't volcq der voorsz. seylsloep onversien wesende van provisie, is haer over landt wat gestuyrt in een gecuypt dicht vaetjen, om het door 't water aen boort te cunnen haelen; maer de affgesondene wederkeerende, brachten tijdinge datter geen cans waer, 't selve aen boort te beschicken, ende dat het de gemelte seylsloep aldaer op den hals sal moeten leggen blijven affrijen tot bequaemer weer, die haer ingeladen branthont oocq al hadden over boort geworpen, ende vermits 't weer vrij verswaerde ende in een volcomen storm uytbrack, groot pryckel loopende, alsoo daer geen cans sij om het leven te bergen.
'S namiddags wierd de Perkyt sijn boot achteraff ende ten halven tusschen de Souterevier ende 't fort tegen 't strant aen gesmeten, daer se waergenomen ende opgehaelt noch sonder schade gesalveert is, sijnde dito galjot oock al deurgegaen, door het breecken van een sijner touwen, die oock al genoegh had aff te rijen.
Heden voormiddagh is hier met 2 van de Caepmansvolckjen aen 't fort gecomen een persoon, die hem uytgaff afgesonden te sijn van den oversten ofte coningh van de Heusaquas, voor dato meer gementioneert, om te vernemen off denselven oock mede soo aengenaem souden werden ontfangen, als hij gehoort had, dat Sousoa, den oversten off coningh van de Chainouquas, geschiet was etc., willende dan (sulcx van desen affgesondenen vernemende) met seer veel bestiael affcomen ende oock treden in een vaste alliantie met ons, om te mogen becomen voor sijn bestiael ijser, om daervan hasegayen ende pijlen te maecken, die hij altemaelen hadden geconsumeert op sijne vijanden, welcke hem dierhalven van sijn landt hadde doen affdeysen: wesende heel swart volcq met dicke
lippen ende gestreepte cleden, lustigh affgerecht op pijl ende boogh, in huysen van leeme muyren, daer houte stijlen ingewerckt waren, wonende, ende meer wonderlijcke dingen, die hij na de tolckinne Eva's vertalinge ofte altoos ons sochte wijs te maecken, waervan de tijt de beste leermeester worden sal.
Den 12 dito
's morgens beter weer ende 't luchjen meest Z.westelijck is de gemelte seylsloep 't Muskytjen al bij tijts, Gode loff, behouden binnen gearriveert, hebbende sijn branthout altemaelen moeten overboort werpen ende op den hals de gemelte storm op een lager miraculeuselijcke affgereden, ende niet sonder Godes voornaeme hulpe behouden gebleven, welcke daervoor gelooft sij, alsoo geen staet gemaeckt was, dit vaertuygh ende daerop wesende 5 man oyt weder te sien; maer dat se tegen de clippen souden aen flenters gesmeten sijn geworden.
Desen voormiddagh is den op gister gecomen Heusaquas buyten Eva bij ander Hottentoos wat ondervraeght, ende bevonden sijnde van redenen te accordeeren etc., alle coopmanschappen verthoont ende oock eenige op sijn versoeck om te verthonen aen sijnen Heer mede gegeven, wel vergnoegt na genoten goet onthael ende vereeringe weder vertrocken, met begeren dat men hem ter degen soude besien, om hem buyten anderen te mogen kennen, vermits sijn woorden waer bevonden souden worden, ende hij daerdoor te aengenamer altijt mochte worden ontfangen etc. D'Almogende verleene ons maer wat goets.
ende uyt te leggen, conform d' ordre onder dato primo February in desen g'insereert.
Soo is mede de zeylsloep 't Muskytjen gesonden na 't Robbeneylandt, met navolgende brieffken geschreven.
Aen Jan Sacharias,
van inhoude als te weten:
Bij desen wort u gestuyrt voor 2 maenden provisie ende wat stockinge wortelen voor de verckens, insgelijcx oock noch een copie van het secrete seyn voor de retourschepen, maeckt daer wel op te passen, ende bij desen te laten weten, hoeveel hamels ende gesneden verckens, bequaem voor de schepen, rammen, oyen ende verckens tot den aenteelt datter noch sijn, ende off noch naersticheyt wort aengewent om de slangen uyt te royen, die anders te veel schade onder de conijnen doen; den thuyn moet oocq wel toegemaeckt worden, om daerinne haest te sayen.
In 't fort de Goede Hoope, den 14 February Ao 1661.
(Geteyckent) Jan van Riebeeck.
den 16 dito
voorsz. bestiael meestal voor coraelen ende tabacq affgehandelt wierden, mitsgaders haerluyden onderricht gedaen, dewijl der al wat mager goet onder was, dat se in toecomende sulck slecht goet niet meer geliefden te brengen, alsoo ons 't selve telckens affstierff ende volgens dien ondienstigh was; mitsgaders sijluyden de moeyelijckheyt souden hebben om het wederom te brengen etc., hoedanigh het
de Cochoquas (Oedasoas volcq) nu al eenige maelen ervaren was.
Sousoa naderhant apart sijnde met sijn vrouw, drie dochters ende swagerinne, ende denselven dit bovenstaende wat nader ingeplant wordende, seyde dat sijn volcq niet coste dwingen aen de marckt te brengen anders als wat elcq van 't sijne belieffden; maer nam aen haerluyden mondelingh voor te dragen om beter beesten aff te brengen, waerop wij dan 't magere goet vrijelijck mochten laten wederom gaen: soude hem dat niet eens aentrecken.
Den 17 dito
is Sousoa voormiddag omtrent 9 uyren met een goede vereeringh aen hem ende sijn geselschap neffens wat tabacq voor sijn te succederen soon Goeboe, wel vernoegt vertrocken, ende souden na sijn seggen de Heusaquas oock haest, met noch veel meer bestiael als hij, opdonderen, van welck volcq sijn broeder heer offte coningh was, ende de waerheyt gehoopt wort haest mede openbaer magh worden.
Maendagh den 21 February 1661.
In rade geproponeert, nademael langs soo meer bemerckt wort, dat de vrije luyden van haere schapen, om de meeste penningh voor te crijgen, soo veele slaghten ende particulier vercoopen, als se ter sluyck maer cunnen, voornamentlijck dewijl der schepen liggen tot tractement van d' een en d' ander, sulcx dat men noyt van dat (beste slagh sijnde) voor de schepen can crijgen, maer 't selve doorgaens verdonckert wort, ende alsoo niet van terecht en compt, ende sulcx oocq gansch beswaerlijck is voor te comen, selffs niet met de grootste strengheyt van correctie,
noch het naeuwste reguardt, dat daerop doorgaens genomen wort, welcke restrictie den vrije luyden oocq hardt ende moeyelijck valt, te meer dewijl ondervonden wort, deselve onmogelijck sij haer schapen voor 3 gl. 't stucq aen d'Ed. Compie te leveren, vermits eer se tot aenteelt van goet slagh comen, haerluyden deselffe wel compt aff te sterven, hoedanigh d'Ed. Compie aen 't haere niet weynigh selffs aldermeest wel is ervarende, ende de vrije luyden mitsdien alsoock om de oncosten van stallingen, hoeders etc., die sij der voor maecken ende ophouden moeten, al vrij costelijck compt te staen, ende daerom onmogelijck op soo sleghten prijs behouden te blijven, boven dat dito goet met oncosten, vetgeweyt ende eygen aenfocq sijnde, mitsgaders metter tijt meest Hollantsche aert wordende (vermits de Hollantse rammen die der elcq al bij houdt) wel 4mael soo goet valt, als 't gene men van dese natie can inruylen, om voor d' aencomende schepen tot ververssinge te distribueren, sulcx men nooyt ter degen een goet stucq vee aen deselve can verstrecken, vermits gelijck voorseyt de vrije luyden het haere om de meeste penningh al soecken aen particulieren ter sluyck geslaght ende ongeslaght (soo maer best cunnen) te vercopen etc.
Ende gemerckt oocq de leverantie, van de