Woord vooraf

‘Goethe in Dachau’ werd geschreven aan de hand van tallooze ter plaatse op allerlei papiertjes gemaakte dagboek-aanteekeningen, waarvan vele - al te bijzakelijke gebeurtenissen, of alleen-maar-privé-gevoelens betreffende - vanzelfsprekend niet werden opgenomen.

Dat sommige notities niet in de hier gepubliceerde bewoordingen, doch in een alleen voor mij begrijpelijken vorm werden neergeschreven, behoeft wel geen nader betoog, evenmin als de vermelding, dat het bijhouden van dit journaal onder de gegeven omstandigheden een hachelijke onderneming was, die slechts met behulp van vrienden kon worden uitgevoerd.

Drie van hen wil ik hier nogmaals danken: den Nederlanschen K.L.M. vlieger Karel Steensma, den Duitscher Heini Stöhr uit Neurenberg en den Oostenrijker Eugen Pfeiffer uit Weenen.

N.R.

Amonines (Ardennen) 1 Augustus 1946.