[p. 35]
[p. 36]
Aanmoedigen ten storm, op 't brieschend oorlogspaardt.6
Gy helden, sprak hy, die, na zo veel zwarigheden
En wederwaardigheên, door 't woedent lot geleden,8
Met ons ten leste zyt in Latium gelandt;
10
Daar gy de Trooische vlag op d'oevers hebt geplant10
Van vader Tyberyn, en in verscheide slagen,11
Begunstigt van de Goôn, de zege wechgedragen,
En uw trofeen gesticht in 't vyandtlyke bloedt:13
Wy houden ons verpligt aan uw beleidt en moedt.
15
De Goden hebben ons naar deze kust gezonden,
Toen Priaams ryksstadt lag door 't Grieksche vier verslonden,16
En 't koninklyk paleis, met zyn gezengde kruin,
De lykasch van den heer betreurde op smokent puin.
Nu lacht de leste strydt ons toe, myn togtgenooten.
20
Latinus hooge vest en rykbemande sloten
Staan ons te winnen. ziet de ladders opgerecht,21
Den stormbok vaardig: en de Trooische legerknecht
Zwaait toorts en pekstok, versch ontsteken, om de daken
Van huis en tempelkoor en hofpaleis te blaaken.
25
Dit ryksgebiedt wierdt ons geschonken van de Goôn.
Latinus heeft my zelf zyn dochter aangeboôn;
Toen hy, verwittigt door gezanten van myn landen,27
Anchizes offerkop en Priaams dierbre panden,28
Zyn purper feestgewaadt, den staf en tullebandt29
30
Aanvaardde, met veel zorg gesleept uit Trojes brandt.
[p. 37]
Hy zondt my wederom geschenken uit zyn wallen,
En liet zich ons verbondt en vrientschap wel gevallen.32
Toen scheen de tydt van rust geboren, en ons leet
Ten einde: maar de vorst verbrak in 't kort zyn eedt.34
35
Wy wierden, als gy weet, door wapens aangegrepen;
En Turnus slingerde de fakkels in de schepen,
Terwyl ik hulp verzocht in prins Evanders hof.37
Het is myn oogmerk niet, ô helden! om uw lof
En brave daden in 't byzonder op te haalen.39
40
Wy zagen door uw arm ontelbre zegepraalen,
En 's vyandts grootste magt bezwyken. vaart nu voort:
Ontgrendelt met uw vuist de vastgesloote poort.
Ontwapent Turnus wacht, en baant, door dapperheden,
Den weg, waar langs Askaan zal op den rykstroon treeden.44
45
Toont, door 't verheffen van Kreüzes eedle spruit,
Dat gy hanthavers zyt van 't opperste besluit.46
Hier zwygt hy. 't veldtgeschrei der strydtbaare oorlogsknechten,47
Verheft zich aan de lucht: en elk, belust op vechten,
Op zege, of in 't geweer te sneuvelen, belooft49
50
Den veldtheer hulp, en zwaait den sabel om zyn hoofdt;
Ja wacht met ongedult alleen het legerteken.
Maar ik verzoek den heldt uit uwen naam te spreeken.
Achates maakt myn komst in 't leger hem bekent,53
Hy stygt van 't oorlogspaardt, en leidt my in zyn tent.
55
Ik heb myn pligt voldaan, en, naar uw welbehagen,
Den stilstant aan den vorst van Troje voorgedraagen.56
[p. 38]
latinus
Wat antwoordt gaf hy u?
thyrenus
Ik sta gewillig toe,
Het geen uw koning eischt, en ben den oorlog moe:58
Ja haak naar tydt en plaats om in gesprek te treden.
60
Ga, bootschap aan uw heer, Thyrenus, dat ik heden,
Tot vordering van vrede en rust, met zyn verlof,
En onder vrygelei, verschynen zal in 't hof.
Zo luidde 't antwoordt van den prins.63
latinus
Ik zal hem wachten.
't Gedenkt u noch dat wy gekranste schapen slachtten,64
65
Ter eere van den boom, aan Febus dienst gewydt.65
Wat zag men wonderen by 't offer in dien tydt!
Een dikke byzwarm daalde al brommende op de loten,
En bleef, ô wonder! met aan een gevlochte pooten
Vasthangen aan den top der lauren by 't altaar.
70
Een ieder stondt verstelt. toen riep de wichelaar:
Hoort, hoort myn spelling, ô godtvruchtige Latynen!71
Wy zien eerlang in 't ryk een vreemde magt verschynen,72
En heerschen op den troon. maar 't bleef hier noch niet by.
Myn dochter, d'offervlam ontsteekende aan myn zy,
75
Scheen van een hemelsch vier te schittren en te blaaken,
Haar kroon te branden, en de vlam door alle daken
En zaalen van 't paleis en hofkapel te slaan.
Ik zag, al bevende, dat wonderteken aan,
[p. 39]
En rustte niet, maar trok, langs onbewoonde wegen,
80
Naar 't heilig woudt, om met myn vader raadt te pleegen.80
De godtsdienst wordt bereidt en 't offervee geslacht.81
Ik vly myn stramme leên op d'afgestroopte vacht.82
De zon was lang in zee gezonken met haar straalen.
De starren scheenen flaau op d'omgelege dalen:
85
Toen ik een schorre stem, geborsten uit den grondt,
En dit Orakel hoorde uit vader Faunus mondt.
Ontzeg des minnaars eisch, die nu van liefde brandt.
Gy zult haar bruidegom eerlang in 't ryk aanschouwen.
90
Hy nadert vast, myn zoon, maar uit een ander landt.90
Wy wachten van dien heldt onsterfelyke neeven,91
Verheerlykt door hun deugdt, beroemt door 't krygsgeweer.
Zo wordt uw groote naam tot aan de lucht verheven.
Zo buigt de wereldt zich voor onzen nazaat neêr.
95
Ik keerde wel vernoegt ten hove, en openbaarde
't Geheim der Goden, dat myn vader my verklaarde,
Aan veel getrouwen, die my dienden in den raadt.
Neef Turnus, die naar d'echt van onze dochter staat,98
Zag my, met ongedult, zyn vlammen wederstreeven.99
thyrenus
100
't Is waar, die brave prins heeft haar zyn hart gegeeven.
Hy mint Lavinia; en zyn oprechte min
Wierdt lang begunstigt van uw waarde gemalin.
Zy trachtte dag op dag, naar onze huwlykswetten,
Met alle plegtigheên, den troudag voort te zetten:104
[p. 40]
105
Ja gansch Auzonië verlangde om 't vorstlyk paar105
Den bruiloftzegen toe te galmen voor 't altaar.
latinus
Terwyl Amate door gebeden my vermoeide,
En Turnus minnedrift in d'ingewanden groeide,108
Daar ik myn oor voor zyn verliefde klagten sloot,
110
Verscheen Eneas op den Tyber met zyn vloot.
De koning treedt aan landt met al zyne onderdaanen.
Hy meet de gronden voor de tenten der Trojaanen,
Steekt erven af, en zendt zyn afgezant naar 't hof,113
Met eedle giften en geschenken, ryk van stof.
115
Toen heb ik hem, 't is waar, myn dochter aangeboden.
Ik was verheugt, en dacht het hoog besluit der Goden
Zendt ons dien vreemdeling, als Faunus heeft gespelt.
Maar toen Askaan het hert van Thyrrus wondde op 't veldt,118
Zo teêr van hem bemint en al zyn huisgenooten,
120
Raakte ons gewest in roer; en d'akkerliên beslooten
Het leet te wreeken van den hoeder van myn vee.
Men vloekte Eneas en zyn komst aan onze ree.
De herder grypt geen stok noch steen, maar speer en degen,
En vliegt, op wraak verhit, de Trooische jagers tegen.
125
Het volk wordt handtgemeen, ja meer en meer verwoedt,
En verft de velden van Auzonië met bloet.
Maar wat vermag een heir van landtliên tegen schaaren,
Zo lang getuchtigt, en in oorlogskunde ervaren?128
Zy vlieden uit den strydt, begruist van bloet en stof,129
130
En sleepen hunne doôn al klagende in myn hof.
Elk prest my tot de wraak. Amate, nat van traanen,
Verschynt, en zoekt my tot den oorlog aan te maanen.
[p. 41]
Neef Turnus, aangevoert tot haat door minnenydt,
Biedt my zyn wapens aan, en rekhalst naar den strydt.
135
De ryksraadt, vaardig om dit ongelyk te wreeken,
Verzoektme d'yzre poort des oorlogs op te breeken;136
Ook zonder 't noodlot raadt te vraagen voor 't altaar.
Ik, die den ramp van 't ryk voorzie en 't krygsgevaar,
Ontzeg dien eisch, en zoek d'oplopentheidt te stuiten:
140
Mar vruchteloos. ik wierdt vervolgt, en mostme sluiten140
In myn geheimvertrek, om 't lastig volk t' ontgaan.
Toen scheen een hooger magt de kerkdeur op te slaan.142
Een Godtheidt brak de kracht van grendelen en sloten.143
Men greep de wapens aan. wat wierdt'er bloet vergooten,
145
En reis op reis myn magt ontzenuwt in den slag!
Eneas triomfeert. dies haak ik naar 't verdrag,
Om 't dreigende gevaar te keeren van myn muuren;
Zy kunnen 't stormgeweldt der Teukren niet verduuren.148
Ga, breng den prins myn woordt, en lei hem, naar den eisch,149
150
Met vyftig edelliên, op 't heerlykst naar 't paleis.150
Ik zie de koningin. zy naakt, en wil my spreeken.
Twede toneel
Amate, Latinus
amate
ZAl ik dan zonder endt om Turnus troudag smeeken,
En uw verstokt gemoedt steets weigeren, myn heer?
Vergeldt gy zo den dienst van zyn gevreest geweer,154
[p. 42]
155
Dat Latium beschermt voor Trooische bannelingen,
Die tegen recht in 't hart van uwe landen dringen?
Hadt Turnus in dien staat niet voor den troon gewaakt;
D'uitheemsche rover hadt uw rykskroon lang geschaakt,
Den hoogen burg verwoest, en uw doorluchte maagen,
160
Met slaafsche ketenen geklonken aan zyn wagen,
Van vorstelyk sieraadt ontbloot, door bloedig stof161
In krygstriomf gesleept uit ons gebliksemt hof.162
Neef Turnus heeft voor u de wapens aangeschooten,
En wurf ten dienst van 't ryk ontelbre krygsgenooten:164
165
Hy heeft de braafsten van Eneas heir gevelt;
En Pallas sneefde door den sabel van dien heldt.166
Een koning is verpligt genooten dienst te loonen.
Zo gy ondankbaar blyft, gy zult den luister hoonen
Van ons aaloudt geslacht en vader Faunus stam.
170
Ontwaak, myn echtgenoot, ontsteek de bruiloftsvlam
Met uw gewyde toorts op Turnus echtaltaaren.
Ik zal Lavinia, met ongevlochte haaren,
In 't witte feestgewaadt, geleiden met myn handt
Naar 't hooge tempelkoor, daar 't huwlyksoffer brandt.
latinus
175
Hou op, vorstin, gy quetst myn ooren door uw klagten.
Hoe komt in dezen staat de trou in uw gedachten?176
Hebt gy de stormbazuin niet voor den muur gehoort,
De Trooische ladders niet zien ryzen voor de poort?
En zal die bruiloftsbandt Eneas opzet breeken,
180
Het rechte middel om zyn gramschap meer t'ontsteeken?180
[p. 43]
amate
Schoon 't vyantlyk geweldt naar onze muuren streeft,181
Wy vreezen niet, zo lang de brave Turnus leeft.
Ja, zo gy hem vergunt Lavinia te trouwen,
Gy zult een groote vrucht van heil in 't ryk aanschouwen.
185
De huwlyksfakkel zal den fellen oorlogsgloedt,
In 't stryden, meer en meer ontvonken in zyn bloedt.
Hoe zal d'oprechte min den moedt van Turnus wetten,
Als hem Lavinia den helm op 't hoofdt zal zetten,
En reiken met een kus het onverwinbaar zwaardt,
190
En gulden beukelaar, wanneer hy stygt te paardt!190
My dunkt, ik zie den heldt uit onze poorten draaven,
Ontelbre vyanden in 't bloedig stof begraaven,
Slagordens breeken, en Eneas heir, in noodt,
Omkyken te vergeefs naar zyn vernielde vloot.
latinus
195
Gy vleit u zelf te veel, vorstin, met die gedachten.
't Is waar den heldt, dien gy begunstigt, moet ik achten
En hoog waardeeren om zyn diensten, aan dit ryk,
In 't nijpen van den noodt, beweezen. blyk op blyk
Van edelmoedigheidt, beleidt en dapperheden
200
Gaf Turnus, daar voor 't recht der rykskroon wierdt gestreeden:200
Maar prins Eneas week hem nooit in kracht of moedt.
Gy acht uw vyandt kleen, en ziet den tegenspoedt202
Van onze wapenen. hoe kan ik dit verdraagen?
Maar belg u niet, mevrouw, indien ik iets moet vraagen,
205
En antwoordt my oprecht. gy, die uw eenig kindt,
Lavinia, zo vast aan Turnus echt verbindt,
En die van tydt tot tydt die zaak hebt voortgedreeven,207
Weet gy haar keur? heeft zy haar stem hier toe gegeeven?
[p. 44]
amate
Ik ken myn dochters aardt en haar gehoorzaamheidt,209
210
Die nimmer met den wil der oudren heeft gepleit.210
Lavinia sprak nooit den eisch der moeder tegen.
't Is my genoeg, als ik haar vader kan beweegen,
Ik bidde u in den naam der Goden, geef uw woordt,
En zet dit heilzaam werk door Turnus troudag voort.214
215
Hy zal voor ons ...
latinus
Hou op, en stel uw hart te vreden.
Gy zult myn oor niet lang vermoejen door gebeden,
Maar licht haar bruiloftsfeest noch vieren dezen dag.
Vaar wel.
Derde toneel
Amate, Julia
julia
DE koning hoort in 't eindt naar uw geklag.
Nu zullen wy de bruidt geleiden naar den tempel,
220
En stroojen palm en mirt en roozen op den drempel,
Ja plegtig op de luit met onze vingren slaan,
Tot roem van Turnus zwaardt, dat wondren heeft gedaan.
amate
Indien ik my op 't woordt des konings mag vertrouwen,
Zal gansch Auzonië dat groote feest aanschouwen.
225
Gy, die hier boven heerscht, als koningin der Goôn,
O Juno! die myn wensch begunstigt op uw troon;
[p. 45]
Gy, die den gloedt van haat ontsteekt in myn gedachten;
Ach! mogt ik met de byl den Trooischen balling slagten
Voor Turnus echtaltaar, en 't lillend ingewandt
230
Opoffren aan uw wraak met myn bebloede handt;
Dan zou ik, wel vernoegt, bestuwt van maagdereien,
Het nieuw vereenigt paar naar 't bruitsbanket geleien,
En 't afgetapte bloedt, gemengt met bruiloftswyn,
Inzwelgen aan den disch, terwyl wy vrolyk zyn.
julia
235
Zal 't my geoorlooft zyn de koningin te vraagen,
Wat oorzaak haar beweegt zo fellen haat te draagen?
Gy vloekte den Trojaan voor 't breeken van den vreê;
Zo dra hy landde met zyn vloot aan onze ree.
amate
Gy hebt, myn Julia, voor lang de gunst genooten,
240
Dat ik aan u den grondt myns boezems heb ontslooten:
En is u dit geheim verzwegen? hoor uit my
Den oorspronk van myn wrok, myn woede en razerny.
Maar beef voor 't gruuwzaam spook, dat ik u zal verhaalen.243
Een donkre nacht bekleedde om hoog de zonnestraalen,244
245
Toen ik, van moeite en zorg en waaken afgemat,
Het hoofdt onthulde, en voort op myne nachtkoets tradt.246
Ik zag een Vloekgodin, ten afgrondt uitgebroken,247
In 't midden van den slaap langs myne kamer spooken.
Zy zwaaide een zwarte toorts met haar verbleekte handt,
250
En slingerde de vlam langs 't purper ledekant.
De haarvlecht krielde om 't hoofdt van krinkelende slangen.
De wreetheidt stondt gemaalt op d'uitgeteerde wangen.252
My dacht, zy drukte met haar vuist, van bloet bemorst,
Een adder, uit haar pruik gegreepen, in myn borst.
[p. 46]
255
Ik voelde 't helsch venyn in d'aadren onder 't droomen.
Zy sprak my aan: ik ben in Latium gekomen,
En uit den jammerpoel, die eeuwig smookt en brandt,260
Door hooger last geprest. Eneas is gelandt.
De vorst heeft hem tot bruidt Lavinia gegeeven.
260
Dit hatelyk verbondt wil Juno wederstreeven.260
Zy vloekte 't magtig Troje en Priaams kroon en staf
En afkomst, sint zyn zoon het ooft aan Venus gaf.262
Haar wrok heeft Ilium door 't Grieksche vier ontsteken.263
Zy wil zich meer en meer aan prins Eneas wreeken,
265
Zyn huwlyk door uw hulp beletten. schenk de maagdt
Aan Turnus, die zo trou die schoone liefde draagt:
Ik zal hem dezen nacht noch in zyn hof aanschouwen,267
En in den slaap 't gevaar van zyne min ontvouwen.268
Hy wapen' zich ten strydt, eer hem dit huwlyk smart.
270
Hier zwygtze, en drukt de slang noch dieper in myn hart.
't Vergif verspreit zich door myn tedere ingewanden.
'k Ontwaak, en voel een vier door al myn leden branden.
't Gelaat stondt naar, en al' myn vlechten overendt.273
Ik zag my zelf, maar een gezigt my onbekent.
275
Het glas vertoonde (ô schrik!) myn oog een ander wezen.
Ik vloog beneden, om den koning te beleezen,276
En 't opgerecht verbondt te breeken door myn beê:
Maar vruchteloos. ik raasde en schreeude wee op wee;
Ja hoonde myn gezag en vorstelyke staaten,279
280
En holde zinneloos langs onze markt en straaten.
[p. 47]
Ik zocht Lavinia met dodelyk gekerm.
Ik vondt haar in de zaal. ik greep haar in myn arm,
En trok haar uit den kring der hoofsche kamenieren,283
Die, bezig met den hals en blonde vlecht te sieren,
285
Myn buitensporigheên, met een verbaast gelaat,285
En bevende van schrik, aanschouden in dien staat.286
Ik vluchtte met de maagdt naar buiten, onder 't vloeken;
Verstak haar onder 't loof in afgelege hoeken,
Om 't feest te stooren van den Trooischen vreemdeling;
290
En, veinzende dat my des Wyngodts geest beving,290
Liep in 't gewyde kleedt met myn ontsnoerde haaren,
En spookte langs den weg met uitgelaate schaaren.292
Daar gilde ik Evohé, met een verwoeden zin,293
In 't Laurentynsche woudt, als Bachus priesterin.
295
De galm verspreidde zich door d'omgelege landen.
Ik slingerde de toorts met myn verbleekte handen,
En zong prins Turnus lof en zyn verbeelde trou.297
julia
Het lest van uw verhaal is my bekent, mevrou.
De stadt liep leeg. men zag de vrouwen der Latynen
300
Ook, met een vreemt gebaar, by u in 't bosch verschynen.300
amate
Terwyl ik dit verhaal; gevoelt myn hart met pyn
De werking van 't vergif. ô dodelyk venyn!
Help Julia! ik voel myn ingewanden kooken.303
Ik zie die helsche toorts weêr voor myn oogen rooken:
[p. 48]
305
Haar vlam ontsteekt een vier van haat in myn gemoedt,
Dat nimmer wordt gebluscht dan door Eneas bloet.
Verfoeilyk ondier, dat myn ingewandt komt knaagen!
Aanqueeker van myn haat! ô werktuig van myn plaagen!
Verstoorder van myn rust! verwekker van myn smart!
310
Verhuis, verhuis serpent, sluip in Eneas hart.
Doorwroet de Trooische borst. vergiftig al zyn leden
Door uitgebraakt venyn. beroof hem van de reden,312
Bezwalk zyn brein; opdat hy razende en ontzint,
(Gelyk een tyger, die zyn eigen nest verslindt,
315
En scherpe klaauwen slaat aan d'eerstgestreelde jongen)
Den sabel grype, en, uit de legertent gesprongen,
Door zyne benden vliege, en Trojes overschot;317
Aan dese kust gelandt tot myn rampzalig lot,
Verdelge in ons gezigt met al zyn bondtgenooten.319
320
Ja dwing hem zelf Askaan den dolk door 't hart te stooten:
Tot hy, vermoeit en zat van moorden, in dien staat
By 't omgebragte kindt zyn eigen leven laat.
Dat treurspel kan alleen myn razerny betoomen.
Dat treurspel zal ....
julia
Bedaar, ik zie prins Turnus komen.
Vierde toneel
Turnus, Amate, Julia
turnus
325
GY zyt ontstelt, mevrouw. indien ik u verstoor, Ik gâ.
[p. 49]
amate
Neen, Turnus blyf, en geef my wat gehoor,
Opdat ik u myn vreugdt, en d'uwe mag verhaalen.
turnus
Spreek van geen vreugde; ik kan myn droefheidt niet be-328
Een hart dat hoopeloos in zuivre liefde blaakt .... [paalen.
amate
330
Hou op. 't is nu geen tydt van klaagen. 't uur genaakt,
Dat gy Lavinia, als gemalin, zult streelen,
En zy door kus op kus uw minnewonden heelen.
Stantvaste minnaar, juich om uw gezegent lot.
Turnus
Heb ik verdient, dat gy myn zuivre min bespot?
amate
335
Doorluchte vriendt, zo na door 't bloet aan my verbonden,335
Hoe tracht myn hulp uw hart t'ontlasten van zyn wonden!
Myn gunst groeit uur op uur, ik min u, als myn zoon,337
En stort wel tienmaal daags myn traanen voor den troon,
Dien myn gemaal bekleedt, door zucht tot u gedreven.339
340
Hy kon myn jongste beê niet langer wederstreeven,
Maar gaf zyn woordt en sprak: licht ziet gy dezen dag
Uw dochters feest, en ik het eindt van uw geklag.
turnus
Haar bruigom zult gy haast in uw paleis aanschouwen.
amate
Ik groet den heldt, die met Lavinia zal trouwen.
[p. 50]
turnus
345
Gy groet haar minnaar, maar haar bruigom nit, vorstin.
amate
O ja! door 's konings woordt.
turnus
Dat duidt gy naar uw zin.
Heeft hy myn naam genoemt in 't antwoordt op uw smeeken?
amate
Ik heb hem wel verstaan: hy kon niet klaarder spreeken.
turnus
Gy vleit myn hoop, en hebt zyn mening niet gevat.
350
Maar als Eneas zal verschynen in de stadt,
En door uw lyfstaffiers, met alle plegtigheden,351
En vyftig edelliên, naar deze hofzaal treeden;
Zal blyken, wien hy wil verbinden door de trou.
amate
Wat hoor ik!
turnus
Is zyn komst u niet bekent, mevrou?
amate
355
O neen!
turnus
De koning, op den hoogen muur gesteegen,356
Zag flus het leger der Trojanen zich beweegen,
En in slagorde voor d'omringde muuren staan,
Ten storm gemoedigt door Eneas en Askaan.
[p. 51]
Hy zondt, op dat gezigt, Thyrenus naar beneden
360
Om stilstant. dit geviel Anchizes zoon: die heden
Verwacht wordt, om 't verdrag te sluiten, in 't paleis.
Gy weet, Lavinia voldoet alleen zyn eisch.
Nu kan de koningin dit paar naar 't offer leien,
En 't bruitsbedt voor haar kindt en prins Eneas spreien.
amate
365
Zou die verdelger van ons vorstelyk geslacht,
Die al myn maagen door zyn zwaardt heeft omgebragt,
Auzonië verwoest met zyn Trojaansche benden,
En 't gansche ryk vervult met jammer en elenden:
Die Faunus afkomst, by den nagebuur vermaardt,
370
Door heldendeugdt beroemt, ontluistert door zyn zwaardt:
Die landt- en waterplaag, die vloek van dorp en steden,
Zou die met Turnus bruidt gerust ten tempel treeden?
O neen! Lavinia, eer zal Amates handt
Uw doodbus sieren, dan uw bruiloftsledekant.374
turnus
375
Zo haar de koning aan myn vyandt wil verbinden,
Hy mogt in dat besluit zich wel bedrogen vinden.
O neen! ik zal zo licht niet scheiden van de maagdt.
Ik heb om haar gestreên, het vorstlyk bloet gewaagt;
En zal dat opzet en dien troudag nooit gedoogen.
amate
380
Noch ik die gruwelen aanschouwen met myn oogen.
Eer stort myn dochter voor den voet van 't outer neêr.
turnus
Eer sneuvelt Turnus of Eneas door 't geweer.382
Einde van het eerste bedryf
1De Trojaan: Eneas.
2den stilstant: de wapenstilstand; zo meermalen in het stuk; naar uw voorschrift: op uw verlangen; Eneas is weliswaar aan de winnende hand - hij staat op het punt Latinus' stad te bestormen -, maar hij is krachtens Latinus' belofte diens aanstaande schoonzoon en dus aan de oude vorst gehoorzaamheid verschuldigd.
3in 't leger: nl. in het leger van Eneas.
4wapen: wapenrusting.
6ten storm: tot de stormaanval op de stad.
8't woedent lot: het toornende noodlot; op zijn tocht van Troje naar Latium had Eneas met talloze moeilijkheden te kampen gehad.
10Daar: waar; aldus wordt het woord herhaaldelijk gebruikt.
11vader Tyberyn: Tiberinus, de riviergod van de Tiber, die Eneas na zijn aankomst in Latium in een droom verschenen was en hem hulp beloofd had (Aeneïs, VIII).
13vyandtlyke: het accent valt op de eerste lettergreep.
16Priaams ryksstadt: Troje, waarover Priamus koning was, toen de Grieken het belegerden en verwoestten.
21ladders: stormladders om de muren van de stad te beklimmen.
27van myn landen: van mijn aankomst.
28Anchizes offerkop: de offerkelk van Anchises, Eneas' vader; dierbre panden: kostbaarheden.
29tullebandt: (koninklijke) hoofddoek.
32En verheugde zich over ons vriendschappelijk verbond.
34in 't kort: kort daarop.
37prins: vorst; Evander: Euander, koning van Pallanteüm, gelegen op de plaats van het latere Rome; vader van Pallas.
39brave: dappere; zo herhaaldelijk in het vervolg; in 't byzonder: afzonderlijk, stuk voor stuk.
44Askaan: Ascanius, zoon van Eneas uit zijn huwelijk met Creüsa (Kreüze).
46't opperste besluit: het noodlot, dat bepaald had dat Ascanius stamvader zou worden van het Romeinse keizerlijke geslacht waartoe Julius Caesar en Augustus behoorden.
47't veldtgeschrei: het krijgsgeschreeuw.
49in 't geweer: in de wapens, in de strijd.
53Achates: trouwe vriend van Eneas in Vergilius' Aeneïs.
56den vorst van Troje: de uit Troje afkomstige vorst.
58eischt: vergelijk de aantekening bij regel 2.
63prins: vorst; zo in het vervolg overal waar Eneas en Turnus ‘prins’ worden genoemd.
64't Gedenkt u noch: ge herinnert u nog wel.
65Febus: Phoebus Apollo, de god o.a. van de wijsheid en de poëzie; aan hem was de laurierboom gewijd.
71spelling: voorspelling; zo herhaaldelijk in het vervolg.
72eerlang: binnenkort.
80myn vader: Latinus' vader Faunus, als veld- en bosgod vereerd.
81godtsdienst: godsdienstige plechtigheid.
82Wie het orakel raadpleegde, legde zich op de vacht van het geofferde dier.
87-94Vrije vertaling van Aeneïs, VII,
96-101.
87uw Latynen: meervoud, evenals in de Aeneïs.
90vast: reeds.
91neeven: nakomelingen.
98Neef Turnus: Turnus was een zoon van Venilia, de zuster van Latinus' gemalin, Amate.
99zynvlammen: Frans-klassicistische term voor ‘zijn liefde’.
104voort te zetten: te bespoedigen, door te drijven.
105Auzonië: Italië, hier: Latium; zo meermalen in het stuk.
108ingewanden: klassicistische benaming voor het ‘innerlijk’; vgl. regel 1640.
113Steekt erven af: verkavelt de grond.
118het hert van Thyrrus: het lievelingshert van Latinus' herder Thyrrus.
128getuchtigt: door discipline geoefend.
129begruist van: besmeurd met.
136d'yzre poort des oorlogs: in vredestijd was de tempel van de oorlogsgod Janus gesloten; wilde men oorlog gaan voeren, dan opende de koning de tempelpoorten; op: open.
140vervolgt: niet met rust gelaten.
142de kerkdeur: de tempelpoort; op: open.
143Een Godtheidt: nl. Eneas' vijandin, de godin Juno.
148Teukren: Trojanen, zo genoemd naar hun stamvader Teucer.
149myn woordt: mijn belofte, nl. van vrijgeleide.
150op 't heerlykst: zo vorstelijk mogelijk.
154geweer: wapen.
161sieraadt: het accent valt op de laatste lettergreep.
162gebliksemt: door onheil getroffen.
164wurf: wierf.
166Pallas: de zoon van Evander (zie regel 37).
176de trou: het huwelijk.
180(die bruiloftsbandt, die) juist het middel (zou zijn) om etc..
181vyantlyk: vgl. de noot bij regel 13.
190beukelaar: schild.
200daar: toen.
202acht ... kleen: onderschat; en: terwijl (ge) toch.
207van tydt tot tydt: steeds, telkens weer.
209myn dochters aardt en haar gehoorzaamheidt: de gehoorzame aard van mijn dochter.
210heeft gepleit: in conflict is geweest.
214En bespoedig deze zegenrijke zaak door haar huwelijk met Turnus te doen plaatsvinden.
243spook: bovennatuurlijke verschijning.
244bekleedde: verhulde, bedekte.
246het hoofdt onthulde: mijn hoofdbedekking aflegde; voort: direct daarop.
247een Vloekgodin: nl. Alecto, een der drie Furiën of Wraakgodinnen; afgrondt: onderwereld.
252gemaalt: geschilderd.
260uit den jammerpoel is een bepaling bij geprest.
260hatelyk: gehaat.
262(Priaams) afkomst: Eneas' vrouw Creüsa was een dochter van Priamus, Ascanius derhalve zijn nakomeling; sint zyn zoon het ooft aan Venus gaf: bij de twist om de appel van Eris had Paris, zoon van Priamus, de prijs ‘voor de schoonste’ toegekend aan Venus met voorbijgaan van Juno.
263Ilium: Troje.
267in zyn hof: Turnus was koning van het in de nabijheid van Latinus' rijk gelegen Rutulië met de residentie Ardea; aanschouwen: bezoeken.
268't gevaar van zyne min: het gevaar dat zijn liefde bedreigt.
273't Gelaat stondt naar: Mijn gezicht zag er jammerlijk uit.
276te beleezen: tot andere gedachten te brengen, lett.: te bezweren.
279hoonde: maakte te schande; staaten: waardigheden.
283hoofsche: aan het hof werkzame.
285verbaast: ontsteld.
286in dien staat: in die toestand (stoplap).
290des Wyngodts geest: de geest van Bacchus; Amate doet alsof ze onder Bacchus' invloed in extase is geraakt.
292uitgelaate schaaren: in extatische toestand verkerende groepen vrouwen.
293Evohé: uitroep der Bacchanten (‘euoe’); met een verwoeden zin: razend.
297zyn verbeelde trou: zijn denkbeeldig huwelijk.
300met een vreemt gebaar: zich ongewoon gedragende.
303ingewanden: vgl. de noot bij regel 108.
312de reden: de rede, het verstand.
317Trojes overschot: is object bij Verdelge in regel 319.
319in ons gezigt: voor onze ogen.
