[p. 52]
Eerste toneel
Lavinia, Sabine
lavinia
O Neen, Sabine, ik kan myn droefheidt niet bepaalen.383
De hemel haat my, en verwektme ontelbre quaalen.
sabine
385
Zal dan de druk uw hart steets pynigen, mevrou,
En ik, van dag tot dag, bewogen door uw rou,386
De purpre roozen, daar de koningen om blaaken
En oorlog voeren, zien verbleeken op uw kaaken?
Geef my gehoor, en ban de droefheidt uit uw hart.
lavinia
390
Gy wilt my troosten, en erinnert my myn smart;
Myn wonden heelen, en gy krabt die telkens open.
Hoe kan de zieken op zyn krankbedde uitkomst hoopen,392
Daar hy, door koorts op koorts gemartelt, in dien staat,
Verbleekt en klam van zweet, den lyfarts smeekt om raadt;
395
Indien men, aangedaan van avrechts mededogen,
Zyn quaal vernieuwt, en hem zyn lyden stelt voor oogen?
Rep van geen koningen noch oorlog, zo gy my
Wilt heelen van myn leet en quelling, die ik ly.
De krygstoorts, die gy ziet voor onze muuren rooken,
400
Wierdt om Lavinia, Sabine, in 't ryk ontstoken.
Men steekt om myne zaak de schorre krygsbazuin.401
Men spreidt myn bruiloftsbedt op smookende assche en puin,
[p. 53]
Op dode beendren en gekloofde bekkeneelen.
De ryksstadt wordt ontbloot van burgers door 't krakkeelen.
405
De lyken spooken voor myn bedtsponde, en hun bloet
Schreeuwt eeuwig wraak en wee in myn ontrust gemoedt.
Hoe droevig hoort myn oor de bleeke weduw klaagen
Op 't lyk van haar gemaal, door zwaardt of speer verslagen:
Terwyl de zuigeling, in zyne onnozelheidt,409
410
De wondt met traanen wascht, en by zyn moeder schreit!
Zo breekt het wreede lot de vaste huwlyksbanden,
Om my te paaren, moet myn bruiloftsfakkel branden412
Op 't heldengraf, ontrust door zuchten en geween,
En duister schynen door de zwarte lyktoorts heen!
415
Latynsche weduwen en moeders, die myn klagten
Veroorzaakt door uw rou; ai queekt in uw gedachten
Geen haat of vyantschap, maar ziet myn onschuldt aan:
Verwyt my 't quaadt niet, dat door 't nootlot wordt gedaan.
Geen mensch kan keeren, dat hier boven is beschoren.
420
't Is waar uw onheil wierdt met my gelyk geboren:
Maar was my deze keur vergunt van hooger magt;
Nooit waar uw ramp door myn geboorte voortgebragt.
'k Hadt onder moeders hart veel eer den geest gegeeven,
Dan, als de vloek van 't ryk, tot uw bederf te leeven.
425
En gy, myn zielvrindin, kloekmoedige Amazoon,
Kamille, die ten dienst der Laurentynsche kroon;426
De wapens voerde aan 't hoofdt van onze legerschaaren,
En Trojes magt braveerde, en zo veel krygsgevaaren;428
Tot gy, zo diep in 't hart getroffen door den schicht,
430
Om my den dootsnik gaaft: ach! hadt ik uw gezigt430
Met myne vingeren al bevende gelooken,
En, aan uw zyde op 't veldt in 't bloedig gras gedoken,
[p. 54]
Den pyl getrokken uit uw wonde, en 't bloedt gekust,
En u vergiffenis gesmeekt! dat zou noch rust
435
In deze ontsteltenis aan myn gedachten queeken.
sabine
't Is tydt, prinses, om eens uw klagten af te breeken.
Men zal het oorlogszwaardt haast steeken in de scheê.
Eneas komt ten hove op 't sluiten van den vreê.438
lavinia
Gy moogt u zelve veel van dit verdrag beloven,
440
Sabine, maar wy zyn 't gevaar noch niet te boven.
Twee vorsten, even groot van dapperheidt en kracht,
Verheerlykt door hun deugdt en vaderlyk geslacht,
Staan naar myn huwelyk. wie zal die minnaars scheiden?
Zal Turnus, die, om my naar 't echtaltaar te leiden,
445
Zo veel gevaaren heeft in 't stryden doorgestaan,
En aan myn min zyn bloet opofferde onder 't slaan,
Den medeminnaar van zyn eisch zien zegepraalen?447
Of zal Eneas, die, vermoeit van om te dwaalen,
Na Trojes ondergang belandde aan deze kust;
450
Daar hy door 't hoog besluit zyn lang gewenschte rust450
En bruidt zou vinden, als hy voorgeeft, ooit gedoogen,
Dat my de Rutuler zal trouwen voor zyn oogen?452
Neen elk vervolgt zyn recht te sterk. Anchizes zoon453
Houdt zich aan 't nootlot vast; en Turnus eischt zyn loon
455
Voor zo veel diensten, aan ons vaderlandt beweezen.
Sabine, dit geschil vervult myn hart met vreezen.
Ik spel aan u 't gevolg van groote zwarigheên.457
[p. 55]
sabine
Indien Eneas hier door 't gunstig lot verscheen,
Moet Turnus zwichten voor dat onbepaalt vermogen.459
lavinia
460
Niet eer, voor dat zyn ziel, ten boezem uitgevlogen,
't Krakkeel beslecht, en dat myn vader met ons landt
Den val betreurt van dien beroemden bloetverwant.
sabine
Indien om uwe min die minnaar wierdt verslaagen,463-5
Zout gy als minnares zyn ongeval beklaagen,
465
Of zaagtge Eneas liefst verwinnaar van den strydt?
Ik vraag te stout.466
lavinia
Verwacht ook 't antwoordt op zyn tydt.467
sabine
Heb ik my onbedacht vergrepen door myn reden
't Gezag gequetst, verschoon myn buitensporigheden.
Maar Turnus nadert ons.
Twede toneel
Turnus, Lavinia, Sabine
turnus
IK kom hier niet, vorstin,
470
Om naar gewoonte u weêr te spreeken van myn min:
[p. 56]
Ik mogt uw ooren door dat onderhoudt verveelen;
Daar licht Eneas door 't gevry uw hart zal streelen:472
Tot gy, verbonden door den vasten huwlyksknoop,
In 't eindt den oorlog ziet verdwynen en myn hoop.
lavinia
475
De minnenydt vervoert uw tong om zo te spreeken.
Waar is myn liefde tot Eneas u gebleeken?
turnus
't Is waar ik speurde nooit, prinses, in uw gelaat
De minnetogten, maar geen tekens ook van haat.
De Trooische vyandt, die, na 't ankren aan uw stranden,
480
Het Laurentynsche veldt verwoestte, en deze landen
En landtgenooten door zyn onrechtvaardig zwaardt
Vernielde, en akkerman noch burger heeft gespaart;
Wierdt door de koningin, uw moeder, nat van traanen,
Gelastert, en gevloekt van al haar onderdaanen;
485
Maar gy bleeft koel, en ik hier door vol achterdocht:
Te meer toen ik vergeefs u tot myn bruidt verzocht,
Gy ongevoelig bleeft, en zonder mededogen
Uw oor sloot voor myn klagte en voor 't geween uw oogen.
lavinia
Indien uw liefde ... maar de koning komt. vaar wel.
Derde toneel
Latinus, Turnus, Marcellus
marcellus
490
IK heb de bende van uw lyfwacht, op 't bevel,
Met helm en beukelaar en harnas uitgestreken,491
Voor dit paleis verdeelt.
[p. 57]
latinus
Uw vlyt is my gebleken.
Ga heen, en hou de wacht by 't volk.
marcellus
Met uw verlof.
Vierde toneel
Latinus, Turnus
latinus
PRins Turnus, die uw stam verheerlykt, en myn hof,
495
Ja 't gansche ryk verpligt in deze ontroerde tyden,495
Ik hoop dat gy haast rust genieten zult na 't stryden.
Men zal, indien ons 't lot begunstigt, het verdrag,
Tot welstant van de kroon, noch sluiten dezen dag.
Zo ziet gy 't vrolyk eindt van alle uw krygsgevaaren.
turnus
500
Die vreê zal in myn hart een' nieuwen oorlog baaren,
Myn onrust spruiten uit de rust die ge u verbeeldt.
Ik heb my zelf zo lang met ydle hoop gestreelt,
Uw dochter dag op dag om wedermin gebeden,
Voor 't recht van Latium, voor u en haar gestreden;
505
Nu zal myns vyandts arm, tot nadeel van myn eer,
De bruidt omhelzen, die 'k verdiende door 't geweer.506
latinus
't Is noch geen tydt om door die vreeze u zelf te quellen.
Men hoor' den eisch eerst, dien Eneas voor zal stellen.
turnus
Gy kent dien zwaaren eisch, den oorspronk van den strydt.
[p. 58]
latinus
510
Licht staat hy af. de mensch verandert door den tydt.510
turnus
't Waar best tot afstant hem te dwingen door den degen.
latinus
Wy streefden lang vergeefs dien grooten vyandt tegen
Met onze wapenen. myn meeste magt, door 't staal
Gesneuvelt, gaf hem stof tot roem en zegepraal.
515
Gy ziet het lykhout, naar der vaadren wyze, ontstoken,
Door gansch Auzonië langs onze velden rooken.
De damp van 't lykaltaar bekleedt alom de lucht:517
Terwyl de zuigeling, de vrou en moeder zucht
By 't kraakende gebeente, en d'asch besproeit met traanen.
520
Zo wordt myn ryk ontvolkt, ontbloot van onderdaanen,
Zo nodig in den kryg. ook keerde myn gezant
Te rug, maar zonder hulp uit Diomedes landt,522
Tot hoon van my en 't ryk, met d'aangebode gaaven.
Zyn haat legt onder 't puin van Trojes muur begraaven.
525
Hy heeft zyn vyantschap en wrok, gelyk hy zegt,
Op 't graf van Priaam en zyn zoonen afgelegt.
Zal 't dan niet raatzaam zyn het vreêverbondt te sluiten,
Om 't schadelyk gevolg van grooter quaadt te stuiten?528
turnus
Heeft ons het ongeluk in dezen staat gebragt,529
530
Dat gy geen hoop stelt op uw wapens en myn magt?
[p. 59]
En zal Auzonië, door laffe vrees bezweeken,
Uitheemsche ballingen, ô schande! om vrede smeeken?
Gy helden, die, door 't staal getroffen in 't gevecht,
Uw eeretekens door uw doot hebt opgerecht,
535
Het oorlogslot heeft u ver boven ons verheven,
En 't eerlyk hart doorboort, om niet veracht te leeven!
Maar hoor, doorluchte vorst, voor 't lest myn woorden aan:
't Is waar, de krygskans diende Eneas onder 't slaan;
Doch 't voordeel stont hem dier. de bloem der Trooische helden,539
540
Door schicht op schicht ontzielt, vertreden op de velden
Van paardevoeten, en mishandelt door 't geweer,541
Getuigt, hoe dier hy kocht die kleene zege en eer.
Het weifelent geluk draait sneller dan de winden,
Begrimt den voorspoedt van zyn eerstgestreelde vrinden,544
545
En hanthaaft met veel zucht de zaak van hun party.545
Verwacht een gunstig lot, myn heer, aan onze zy,
Na zo veel rampen en ontworstelde ongelukken.547
Nooit moet de wanhoop in 't verlies den moedt verdrukken.548
't Vervallen werk wordt meest door vlyt en moedt herstelt.549
550
Wie zich lafhartig toont, zal zwichten voor 't geweldt.
Heeft Diomedes u geweigert hulp te zenden;
'k Verzeker u van volk en uitgekeurde benden:552
Betrou myn vlyt; als gy voor dezen hebt gedaan.
latinus
Wanneer de zeeman op den woesten oceaan,
555
Door tekens van de lucht, het onweer ziet genaaken,
Dan vindt hy raatzaam, eer de noodt hem tref, te waaken.
[p. 60]
Hy toont zich vlytig in 't bezorgen van zyn heil,
En strykt by tydts, eer hem de storm verrass', het zeil.
Wy hebben, maar te dwaas, door hoogmoedt aangedreven,
560
Het zeil te hoog in top getrokken en verheven:
't Is tydt te zwichten, eer wy in den krygsorkaan,
Die daaglyks opsteekt, met den hulk van 't ryk vergaan.562
't Is geen lafhartigheidt in hachelyke tyden
Te spreeken van verdrag na 't edelmoedig stryden;
565
Wanneer men, van 't geluk verlaaten en veracht,
Den wissen ondergang uit 's vyands voordeel wacht.
't Afgunstig nootlot, in ontelbre nederlaagen,
Het hoofdt te bieden, en hartnekkig uit te daagen,
Is wanhoop, die 't verderf veroorzaakt. toom uw moedt;
570
Verschoon u zelf, uw volk en het Latynsche bloedt.
turnus
De koning zoekt vergeefs myn heldenvier te blusschen.
Zou ik Eneas, met myn bruidt, op 't vorstlyk kussen
Van uw verheven stoel zien pronken na uw doot,
Of by uw leven 't ryk gebieden? neen: te groot
575
Is Turnus glorizucht en liefde, om voor zyn oogen
Dat kroon- en bruiloftfeest lafhartig te gedoogen.
latinus
Ik zoek den vrede niet te koopen tot dien prys;
En zal myn oogmerk u ontdekken, tot bewys,
Dat ik uw trouwen dienst niet wil verongelyken.
580
Een ruime landtstreek legt beslooten in myn ryken:
Aruns en Rutuler, vereenigt door 't verbondt,581
Bezaajen 't hoog gebergte en ploegen daar den grondt,
Terwyl hun' herders 't vee door vruchtbre beemden weiden.
Eneas kan zyn volk, indien 't hem lust, geleiden
[p. 61]
585
(Dat zal ik voorslaan) naar die grens, en zonder schroom
Zyn tenten nederslaan aan myn' Tuskaanschen stroom,586
Zyn steden stichten, en met ons in vrientschap leeven.
Of wil hy over zee zich elders heen begeeven,
En vreemde volkeren bezoeken met zyn magt:
590
Men zal hem, naar 't gebruik, den ryksrok, groot van pracht,590
Den gulden wagenstoel en gout en zilver schenken,591
Om eeuwig aan 't verbondt van Latium te denken.
Ook zal men hem voorzien met schepen op zyn reis,
En alles voor 't vertrek bezorgen naar den eisch.
turnus
595
Hoe kuntge u zelf en my met zulk een voorslag vleien?
Eneas zal zo licht niet van uw oever scheien,
Noch zich vernoegen met dat aangeboden landt.
Geen koninklyk geschenk van gout of diamant,
Geen sierlyk elpenbeen, noch purpre troongewaaden,
600
Bezaait met peerlen en gestikt met gulde draaden,
Noch dierbre schatten, door uw kunstenaars gewrocht,601
Zyn by het ryksjuweel, dat hier zyn heerschlust zocht,
Prinses Lavinia, in waarde te gelyken.
Hy wil, door haare min, zich met uw kroon verryken.
605
En zou hy afstant doen, door minder schat bekoort?
Geloof dat niet.606
latinus
Ik hoor gewag voor deze poort.
[p. 62]
Vijfde toneel
Latinus, Turnus, Marcellus
latinus
Ga straks heenen;
Gelei hem hier Marcel'. ô hemel! die den brandt
610
Van dezen oorlog hebt ontsteeken in myn landt,
En d'yzre tempeldeur ontsloten; droog de traanen,611
Verzoet de klagten van myn treurende onderdaanen;
Begunstig ons verdrag: dan zal myn dankaltaar
Eerbiedig rooken na 't ontworstelde gevaar!
turnus
615
Gy, die hier boven heerscht, onsterfelyke Goden,
Die 't menschelyk geslacht verpligt aan uw geboden,
Ai stort in dezen staat op 't ryk uw zegen neer!
'k Beveel aan u myn min, myn leven en myn eer!
Zesde toneel
Eneas, Latinus, Turnus, Thyrenus, Achates, Serestus
eneas
DOorluchte vorst, doordien de stilstant is geslooten,
620
Ben ik met kleen gevolg van myne togtgenooten,
[p. 63]
Verzekert van uw woordt, gekomen in uw wal;621
Om d'onderhandeling van vrede, in dit geval,
(Zo 't vergelyken van den twist u mogt behaagen)623
Zelf by te woonen, myn besluit u voor te draagen,
625
En 't antwoordt op myn eisch te hooren uit uw mondt.
Ik zal uw majesteit het breeken van 't verbondt,
Bezworen by de Goôn in 't ankren aan uw paalen,627
Met scherpe woorden niet verwyten noch herhaalen.628
Steets drukt rechtvaardigheidt, door ramp en tegenspoedt,
630
't Bewijs van ongelyk in 't overtuigt gemoedt.
Wy zochten in uw ryk, na 't worstlen met de baaren,
De rust te vinden voor onze afgesloofde schaaren,
En herberg voor myn schat, en vaderlyke Goôn,633
En heiligdommen, en den ouden Priaams kroon,634
635
En dat ik, met gevaar van 't leven, onder 't blaaken,635
Noch woekerde uit de vlam der koninklyke daken.636
Wy zochten nooit uw volk t'ontrusten door geschil,
Maar ons te voegen naar het nootlot en uw wil.
Ik zweer u by den stam, waar uit wy zyn gesprooten;
640
Dat veele volken ons verblyf, als bondtgenooten
En vrienden, in hun landt aanboden, om gerust
Te leeven; maar 't besluit voerde ons aan deze kust.642
De koning Dardaan zelf, geteelt aan uwe stroomen,643
Verscheen my dagelyks in 't zeilen, onder 't droomen,
645
En preste ons met de vloot naar uw Latynsche ree.
Zo dat geen storm, noch vrees voor schipbreuk op de zee,
[p. 64]
Maar 't hemelsche besluit, door dagelyksche blyken,
Ons dwong de zeilen in Auzonië te stryken.
Maar d'ingebeelde rust wierdt haast ontrust, myn heer,649
650
Na 't opgerecht verbondt. uw landtvolk, in 't geweer,
Bestookte ons onverwacht in 't jaagen op de velden.
't Is nodeloos 't gevolg van dit krakkeel te melden,
De werking van den haat, zo diep in 't hart geprent,
Weêr op te haalen: neen; dat 's u en my bekent.
655
Ik zeg in 't kort: gy ziet my met de zege praalen,
Uw magt bezwyken en den moedt der helden daalen.
Zo ver begunstigt ons de voorspoedt, dat myn handt
Haar zegestanders voor uw muuren heeft geplant.
Maar denk niet, dat de gunst der Goôn en 't overwinnen
660
Ooit opgeblazenheidt zal koestren in myn zinnen.
Een edelmoedig hart beteugelt in 't geluk
Zyn hovaardy, en draagt zich moedig onder 't juk
Van tegenspoedt: dit heeft Anchizes in zyn leven,
By andre lessen van myn jeugdt, my voorgeschreven.
665
Ik schat uw vrientschap hoog, en, schoon ik triomfeer,
Geeft gy de rede plaats, ik leg de wapens neêr.666
latinus
Nooit is myn voet van 't spoor der billikheidt geweeken,
Maar steets myn zucht tot recht in vrede en kryg gebleeken.668
Geen oorlogsdrift heeft ooit myn reedlyk hart vervoert,
670
't Verbondt gebrooken, of den nagebuur ontroert.670
Nooit zocht ik met myn zwaardt, door schennis van de wetten,
En 't recht der volkeren, myn ryksgrens uit te zetten:
Maar in 't bezitten van myn erfgebiedt vernoegt,
[p. 65]
Het lot te looven, van de Goôn my toegevoegt.
675
En zou ik zonder reên den vreemdeling na 't landen,
Als vyandt, onverwacht bestooken aan myn stranden?
O neen, Eneas.
eneas
't Is gebleeken, en het bloet
Rookt noch op d'akkers, daar uw landtvolk heeft gewoedt.
latinus
Zy zochten 't ongelyk van Thyrrus huis te wreeken.679
680
Askaan hadt onbedacht hun gramschap aangesteeken.
Maar dit vernieuwen der geschillen dient ons niet.681
Men zwyge dat voorheen by toeval is geschiedt.682
Gy zoekt, gelyk gy zegt, dit oorlogsvier te smooren:
Nu wenschte ik uit uw mondt de voorwaarde aan te hooren,
685
Waar op men wederzydts zal sluiten dit verbondt.
eneas
Ik heb op uw belofte alleen myn eisch gegrondt.
't Volbrengen van uw woordt zal my vernoeging geeven,
En ik, als onderdaan, met u in vrientschap leeven.
Beraad u met de Goôn: ik eisch door hun besluit
690
Uw erfgenaam, prinses Lavinia, tot bruidt.
Maar hoe! myn heer, ik zie verandring in uw wezen.
Ben ik de ryksprinses min waardig dan voor dezen,
Toen gy door myn gezant, na 't ankren van de vloot,
My noodde in uw gebiedt, als zoon en bondtgenoot?
695
Of waant gy door deze echt uw vorstlyk huis te hoonen?
Geef my gehoor: ik zal het tegendeel vertoonen.696
Verstrekt het huwelyk van Dardaans bloetverwant,697
En vorst Anchizes zoon Latinus stam tot schandt?
[p. 66]
Waar zag men Ilium en d'Aziaansche steden,699
700
Weleer van elk gevreest, van vorsten aangebeden,
Daar ik zo heerlyk wierdt aan d'oevers voortgebragt,701
Ooit zwichten voor uw ryk in heerlykheidt en magt?
Gy huwt uw dochter, door onsterflyke geboden,703
Aan geen verlaaten man, maar gunsteling der Goden.704
turnus
705
Die glans van gunst bescheen uw' vaderlyken stam,
En straalde op Priaams kroon uit Agamemnons vlam.706
De weldaân, die de Goôn aan uw geslacht beweezen,
Staan noch in 't smookent puin van Trojes muur te leezen.
eneas
Nooit smaalt een eedle ziel op iemants ongeval,
710
Maar troost hem in zyn ramp. 't is waar, ik zag myn wal710
Door Argos vier vergaan; en myn doorluchte neeven,711
En Hektor, die met bloet zyn daaden heeft beschreeven,712
Door 's overwinnaars staal vernielen op den grondt,
Daar eer de trotse muur van 't oude Troje stondt.
715
Ik zag den koning zelf met zyne gryze haaren715
Voor Pyrrhus moortgeweer bezwyken by d'altaaren;716
Zyn dochters in triomf, met ketenen beknelt,
Tot slaverny gedoemt, wechsleepen over 't veldt.
Maar d'ondergang van 't ryk en al myn landtgenooten
720
En eedle maagen heeft den Goden lang verdrooten.
[p. 67]
Hoe wierdt de Grieksche vloot, verheerlykt met trofeen,721
In 't keeren, op den togt van windt en zee bestreên,722
Vervolgt, verstrooit, vervoert naar onbekende streeken!
De zoon van Atreus, die, om 't ongelyk te wreeken,724
725
Een ry van koningen verdagvaarde, om het staal
Op zy te gespen voor vrou Helenaas gemaal:726
Hy, die tot ons bederf, door hoogmoedt aangedreven,
Zich zelf tot opperhoofdt der Grieken had verheven,
Wierdt deerlyk omgebragt, toen Troje lag verbrandt,729-30
730
Door Klytemnestres byl, en 's overspeelers handt.
Hoe wordt Ulysses, met zyn uitgewoede schaaren,731
Van d'eene aan d'andre kust geslingert op de baaren,
Door storm op storm geschokt; terwyl Penelopé
Vergeefs haar heer verwacht aan d'Ithakaasche ree!
735
Maar 't zal onnodig zyn meer andren op te haalen,
Zo ver gescheiden van hun vaderlyke paalen.736
De gunst, daar ik op roem, die gy zoo dwaas bespot,737
Bleek in der Grieken straf, en hun rampzalig lot.
Die gunst verlaat my niet, maar blyft ons by in 't stryden,
740
En sterkt my tegen u, en die myn heil benyden:
Dat is in slag op slag gebleeken; daar uw stoet,741
Ontwapent door myn volk, ontbloot van kracht en moedt,742
Het veldt verliet, terwyl myn sabel triomfeerde.
turnus
't Was tydt van vechten, toen de Griek uw ryk braveerde.744
[p. 68]
eneas
745
Tien jaaren hebben wy de stormen uitgestaan,745
Maar mosten eindelyk door Sinons list vergaan.746
Nooit hadt de vyandt voor de vuist of met den degen
De koninklyke vest in zyn geweldt gekreegen.
turnus
Verschoon uw neêrlaag niet door ongegronde reên.
750
Een wakent oog ziet door bedrog en krygslist heen.
Een kundig krygsman kan de laagen licht ontdekken.
Daar magt te kort schiet, moet de list het werk voltrekken.
latinus
Gy heeren, staakt dien twist. Eneas, ik beken,
Dat ik aan u myn woordt gegeven heb, en ben
755
Genoeg verzekert, door ontwyfelbare blyken,
Dat gy in deugden noch geboorte ons hoeft te wyken.
Door die verbintenis, die gy van my begeert,
Wordt vader Faunus noch zyn afkomst ooit onteert.758
Maar zekere oorzaak maakt my in myn woordt verlegen.759
760
Ik wenschte u, eedle vorst, tot afstant te beweegen.
Verander uwen eisch: hy wordt u toegestaan.761
eneas
Van 't eens gegeven woordt zal ik u nooit ontslaan,
Noch afstant doen. ô neen! ik zou de Goden hoonen,
En tegens hun besluit my wederspannig toonen;
765
Den haat verwekken, en hun gunst door zulk een feit
Verliezen: verg dit niet aan myn gehoorzaamheidt.766
[p. 69]
latinus
De zaak, van groot belang, verpligt my raadt te pleegen.767
Vergunme slechts een uur om alles t'overweegen.
Gy kunt de koningin en ook Lavinia
770
Bezoeken, zo 't u lust, terwyl ik my berâ.
Zevende toneel
Eneas, Achates, Serestus
achates
'k GEloof niet dat de vorst uw eisch zal wederstreeven.
Maar Turnus heeft noch blyk van vyantschap gegeeven.
serestus
Hoe bits verweet hy ons de neêrlaag, en den val
Van uw doorluchtig huis, en vader Priaams wal!
eneas
775
Een medeminnaar kan zyn driften niet bepaalen.
Ik zal eerlang my zien gewroken van zyn smaalen.
Serestus, keer terstont naar 't heir, en zeg myn zoon;
Dat hy het offervier, ter eere van de Goôn,
Die ons begunstigen, noch heden moet ontsteeken;
780
Om in dit wigtig werk hun bystant af te smeeken.
Voorts, dat hy 't leger in de wapens houde. en gy,
Getrouwe metgezel, Achates, blyfme by.
Einde van het twede Bedryf
409onnozelheidt: onschuld.
412Om my te paaren: deze bijzin heeft betrekking op de voorafgaande regel; men denke vóór moet in regel 412 het woordje zo uit regel 411.
426Kamille: bij Vergilius is Camilla de dappere aanvoerster der Volsci, die Turnus te hulp komt en in de strijd sneuvelt (Aeneïs, XI); echter geen vriendin van Lavinia.
428braveerde: trotseerde.
430uw gezigt: uw ogen.
438op: met het oog op.
447zyn eisch: haar die hij begeert: Lavinia.
450door 't hoog besluit: krachtens het besluit van het noodlot.
452de Rutuler: Turnus, koning der Rutuliërs.
453vervolgt: houdt vast aan.
457't gevolg: een nasleep.
459dat onbepaalt vermogen: die oneindige macht, nl. het noodlot.
463-5Indien die minnaar (Turnus) ter wille van zijn liefde voor u zou sneuvelen, zoudt gij dan als minnares - en niet als bloedverwant (regel 462) - zijn ongeluk beklagen; of ... zoudt gij liever Eneas als overwinnaar uit de strijd zien komen?
466stout: vrijmoedig.
467myn reden: mijn woorden.
472door 't gevry: door liefkozende woorden.
491uitgestreken: uitgerust.
510staat hy af: doet hij afstand (van zijn recht op Lavinia).
517bekleedt: bedekt.
522Diomedes: een der Griekse strijders voor Troje; na de val van Troje naar Zuid-Italië getrokken, waar hij koning werd over een deel van Apulië.
528't schadelyk gevolg: de rampzalige nasleep.
529in dezen staat: in zó'n situatie.
539stont hem dier: kostte hem veel.
541't geweer: de wapens.
544Begrimt: toornt over, keert zich tegen; eerstgestreelde: voordien geliefkoosde.
545hanthaaft: steunt; met veel zucht: met grote voorliefde; party: tegenpartij.
547ontworstelde ongelukken: te boven gekomen tegenslagen.
548verdrukken: verminderen.
549meest: het best.
552uitgekeurde benden: keurtroepen.
562opsfeekt: in kracht toeneemt; den hulk: het schip.
581Aruns en Rutuler: Auruncen en Rutuliërs; vgl. Aeneïs, XI, 318.
586myn' Tuskaanschen stroom: de Tiber.
590de ryksrok: de koningsmantel.
591wagenstoel: stoel waarop de hoogste Romeinse magistraten bij het uitoefenen van hun functie zaten; een van de tekenen van hun waardigheid; werd wel als geschenk aan uitheemse vorsten aangeboden.
601dierbre: kostbare.
606gewag: gerucht, geluid.
621Verzekert van uw woordt: vgl. regel 149.
623vergelyken: bijleggen.
627in 't ankren aan uw paalen: toen ik ankerde in uw gebied.
628herhaalen: weer ophalen.
633myn schat: de kostbaarheden die Eneas uit Troje heeft meegevoerd om elders een nieuw Troje te stichten; daaronder bevinden zich de ‘vaderlyke Goôn’ (de huisgoden van zijn vader en zijn geslacht) en de tekenen van Priamus' koninklijke waardigheid; in het zorgen voor deze voorwerpen toont Eneas zijn ‘vroomheid’.
634den ouden Priaams kroon: de kroon van de oude Priamus.
635dat: wat; onder 't blaaken: bij de brand van Troje.
636woekerde: wist te redden.
642't besluit: nl. van het noodlot.
643Dardaan: zoon van Juppiter, stamvader der Trojanen; hij zou uit Italië afkomstig zijn (‘geteelt aan uwe stroomen’).
649d'ingebeelde rust: de rust die we ons hadden voorgesteld te zullen genieten.
666Geeft gy de rede plaats: als gij u door de rede (en niet door driften als haat en vijandschap) laat leiden.
668zucht: liefde, verlangen.
670ontroert: in beroering gebracht, lastig gevallen.
679Vergelijk regel 118-122.
681vernieuwen: weer ophalen.
682dat: wat.
696vertoonen: aantoonen (zoals hij in de volgende regels doet).
697Dardaans bloetverwant: Eneas; vgl. regel 643.
699Ilium: Troje.
701zo heerlyk: zo luisterrijk; dit ziet op Eneas' hoge afkomst: zijn vader was een vorst, zijn moeder niemand minder dan de godin Venus.
703door onsterflyke geboden: op bevel van het noodlot.
704verlaaten: nl. door de goden.
706Agamemnons vlam: de brand van Troje, die gesticht werd door de Grieken onder hun aanvoerder Agamemnon.
710myn wal: mijn vaderstad.
711Argos: gewest in Griekenland; hier: Griekenland i.h.a..; neeven: verwanten.
712Hektor: zoon van Priamus, zwager van Eneas; de dapperste Trojaanse held.
715den koning: Priamus.
716Pyrrhus: zoon van Achilles, doodde Priamus in de nacht van de verwoesting van Troje.
721verheerlykt: versierd.
722In 't keeren: Bij de terugkeer van Klein-Azië naar Griekenland.
724De zoon van Atreus: nl. Agamemnon.
726vrou Helenaas gemaal: Menelaüs, koning van Sparta; toen Paris Helena had geschaakt en naar Troje gevoerd, riep Agamemnon, Menelaüs' broeder, alle Griekse vorsten op om tegen Troje ten strijde te trekken.
729-30Bij zijn thuiskomst werd Agamemnon door zijn vrouw, Klytemnestra, en haar minnaar vermoord.
731Ulysses: Odysseus, een der Griekse helden voor Troje, die pas na jaren van omzwerven bij zijn vrouw Penelope op het eiland Ithaca terugkeerde.
736hun vaderlyke paalen: hun geboortegrond.
737gunst: gunstige gezindheid (der goden).
741daar: toen.
742volk: leger.
744braveerde: trotseerde.
745de stormen: de stormaanvallen.
746Sinon: Griek, die de Trojanen wist over te halen het paard van Troje in de stad te brengen; hij is het prototype van Vosmeer de Spie in Vondels Gysbrecht van Aemstel.
758vader Faunus: vgl. de aantekening bij regel 80.
759maakt my in myn woordt verlegen: brengt mij met mijn belofte in verlegenheid.
761Verander uwen eisch: als ge uw eis verandert.
766myn gehoorzaamheidt: vgl. de aantekening bij regel 2.
767raadt te pleegen: mij te beraden.
