[p. 107]
Vyfde bedryf
Eerste toneel
Lavinia, Sabine, Marcellus, Lyfwacht
lavinia
IK klim, als zinneloos, den hoftrap op en neder.
Myn onrust ... ach! ik beef. Marcellus keert gy weder!
Zyn zy al handtgemeen, of beide neêrgevelt,
Of een van beide? of is de tweestrydt uitgestelt?
marcellus
1595
Zo dra prins Turnus, en de koning der Trojaanen
Op 't afgesteken veldt, omringt van oorlogsvaanen,
Verscheenen, wierdt de vorst, omsingelt van zyn stoet,
Op zyn verheve koets in 't perk van hun begroet.1598
Eneas luisterde den koning iets in d'ooren,1599
1600
Zo zacht, dat niemant van 't gevolg zyn woordt kon hooren.
Toen rees hy overent, en sprak: Marcellus, ga,
Verzeker met myn wacht prinses Lavinia.1602
'k Beveel aan u de zorg. bezet aan alle kanten
Haar hofportaalen, tot ik keer, met myn trouwanten.1604
1605
Gedoog, op lyfstraf, geen bezoek van 't hofgezin.1605
Dat ieder buiten sta, vooral de koningin.
lavinia
Hoe! neemt myn vader my gevangen? om wat reden?
Heb ik hem ooit onteert door ongebonde zeden,
Of zyn gezag gekrenkt door ongehoorzaamheidt?
1610
Waar ben ik schuldig aan, Marcellus? noem my 't feit.
[p. 108]
marcellus
Ik hoop uw goetheidt zal haar onderdaan verschoonen.
Ik weet de zaak niet, maar moet my gehoorzaam toonen.
lavinia (wechgaande)
Ik wacht in hechtenis den uitslag van myn lot,
En ga u voor. volvoer het vaderlyk gebodt.
sabine (wechgaande)
1615
O vreemt bevel! ik weet uw oorspronk niet te vinden;
Maar wacht den tydt, die my dit kluwen zal ontwinden.
marcellus
Gy lyfwacht, tree voor uit. ik volg. bezet de poort.
Twede toneel
Amate, Julia, Marcellus
amate
HEb ik myn dochter niet in deze zaal gehoort?
Marcellus toef. waar is Lavinia gebleven?
marcellus
1620
Zy heeft zich, op myn woordt, naar haar vertrek begeeven,1620
Dat ik door 's konings last, met lyfwacht hou bezet.
amate
Ik volg.
marcellus
Vergeef my.
amate
Wordt de toegang my belet?
[p. 109]
marcellus
Haar majesteit verschoon haar dienaar, die 't behagen
Des konings volgt, en in zyn pligt zich trou moet draagen.
Derde toneel
Amate, Julia
amate
1625
VErmetele, ga heen, maar wacht eerlang myn wraak.
Ach! Turnus hebt gy my verraaden, en de zaak
Myn echtgenoot ontdekt? ik wilde uw onheil wreeken,
Indien gy sneuvelde, en den vreemdeling versteeken
Van d'ingebeelde vrucht des strydts. ondankbre vriendt,
1630
Heeft myn genegenheidt en zorg dien hoon verdient?
julia
Maar om wat oorzaak mag de ryksprinses, gevangen
En opgesloten, u niet in haar hof ontfangen?
amate
Ik mag u dit geheim niet melden: weet alleen,
Dat my de haat vervoert tot buitensporigheên.
1635
De gunst en vyantschap verbysteren myn zinnen.1635
Ik kan, ô Julia, die driften niet verwinnen:
Zy overweldigen de reden in myn hart.1637
Ik heb u dezen dag den oorspronk van myn smart,
Dien onverzoenbren wrok ontdekt: dat vier, aan 't branden,
1640
Verteert natuur zelf in myn woedende ingewanden.1640
Dit zy genoeg. hebt gy van Turnus niets verstaan?
[p. 110]
julia
Men zal haast hooren hoe de tweestrydt is vergaan.
De Tyberpoort, waar voor het perk is afgesteeken,
Staat dicht aan dit paleis. prins Turnus kracht, gebleeken
1645
In zo veel slagen, zal hem redden uit den noodt,
En zyn oprechte min verzeekren door de doodt
Des vyandts, dien gy haat. hy zal in 't hof verschynen,
Als winnaar, en uw zorg door zyn triomf verdwynen.
amate
Gy zoekt myn zwakke hoop in 't midden van den druk,
1650
Te sterken, maar myn hart voorzegt my 't ongeluk.
Daar voel ik, hoe myn vriendt, mishandelt en bestreden,1651
In 't lyfgevecht bezwykt, en met vermoeide leden,
Al hygende, op den grondt zich wentelt in zyn bloedt.
De Trooische balling drukt den gorgel met zyn voet,
1655
En plondert helm en zwaardt en riem en schouderplaaten.
Hy nadert, Julia, en sleept langs onze straaten
Dien ryken buit naar 't hof, en legt dat krygsgeweer1657
Voor zyn gewonne bruidt, tot blyk der zege neêr.
Kan ik dat treurspel wel aanschouwen, en noch leeven!
1660
Vergramde Godtheidt, die, van wraakzucht aangedreeven,
My door een vreemde magt tot uwen dienst verpligt,
Ai sluit myn oogen voor dat doodelyk gezigt!1662
Laat my rampzalige van u die gunst verwerven,
En voor de nederlaag van koning Turnus sterven.
1665
Ik zal de doodt met vreugde omhelzen.
julia
Staak uw klagt.
Verban de wanhoop uit uw zinnen, leef en wacht
Een gunstig nootlot van de Goden, die voordezen
Hun zegen aan dit ryk in overvloedt beweezen.
[p. 111]
amate
Hoe zou ik leeven, om te deelen in den lof
1670
Myns vyandts, en zyn feest te vieren in ons hof!
Kunt gy die lafheidt van uw koningin gelooven?
Neen, Julia, ik zal my zelve 't leven rooven
Indien de hemel voor myn beê zyn ooren sluit.
Laat dan Lavinia, als eene ontzinde bruidt,
1675
De huwlyksfakkel aan haar moeders lykaltaaren
Ontsteeken: myne schim zal door den tempel waaren,
En schreeuwen wraak en wee in d'ooren van de Goôn.
Ik zal haar volgen op den koninklyken troon,
En 't kroonfeest in 't gezigt der plegtigheden stooren;1679
1680
Het volk verbaazen by 't gejuich. myn vloek en tooren1680
Zal 't paar geleiden naar het huwlyksledekant;
De wraaktoorts dit paleis ontsteeken door myn handt.
julia
Mevrou, de koning keert.
Vierde toneel
Latinus, Amate, Julia
latinus
VOrstin, wy gaan verloren.
amate
Wordt d'ondergang van 't ryk uit Turnus doodt geboren?
1685
Legt hy in 't vechtperk door Eneas zwaardt gevelt?
[p. 112]
latinus
O neen! hy leeft.
amate
Hy leeft? en gy, gy keert ontstelt,
En bevende van schrik. wat maakt u dus verlegen?1687
Nu Turnus leeft, zyn wy behouden, en zyn degen
Zal ons ....
latinus
Geef my gehoor; op dat ik u 't gevaar
1690
Van onze krygsmagt en den rykstroon openbaar:
Zo zal uw ydle hoop op Turnus hulp verdwynen.
Men zag Eneas welgemoedt in 't perk verschynen.
Hy scheen een leeuw, die, lang getergt, vol ongedult,
Zyn vyandt afwacht, en afgryslyk tiert en brult,
1695
Zyn klaauwen scherpt, en streeft met opgereze mannen.1695
Het veldt, omsingelt van Latynen en Trojaanen
En Rutulen, bekleedt met helm en beukelaar,1697
Verbeeldde een krygstoneel. de priesterlyke schaar1698
Ontstak de vlammen op 't altaar van groene zoden,
1700
En keelde 't offervee geheiligt aan de Goden.
Eneas trekt zyn zwaardt. hy slaat zyn oogen naar
Den hemeltroon, en zweert voor ons Latynsch altaar;
Een eindeloos verbondt godvruchtig t'onderhouwen.
Hy neemt d'alziende zon, d'Auzonische landouwen,1704
1705
Noch rookende, en gemest met heldenbloet, en zweet;
En al de Goden tot getuigen van zyn eedt.
Zo gaat hy voor. ik volg, terwyl onze offers branden;
En raak 't gewyde altaar eerbiedig met myn handen;
En zweer, by hemel, aarde en golven, by de kroon
1710
Van vader Faunus, en by d'afkomst van Latoon.1710
Zo dra de Rutulen hun koning zien genaaken
[p. 113]
Voor 't offervier, en, met verbleekte en dootsche kaaken,
Zich tot het lyfgevecht bereiden; wordt hun hart
Bewogen door 't gevaar van Turnus, dat hun smart.
1715
Elk spelt de nederlaag alrede in zyn gedachten,
En ziet de stryders aan, als ongelyk van krachten.
Zy morren onder een, verwerpen het ontzag,1717
En vloeken openbaar 't bezworen krygsverdrag.
Ja zelf 't Latynsche volk, dat heden, moe van stryden,1719
1720
Om vrede schreeude, slaat, vervoert van medelyden,
De handen aan 't geweer, en schendt ons vreêverbondt.1721
De Trooische krygsmagt, die naast onze benden stondt:
Wordt wakker op 't gemor van Turnus oorlogsknechten.
De legers wederzydts staan vaardig om te vechten.
1725
Eneas schreeut: laat af. wat dolheidt gaat u aan,
Trojaanen? 'k moet alleen myn vyandt tegengaan.
Wat helsche tweedragt kan den verschen vrede stooren!1727
Men eer' de voorwaarde en 't verbondt, zo dier bezworen.
Hier zweeg Anchizes zoon; toen een vervlogen schicht1729
1730
Op 't harnas langs zyn borst afschampte, in ons gezigt.1730
amate
Wat hoor ik! waar zyn ziel de borstwonde uitgevloogen,1731
En mogt Amate 't lyk beschimpen voor elks oogen,
En juichen om de doodt van dien verrader?
[p. 114]
D'een grypt het brandthout van 't altaar, met bloet bespat,
En blaakt met offervier d'onthelmde bekkeneelen.
1740
't Gewyde wierookvat, ontheiligt in 't krakkeelen,
Knarst, door een sterke vuist gedreeven, op 't metaal
Van borst- en schouderplaat. de blinkende offerschaal,
Noch schuimende van 't bloet der verschgekeelde schaapen,
Vliegt door de legerbende, en kneust den helm en 't wapen.1744
1745
Een ander opent met zyn sabel, scherp van sneê,
De vyantlyke kruin, en past op zucht noch beê.1746
Ja 't uitgespatte brein der afgestrede schaaren1747
Vermengt zich onder 't bloet der rundren by d'altaaren.
De priesters grypen noch 't mishandelt overschot1749
1750
Der heiligdommen, van 't verwoede graauw bespot,
En vlieden langs den weg, bezaait met duizent dooden.
Ik volg hen in de stadt met myn geschonde Goden.1752
Daar klom ik op den muur en hoogen torentrans,
Die dit paleis bewaakt. ik zag van ver de kans
1755
In eenen ogenblik prins Turnus zy verlaaten.
Eneas triomfeert, en streeft met zyn soldaaten
Recht naar de wallen, om te stormen op de stadt.
Waar berg ik u, vorstin, myn dochter en myn schat,
Myn huisgoôn, en de kroon en purpre troongewaaden!1759
1760
Eneas zal zyn wraak tot walgens toe verzaaden,
En zuivren in ons bloet de schennis van 't verdrag.
Wy gaan verloren, en 't Latynsche ryksgezag
Vervalt in Trojes magt. de burger slaat aan 't muiten,
En dreigt de poorten voor den vyandt op te sluiten.1764
1765
Men geeft aan my de schuldt van dezen oorlogsbrandt.
Ik raakte noch alleen en zonder lyftrouwant1766
Door 't oproer in myn hof, en ben 't gevaar ontweeken.
[p. 115]
amate
Hou moedt, myn heer, geef last de krygstrompet te steeken.
Verdeel de burgers voor de poort en op den wal.
1770
Ga voor, en moedig 't volk door uw gezag. ik zal,
Gewapent, met een ry van juffren, u verzellen,1771
En, vechtende aan uw zy, den stormtroep nedervellen,
De ladders stooten van de muuren met myn handt.
Zo dra prins Turnus merkt dien dappren tegenstandt,
1775
Zal hy de veege stadt ontzetten met zyn benden,
En, vallende onverwacht den rover op de lenden,
Ons redden. gryp geweer. waak op. geef my gehoor.1777
Vlieg naar de muuren, vorst. wy volgen u op 't spoor.
Myn haat zal feller dan Eneas toortsen branden,
1780
En bliksemen op 't heir van 't hoofdt der dwingelanden.
Breng wapens, Julia, kom volg my in den noodt:
Laat ons de slaverny ontvluchten door de doodt,
Of over 't stormgevaart des vyandts triomfeeren.
latinus
Hou stant. gy tracht vergeefs de vesten te verweeren.
julia
1785
Thyrenus nadert ons.
Vyfde toneel
Latinus, Amate, Julia, Thyrenus
latinus
WAt brengt gy?
thyrenus
Vorst, ik keer,
Doch met een droeve maar. prins Turnus leeft niet meer.
[p. 116]
latinus
Helaas! verhaal zyn doodt.
amate
Nu gaat myn ryk verlooren.
'k Vertrek om dit verhaal, zo doodlyk, niet te hooren.
Doorluchte ziel, ik weet wat ik u ben verpligt.
Zesde toneel
Latinus, Thyrenus
thyrenus
1790
VErgramde Eneas dreigde uw muur in ons gezigt;1790
Toen Iüturnes gunst, uit zuiver mededogen,1791
Haar broeder in den strydt ontvoerde voor myn oogen,
En steets zyn hoop bedroog. maar Turnus, die 't gevaar1793
Van uw verheve vest, en rykstroon wordt gewaar,
1795
Ontslaat zich van de zorg der zuster; viert, vol toren,
Den teugelriem, en noopt zyn oorlogspaardt met spooren.
Gy helden, schreeut hy, rust, verandert uw besluit,
Verschoont de vesten; laat ons vechten om de bruidt:
Herroept met my 't verbondt. de tweestrydt zal ons scheiden,1799
1800
En ik Eneas met zyn wapens hier verbeiden.
Zo dra Anchizes zoon de stem van Turnus hoort,
Ontsteekt de vreugdt zyn moedt, op 't uitgesproken woordt.
Hy juicht in 't midden der slagorde, zwaait den degen,
En vliegt gelyk een leeuw, zyn medeminnaar tegen.
1805
De hoofden ruimen plaats; terwyl de legerknecht
Met ongedult verwacht den uitslag van 't gevecht.
[p. 117]
De tweestrydt, zo verwoedt als ooit myn oogen zagen,
Begint met schichten, en vervolgt met sabelslagen;
Die, klinkende op 't metaal des beukelaars, de lucht
1810
En 't omgelegen landt ontroeren door 't gerucht.1810
Gelyk twee stieren, door de vyantschap aan 't woeden,1811-20
Met horens stooten, dat de borst en ribben bloeden;
En elk zyns vyandts schoft met wondt op wondt doorboort:
Terwyl de landtknaap en zyn runders op dien moordt
1815
Ter zyde wyken, en van schrik en angst gedreven,
Van ver beloeren wien 't geluk zal voordeel geeven:
Niet anders zag men hier Eneas, en den heldt
Uw dappren bloetverwant op 't afgesteken veldt,
Daar duizenden verbaast den open grondt omringen,1819
1820
Elkander, heet op wraak, met zwaardt en schicht bespringen.
't Hartnekkig lyfgevecht vergramde den Trojaan.
Hy ziet al grimmende zyn medeminnaar aan,1822
En drilt een taaje speer, tot Turnus val geschapen.
Hy mikt. de werpspies treft, en klooft den zoom van 't wapen.1824
1825
De punt dringt door de heupe, en Turnus stort ter aardt.
Eneas nadert hem met uitgetogen zwaardt ....
latinus
Wie stoort ons!
Zevende toneel
Latinus, Thyrenus, Marcellus
marcellus
DE prinses verzoekt den vorst te groeten,
En met ontzag haar klagt te storten voor uw voeten.
[p. 118]
latinus
Ga heen, en keer terstont met haar in deze zaal.
1830
En gy, Thyrenus, vaar nu voort met uw verhaal.
Achtste toneel
Latinus, Thyrenus
thyrenus
TOen 't heir den Frygiaan prins Turnus zag genaaken,1831
En zwak van ouderdom, elk uur den doodt verbeidt,
Zyn leven, schreeude 't volk: de koning is bereidt
1835
Den steek t'ontfangen, en den lesten snik te geeven:
Maar 't heil van Daunus hangt geschakelt aan zyn leven.1836
Gy moordt den vader door 't ontzielen van zyn kindt.
Gy weet, hoe teder u Anchizes heeft bemint,
En kent een vaders hart. Eneas wierdt bewogen.1839-47
1840
Maar toen de wapenriem van Pallas in zyn oogen
Aan Turnus harnas blonk, en schitterde om zyn borst,
Wierdt door dien roof, noch versch van 's prinsen bloet bemorst,1842
Zyn gramschap opgewekt. durft gy, om my te hoonen,
Dien gordel, vraagt hy, van myn Pallas my vertoonen,
1845
En pronken met den buit, die my tot wraak verpligt?
Hier zwygt hy, en doorstoot den heldt ín ons gezigt.1846
Hy geeft den geest. ik heb zyn stervend oog gelooken,
En 't allerlest vaarwel al beevende uitgesprooken.
[p. 119]
latinus
Hoe droeg zich 't leger, toen de koning lag gevelt?
thyrenus
1850
Elk stortte al zuchtende zyn traanen op den heldt,
Omsingelt van den drom der droeve legerknaapen.
D'een buigt zich neder, en ontgespt het glinstrent wapen.1852
Een ander licht den helm en kust den bleeken mondt.
Een ander scheurt zyn kleedt, en wascht de versche wondt
1855
Met water, in den helm geschept uit klaare stroomen.
Maar uwe burgery, van blyschap ingenomen,1856
Juicht op den hoogen muur, op kerk en torentrans,1857
En schreeut: nu naakt de tydt, ô burgers, dat de glans
En luister van dit ryk, gelyk de zon, zal ryzen,
1860
En ieder Latium onsterflyke eer bewyzen.
Nu trout de ryksprinses, als Faunus heeft gespelt.
Men breekt de sloten, en ontgrendelt met geweldt
De Tyberpoort, om prins Eneas in te laaten.
Hy volgde my, van elk verheerlykt langs de straaten,1864
1865
Naar 't vorstelyk paleis, in 't midden van zyn stoet.
latinus
Ga heen, Thyrenus, tree den winnaar te gemoet.
Negende toneel
Latinus, Lavinia, Sabine, Marcellus
lavinia
MYn vorst, zal ik deze eer van uwe gunst ontfangen,
Om knielende aan uw voet ....
[p. 120]
latinus
Rys op, en droog uw wangen,
Myn waarde dochter, schiet de stasitabbert aan,1869
1870
Versier uw leden om naar 't echtaltaar te gaan.
Het lyfgevecht heeft u den bruidegom gegeeven.
lavinia
Helaas! wie triomfeert? wie zal, ten troon verheven,
Het ryk van Latium gebieden na uw doodt?
Wien van hun beide schonk my 't lot tot echtgenoot?
latinus
1875
Eneas heeft ....
lavinia
Ik schrik! heeft hy den strydt verlooren?
latinus
Ik merk, Lavinia, wien gy hebt uitverkoren.
De vrees, door twyfel en onzekerheidt gevoedt,
Ontdekt ons het geheim van 't blaakende gemoedt.
Daar komt uw bruidegom. nu zal die vrees verdwynen.
Tiende toneel
Eneas, Latinus, Lavinia, Sabine, Thyrenus, Serestus, Achates, Marcellus
eneas
1880
MYn heer, gy ziet my niet als vyandt hier verschynen.
Het nootlot heeft myn arm de zege toegestaan.
Ik keer verwinnaar, maar ik blyf uw onderdaan.1882
[p. 121]
En gy, prinses, om wien ik duizent krygsgevaaren,
Ontelbre zwarigheên te lande en op de baaren,
1885
Kloekmoedig heb verduurt; nu leg ik 't krygsgeweer,1885
Myn zwaardt en beukelaar voor uwe voeten neêr.
Dit zyn de wapens my van moeders gunst geschonken.1887
De beukelaar, uit onwaardeerbre stof geklonken,1888-90
Vertoont in zyn begrip, schoon kleen, d'aanstaande magt,1889
1890
Den roem en heerlykheidt van uw Latynsch geslacht.
Kan u de luister van den nazaat niet behaagen?
En zal u vruchteloos Eneas liefde draagen?
Ai, spreek een gunstig woordt: of sluit de schaamte uw mondt,1893
Bewillig met uw oog, ô schoone, ons echtverbondt,
1895
Na Trojes ondergang in 's hemels raadt beschooren.1895
lavinia
Ik moet naar 't nootlot en de stem van Faunus hooren.
Ik eer de Goden, en gehoorzaam hun besluit.
latinus
Ontfang haar van myn handt, doorluchte prins, tot bruidt.
Aanvaart met een myn kroon en koninklyke staaten.
1900
Betree den zetel, dien ik willig zal verlaaten.
[p. 122]
Gy zult uw vaders troon bekleeden als voorheen.
latinus
De Goden hebben u met recht hun gunst beweezen.
Uw grootste vyandt heeft uw deugden zelf gepreezen.1908
Elfde toneel
Latinus, Eneas, Lavinia, Julia, Sabine, Thyrenus, Serestus, Achates, Marcellus
julia
O deerlyk ongeval!
latinus
Wat deert u Julia?
julia
1910
De slag treft u, myn heer, en u Lavinia.
De koningin ...
latinus
Vaar voort.
julia
Heeft zich berooft van 't leven.
lavinia
Myn moeder!
latinus
Ach! myn lief!
[p. 123]
sabine
O ramp!
thyrenus
Myn leden beeven.
latinus
Verhaal ons, Julia, het eindt der koningin.
julia
Zy stapte van uw zy met my ter slaapzaale in:
1915
Toen u gebootschapt wierdt dat Turnus lag verslaagen.
My lust in eenigheidt om dit verlies te klaagen;1916
Zo sprakze, Julia, ga, laat my wat alleen.
'k Zal 't overkropt gemoedt ontlasten door geween,
En dan myn quelling door de rust een wyl verzachten.
1920
Ik volgde haar bevel, ging heen: maar myn gedachten,
Toen ik beneden quam, voorspelden my geen goedt.
Een dodelyke schrik en angst doorkroop myn bloedt.
Ik beefde, en 't klamme zweet bevochtigde myn leden.
Ik vloog naar boven, om de kamer in te treeden,
1925
Maar vondt de deur in slot. ik schreeude: ô koningin!
Doch ik kreeg geen gehoor. toen riep ik 't hofgezin.1926
De stoet der juffren quam verslagen toegeschooten.1927
Wy hebben met gewelt de kamerdeur ontslooten:
Maar openden, ô vorst, een doodlyk treurtoneel.
1930
De purpre sluier knelt in ons gezigt de keel1930
Der koningin, en haar verbleekte leden hangen
Aan 't gulde zaalgewelf. de bloesem van haar wangen,
Wel eer uw zielsvermaak, ontluistert door de doodt,
Verdween, toen zy voor 't lest haar stervende oogen sloot.
[p. 124]
latinus
1935
Moet ik Amates lyk in dezen staat beweenen!
Hoe schielyk is myn vreugdt door dat verlies verdweenen!
Verwacht Lavinia, maar zonder bruitsieraadt,
Voor 't huwlyksouter, prins, in 't zwarte treurgewaadt.
Ik zal geen prachtig kleedt door onzen tempel spreien,
1940
Maar over 't routapyt de bruidt naar 't offer leien.
Gedoog dat ik u mag verlaaten, om myn hart
Door zuchten en geween t' ontlasten van zyn smart.
(hy gaat wech.)
eneas
Thyrenus volg uw heer: uw zorg moet ons bevryden1943
Voor grooter ramp. ga, troost den koning in zyn lyden.
lavinia
1945
Rampzalige prinses! ô nootlot al te straf!
Nu blaakt myn bruiloftstoorts, maar op mijn moeders graf:
Ik zal haar blusschen, en besproejen met myn traanen.
Treur, treur, Auzonië, met alle uw onderdaanen.
Latynsche juffers, weent, bestrooit uw kruin met stof,1949
1950
Verscheurt uw vlecht en borst in vorst Latinus hof.
En gy, myn bruidegom, verban uit uw gedachten
De bruiloftsvreugdt, en meng uw traanen met myn klagten.
Ik kan niet meer.1953
(Zy valt in de armen van Julia en Sabine.)
eneas
Haar hart, ontroert door moeders doodt,
Bezwykt: laat ons met vlyt haar redden uit den noodt.
EINDE.
1598van hun: door hen.
1599luisterde: fluisterde.
1602Verzeker: stel in verzekerde bewaring.
1604trouwanten: lijfwachten.
1605't hofgezin: de gezamenlijke hofbewoners.
1620op myn woordt: op mijn bevel.
1635gunst: genegenheid (voor Turnus).
1637de reden: de rede.
1640natuur: d.w.z. de natuurlijke moederliefde (klassicistische term); myn woedende ingewanden: mijn bezeten innerlijk.
1651mishandelt: gewond.
1657dat krygsgeweer: die krijgsuitrusting.
1662dat doodelyk gezigt: datfatale schouwspel.
1679't kroonfeest: Amate verwacht, dat Latinus na de overwinning de heerschappij aan Eneas zal overdragen; vgl. regel 1899-1900; in 't gezigt der plegtigheden: tijdens de plechtigheden (terwijl iedereen naar de plechtigheden staat te kijken).
1680verbaazen: ontstellen.
1687dus verlegen: zo radeloos.
1695streeft: nadert.
1697bekleedt: uitgerust.
1698Verbeeldde: stelde voor.
1704Auzonische: Latijnse.
1710d'afkomst van Latoon: Apollo en Diana, door Latona ter wereld gebracht.
1717het ontzag: de eerbied voor het pas gesloten verdrag en het gezag van hun aanvoerders.
1719zelf: zelfs; volk: leger.
1721't geweer: de wapens.
1727verschen: pas gesloten.
1729een vervlogen schicht: een verdwaalde pijl.
1730in ons gezigt: voor onze ogen.
1731waar: ach, ware ....
1735Straks: onmiddellijk.
1737in 't aanzien van: dicht bij.
1744't wapen: de wapenrusting, het harnas.
1746vyantlyke: het accent valt op de eerste lettergreep; past op: stoort zich aan.
1747afgestrede: door de strijd uitgeputte.
1749mishandelt: geschonden, ontheiligd.
1752Goden: godenbeelden.
1759huisgoôn: penaten.
1764op: open.
1766lyftrouwant: lijfwacht.
1790in ons gezigt: voor onze ogen.
1791Iüturne: een nimf, zuster van Turnus; bij Vergilius (Aen., XII) ontvoert Iuturna haar broer door als zijn wagenmenner op te treden, maar ook is ze in de Aeneïs degene, die de strijd weer doet ontbranden na het sluiten van het verbond.
1793zyn hoop: nl. om het toch tot een tweekamp met Turnus te brengen.
1799Herroept: bekrachtig opnieuw; zal ons scheiden: zal ons geschil beslechten.
1810ontroeren: verbijsteren; 't gerucht: het geluid.
1811-20Vergelijk Aeneïs, XII, 715-24.
1819verbaast: ontsteld.
1822al grimmende: toornend.
1824wapen: harnas.
1831den Frygiaan: de Trojaan.
1832Voor deze regel denke men de woorden schreeude 't volk uit regel 1834.
1832-9Bij Vergilius is het Turnus zelf, die een beroep doet op Eneas' liefde voor zijn vader (Aen., XII, 931-8).
1836hangt geschakelt aan: is afhankelijk van.
1839-47Vergelijk het slot van Vergilius' Aeneīs (XII, 938-52).
1842roof: krijgsbuit.
1846in ons gezigt: voor onze ogen.
1852wapen: harnas.
1856van blyschap ingenomen: door vreugde overweldigd.
1857kerk: tempel.
1864verheerlykt: toegejuicht.
1869stasitabbert: staatsiekleed, plechtig gewaad.
1882verwinnaar: als overwinnaar.
1885't krygsgeweer: de oorlogsuitrusting.
1887Eneas kreeg zijn uitrusting door bemiddeling van zijn moeder Venus (Aeneïs, slot van boek VIII).
1888-90Vergilius geeft een uitvoerige beschrijving van dit schild, waarop de toekomst van Rome tot de tijd van Augustus was afgebeeld (Aeneïs, VIII, 626-731).
1889in zyn begrip: in zijn omvang.
1893of sluit de schaamte uw mondt: of, indien de schaamte u 't spreken belet.
1895beschooren: bepaald, besloten.
1902lykbus: urn.
1903-5Eneas zou Lavinium bouwen.
1908Uw grootste vyandt: Diomedes (vgl regel 1573-5).
