[p. 44]
origineel
Verklaring
Van de Print voor 't II Boek.
D
En derden
Wilhem
wordt hier d'opperkrygsvoogdy
En Stedehoudersstaf, naar ieders welbehagen
,
Tot hulp van 't Vaderlandt, eerbiedig opgedraagen
.
Beleidt en Dapperheidt bekleeden 's Veldtheers zy
.
De Hoedt van Vryheidt en Godts onbevlekte altaaren,
En Heiligdommen staan verheven by den Heldt,
En schuilen onder zyn bescherming voor 't geweldt
.
Vier Prinssen rusten op vier marmere pilaaren,
De Vaders van den Vorst; die 't heil van Nederlandt,
Het recht van Kerke en Volk beschermden door hun daaden:
De Zoon zal volgen op hun loffelyke paden,
De Vryheidt en 't Geloof handthaven door zyn handt
.
Dat kan ons 't opschrift van zyn prachtig schildt getuigen,
En Vorstlyk Wapen, dat hier heerlyk staat ten toon
.
Neptuin, de Zeegodt, en Alkmenes dappre zoon
Verbeelden ons dat elk zal voor zyn wapens buigen;
Te lande voor zyn heir, te water voor zyn vloot
.
Een eerepoort vertoont de Nederlandtsche Steden,
Door Vrankryk overheert, en op de nek getreden;
Maar weer geruimt, en vrygevochten in dien noodt
.
Men ziet de Blyschap hier op 't schoutoneel verschynen
,
En op haar komst de Vrees wechvlieden en verdwynen
.
[p. t.o. 45]
origineel
[p. 45]
origineel
Wilhem de
III.
Tweede boek
.
+
E
Lk luistert toe; en hy begint aldus zyn rede:
Europe plukte een wyl de vruchten van den vrede,
En zag geen oorlogszwaardt tot landbederf gewet.
Men hoorde geen gedruis van trommel of trompet.
De Krygsvoogdes, Belloon, gewoon zich zat en dronken
Te zwelgen in het bloet, lag aan den bandt geklonken.
God Mavors hadt zyn kling geworpen van de zy,
En streelde Venus met een vriendelyk gevry.
De landtman mogt den oogst van zynen arbeidt maajen;
En hoorde door zyn veldt geen legerhaanen kraajen;
Maar leefde vreedtzaam van zyn zuuren akkerbou,
Van stroperen bevrydt. geen droeve weduw vrou
Omhelsde 't bleeke lyk, door 's vyands staal geschonden;
Noch stortte een ruime zee van traanen in de wonden
Van haaren echtgenoot. de kisten groeiden aan,
Door koopmanschappen aan een vreemde kust gelaân.
[p. 46]
origineel
Saturnus vruchtbre tydt en goude eeuw scheen herboren.
Nu kon de ruime beurs den woekeraar bekooren.
Elk leefde vrolyk van zyn inkomste of gewin.
De staat van Neêrlandt bloeide en groeide welig in
Dien algemeenen vreê, begunstigt door Godts zegen.
Men mogt gerust en vry den zuivren Godtsdienst pleegen,
En 't onbevlekte vier ontsteeken op 't altaar,
Den waaren Godt gewyd. ô dierbre vrede! maar
Ter quader uur, helaas, toe ons bederf gebroken!
+
De krygstoorts wordt door 't vier van Lodewyk ontstoken.
De Staatzucht noopt hem, niet te vreên met Vrankryks troon,
Om 't algemeen gebiedt te hechten aan zyn kroon;
En gansch Europe in zyn geweldt en magt te krygen.
Hy tracht door Neêrlandts val dat hoofdtpunt op te stygen;
En neemt een oorzaak, maar op recht noch reên gegrondt.
+
Veel Vorsten treden met den Koning in 't verbondt,
En zweeren ons bederf; ja d'oude Batavieren
Gansch uit te rojen door hun' woedende banieren.
De Keulsche Keurvorst sterkt met magt de Lelyvaan.
De Myterdrager van Westfaalen biedt zich aan
Als huurling, omgekocht door loon van goude schyven.
En Straatsburg neemt belang in Vrankryks krygsbedryven.
Uw Koning (als gy weet, ô Ridders!) stemde meê
In ons bederf, en zondt zyn vlooten af op zee.
+
Veel Duitsche Vorsten zien met onverschillende oogen
Ons nakende onheil aan, door Lodewyk bewoogen;
[p. 47]
origineel
+
En vliegen zorgeloos met ons in hun bederf.
Hy, die voorzichtig is, bewaakt met vlyt zyn erf,
En put vast water uit de beeken, om de muuren
Te redden uit de vlam van zyne nagebuuren;
En arbeidt om den brandt te smooren in 't begin.
Maar anders ging 't met ons. elk trekt, verkeerdt van zin,
De handen van ons af, en offert, blindt van oordeel,
Met Neêrlandts vryen Staat, zyn eigen heil en voordeel
Aan Vrankryks heerschlust op. men paait den een door geldt.
Een minder siddert vast, gedreigt met krygsgeweldt.
Een derden weet de list in diepen slaap te wiegen:
Drie waare middelen om Vorsten te bedriegen;
En daar zich Lodewyk van dient op dezen tydt.
Nu tracht hy Spanjen ook te wikklen in den strydt,
+
En zendt zyn Afgezant op 't heerlykst naar de landen
Daar 's Konings weduwe den ryksstaf met haar handen
Op Karels zetel zwaait. hy tracht door 't huwelyk
In eedt en krygsverbondt te treeden met dat ryk;
En biedt zyn jongste telg, en dochter teer van jaaren,
Den jongen Koning aan, om met'er tydt te paaren;
En onze Staat wordt voor een huwlyksgift belooft:
Dan wordt het ketterrot eens van zyn magt berooft;
Dan zullen wy, wanneer die hoogmoedt legt gezonken,
De Roomsche altaaren zien in Hollandts tempels pronken.
Zo sprak Villars aan 't hof van Spanje uit Vrankryks mondt.
Maar 's Konings moeder, en haar Raaden, die den grondt
[p. 48]
origineel
Wel peilden van zyn hart, en 't heil der onderzaaten
+
En kroon toeschreeven aan 't behoudt der zeven Staaten,
Ontzeggen hem den eisch; en werken om den gloedt
Van haat te doven in zyn blaakende gemoedt:
Maar 's Konings heerschzucht, nu ten hoogsten top gesteegen,
Blyft voor de reden doof, en laat zich niet beweegen:
Die hartstogt arbeidt op zyn geest, en schokt de ziel;
Gelyk de luchtorkaan een weerelooze kiel
Op 't schuimende element, tot haar de golven dekken.
Maar 't is onnodig om uw aandacht lang te rekken,
En op te houden met veel zaaken, u bewust:
Te meer dewyl uw Vorst, ten oorloge uitgerust,
En, deelende in 't belang van Vrankryk, uit Brittanje
Gezanten afzondt naar 't Spaanschnederlandt en Spanje;
Om 't wit te treffen van zyn vriendt en Bondtgenoot;
Die Neêrlandts ondergang in 't nydig hart besloot.
'k Zal ook niet melden hoe men bezig was in 't Noorden,
En zocht den Staat verdacht te maaken aan deze oorden,
Om zich te dienen van die dubble Koningshandt.
Ik zeg alleen: men zocht, slechts om een handt vol landt
Te dwingen, gansch Europe op 't krygstoneel te voeren,
En al de wereldt, pas bevredigt, weêr t'ontroeren.
+
Wy ondertusschen zien, gedreigt van allen kant,
De vonken stuiven van dien fellen oorlogsbrandt,
En schittren op ons erf. de Tuinleeuw scheen te slaapen:
Die trouwe Wachter, eer zo kloek en braaf ter wapen,
[p. 49]
origineel
En altydt vaardig, als een vroomen krygsheldt past,
+
Houdt nu zyn pylen met besturve klauwen vast.
Wy hadden zorgeloos den tydt in rust versleeten,
Door langen vreê te lande al d'oorlogstucht vergeeten,
En krygskunde en beleit gebannen uit het landt.
+
Men schonk eertitelen aan vriendt en bloetverwant,
En krygsvoogdyen, niet bevreest voor oorlogsplaagen,
Maar door den vreê misleidt, aan onbedreve maagen.
Men zag de steden, eer voor aanval opgebout,
De sterke vestingen, waar op men zich betrout
+
Als 't oorlogsonweêr loeit; de hoogverheve wallen,
Borstwering en banket van tydt tot tydt vervallen,
En smooren in de gracht, door ouderdom gesloopt.
's Landts magazynen, eer met voorraadt opgehoopt,
+
En nodig oorlogstuig, kortouwen, koopre kaaken,
En buskruittonnen, om in tydt van noodt te blaaken,
Musketten, muskettons, granaaten, fel van kracht,
Kardoezen, kogels, of 't geen krygskunde ooit bedacht,
In Mavors wapenschool, om vesten te verweeren,
En 't vyandtlyk geweldt van wal en muur te keeren,
Staan ledig, van hun praal en zaalsieraadt ontbloot;
Men hadt nu 't beste alrêe verzonden naar de vloot;
En wierdt 'er iets van 't geen ons nodig was, gevonden,
Het lag verwareloost, onbruikbaar, of geschonden.
+
Men hadt gelegentheidt verzuimt, om oorlogsliên
Te werven, en by tydts naar helden om te zien:
[p. 50]
origineel
Veel steden waren, schaars van krygsvolk, half verlaaten:
De muuren vechten niet, maar ruiters en soldaaten.
Men hadt geen Bondtgenoot of Vorsten aangezocht,
+
Noch vrienden in den noodt tot bystant omgekocht;
Of zo men quam, om hulp te vordren van hun degen,
Men vondt de harten, al vergiftigt, ongenegen.
O groote zorgloosheidt, zo schaadlyk voor den Staat,
Wat sleept gy rampen na, wat brouwt gy 't landt al quaadt!
+
Nu most men, maar te laat, en door de vrees gedreeven,
Het hooge krygsgezag in
Wilhems
handen geeven;
Hem wierdt de legerbyl, maar naauw bepaalt, betrout.
Ik heb aan u 't verzuim, en slechten slaat ontvout
Van 't Nederlandts geweste, ô Ridders; leent uwe ooren,
Om Vrankryks wakkerheidt, en ons bederf te hooren:
Maar ach, wat vyandt zou niet schrikken voor 't verhaal!
+
Die groote Koning, nu verlieft op zegepraal,
Alreê verwinnaar in zyn' moedige gedachten,
Verdeelt zyn oorlogsvolk in tweepaar legermagten;
De grootste en eerste voert de Koning zelf te veldt.
Hy hadt den Prins Condé tot opperhoofdt gestelt
Van 't naaste leger, en den heirstaf opgedraagen.
Crequi, en Luxenburg, gewoon om volk te plaagen,
Zyn d'andre toebetrout. elk strekt een Wapengodt,
En dreigt ons vaderlandt met een rampzalig lot.
+
De broeder van den Vorst, Turenne, en duizent Grooten
Geleiden hem ten strydt, als trouwe togtgenooten.
[p. 51]
origineel
+
De bloem van Vrankryk gespt het zwaardt en harnas aan,
Om als een tweede Mars in 't bloedig veldt te staan,
En strekt een slagpen om haar Konings wiek te styven.
Men pakt de karren vol met goude en zilvre schyven,
Om zich in tydt van noodt te dienen van het geldt.
De legerklepper zwoegt, in 't zwaar gareel gestelt.
Hier dreunt trompet en trom, daar waajen de banieren.
Men zaâlt roopaarden, en affuiten met mortieren
En donderbussen, om, met ysselyk geschal,
Te barsten door den muur, te dondren op den wal.
De wagens rollen langs de wegen, zwaar geladen
Met spys en mondtkost, om den honger te verzaaden.
De wapenhuizen staan met graan en meel bevracht,
En nodig voedtzel, om den krygsman moedt en kracht
Te geeven, daar hy op zyn legerpost moet waaken,
Om wel gehart den doodt te vliegen in de kaaken.
Zo wordt een os in 't veldt gekoestert en gevoedt;
Tot hy zyn meesters gunst betaale met zyn bloet.
Wie kan den toestel u beschryven? wie verhaalen?
Zwyg Grieksche logemondt: hoe Xerxes gansche dalen
En landen met zyn volk bedekte; zulk een magt
Heeft Meed of Persiaan nooit op de been gebragt.
Nu loopt de ryksstadt leêg. de heirbaan krielt van menschen,
Die voorspoedt en geluk aan hunnen Koning wenschen;
En d'optogt van den Vorst brengt ider op de been.
+
Vaar wel, zo schreeuwenze, doorluchte Vorst, ga heen,
[p. 52]
origineel
Verdelg uw weêrparty; ga eer op eer behaalen;
En met de gulde zon uw heerschappy bepaalen.
ô Fransche Alcides, wring den Leeuw van Nederlandt
Den gorgel toe, en geef den doodtsteek met uw handt
Aan 't monster dat ons tergt: wy hebben lang voor dezen
Zyn hovaardy gewraakt, te hoog in top gerezen.
Verniel de ketters. rooi hun godtsdienst uit. ga voor,
En plant ons heiligdom, ô Prins, op 't hooge koor.
Recht onze altaaren op. laat eens onze offerhanden,
Met onbevlekter vlam, in hunne tempels branden.
Wy zullen onderwyl eerboogen en trofeen
Oprechten in uw ryk door alle steden heen;
De straaten kroonen om u heerlyk in te haalen,
En Rome tarten met zyn trotse zegepraalen.
Vaar wel, verbrei den glans en luister van uw kroon;
En keer verwinnaar van de wereldt op uw troon.
De vlugge Faam, gewoon de zaaken uit te breien,
Schreeude uit haar luchttrompet hoe zich de burgers vleien;
En quetste onze ooren met zo haatelyk een maâr.
Nu zagen wy te laat ons nakende gevaar.
Het blinkende geweer verlichtte Neêrlandts oogen;
+
Zo lang verduistert en met nevels overtoogen;
En 's vyandts krygsgedruis ontrustte ons in den droom.
Zo dringt op 't onverzienste een opgezwollen stroom,
Door stormen voortgeprest, en bulderende winden,
Op dyk en dammen aan, om alles te verslinden;
[p. 53]
origineel
En dompelt akkers, vee, en schuuren in een zee,
Terwyl de landman slaapt, en spoelt zyn welvaart meê.
Maar als een wakker man, die 't onweêr op ziet dringen,
Zyn buuren aanmaant om hem moedig by te springen,
Met dykgereetschap in zyne armen treedt voor uit;
Dan wordt de stroomgolf, eerze doorbarst, licht gestuit.
Maar deze wakkerheidt was uit ons hart geweeken.
Nu loeit de krygsorkaan, en arbeidt door te breeken.
De vyandt nadert vast, en dreigt met vier en zwaardt.
+
Een ryk getal van steên, door sterkte alom vermaardt,
Bespoelt de Rynrivier met onbekrompe stroomen;
En schuurt in 't Kleefsgebiedt langs muur en groene zoomen.
Hier zal Godt Mavors op zyn krygsas 't eerste deel
Vertoonen van zyn woede, en 't bloedige toneel
Ontsluiten; twist, geweldt, en duizendt razernyen
Ten schouburg voeren, met een sleep van Moordtharpijen,
En roofgedrogten; om, als raazende en verwoedt,
Zich vet te mesten met het dierbaar zweet en bloedt;
Terwyl de burger zucht; terwyl de vrouwen klaagen;
En Stroom- en Veldtgodin, door 't kraaken van zyn wagen,
En knarssen van 't geweer gedoodtverft, aarde en lucht
Met naar gekerm vervult, en in haar holen vlucht;
Terwyl de landtman beeft en schrikt voor d'orlogsplaagen:
Hier hadt de Lelyvorst zyn tenten neêrgeslaagen,
+
Vier steden te gelyk omsingelt en bezet.
Schalmei en trommel klinkt. men steekt de veldtrompet,
[p. 54]
origineel
En prest een ryk getal van landtliên, dwingt de boeren
Om spa en schuppen en handtwagens aan te voeren;
En 't heir te dekken voor het vyandtlyk geweldt;
En schans en loopgraaf op te werpen in het veldt.
Elk neemt zyn krygsampt waar. men plant aan alle zyen
Kanon en grof geschut op aarde bateryen,
De ruiter draaft te paardt, en torst den houthoop aan,
Om gracht en diepen stroom te vullen, onder 't slaan.
De vuurbomb vliegt naar 't zwerk. de stormbok beukt de wallen.
Men recht de ladders op om in de stadt te vallen;
Te vliegen op den muur met handtpistool en staal,
Besturven in de vuist. daar baart het grof metaal,
Bevrucht van kogels, schroot, salpeter, bliksem, donder.
De zilvre maan besterft, en haalt haar' horens onder,
Ja vreest haar zuiverheidt te smetten met het bloet.
De steden weeren zich, maar flaauw, en zwak van moedt.
Geen krygsman vecht, ontbloot van legertuig of wapen,
Zo strydt musket noch kling, berooft van oorlogsknaapen.
+
Men kust in 't eindt door dwang den degen van Bourbon.
Nu heft de Ryngodin de leden uit haar bron:
+
Zy scheurt de blonde pruik, met waterlies bevlochten,
En krabt de blanke borst: hoe wordt myn stroom bevochten!
Zo klaagtze, en slaat verbaast haar weenende oogen nêer:
Hoe wordt myn wettig erf mishandelt door 't geweer!
Hoe stroomt het laauwe bloet in myne ontroerde plassen!
Ik zie myn weêrparty myn wettig erf verrassen.
[p. 55]
origineel
Men schendt myn stroomsieraadt, en scheurt, verwoedt en straf,
De beste slippen van myn feestgewaaden af.
Wee my, rampzalige; nu tot 'er doodt verlegen!
+
Rynberk en Wezel, eer door Fredrik Henriks degen
Weêr vrygevochten, en gerukt uit slaverny
Van Spanje, staan ten doel van Vrankryks dwinglandy;
+
Daar Orsou, Buderyk, en Rees, ter neêrgeboogen,
Den winnaar groeten, maar met traanen in hunne oogen:
En, gy, ô Emmerik, door
*
's Konings handt gebout:
Als d'Eburoonsche Vorst, verrykt met buit en gout,
En koninklyken schat, zyn vyandts magt ontdraagen,
Hier veilig schuilde na de Roomsche nederlaagen;
Stof niet meer op 't gezag van uwen ouden Heer,
Maar stort een traanenvloedt op uwe straaten neer;
Sloop nu de muuren van uw tempelkoor, voordezen
Door Willebrordus vlyt zo hoog in top gerezen;
En d'oude wallen, door Graaf Ottoos zorg gesticht.
Zoo klaagt de Stroomgodes met traanen in 't gezigt.
Terwyl vorst Lodewyk, tot schrik der zeven Staaten,
Den Ryn bestookte met zyn' ruiters en soldaaten,
+
Verliet de Tempelier van Munster 't hooge koor,
En trok in krygsgewaadt 't verbaasde Twente door:
De myter van de kruin, tot helm en pluim genegen:
De Bisschoplyke staf verwisselt voor den degen:
[p. 56]
origineel
En 't heilig offerkleedt voor borst- en schouderplaat:
Wie kent den wichelaar van Munster in dien staat?
+
Men zegt, hy sprak: 't is tydt de ketters aan te randen,
En 't uitgelaten volk te slaan in Roomsche banden,
Te knevlen met geweldt. is d'aanslag eens mislukt
Voor driepaar jaaren, toen myn heir, by een gerukt,
Hun' ondergang besloot; nu zullen myn banieren,
Met Fransche en Keulsche magt vereenigt, zegevieren;
En 't ongelovig zaadt verdelgen in zyn nest.
Zo word de wereldt eens gezuivert van die pest.
Dan zullen wy, beroemdt door zulke braave daaden,
Hier na de zaligheidt verdienen, en sieraaden
Verstrekken aan Godts kroon. elk volgme op 't heldenspoor,
En toon' zich wel gemoedt. ik streeve u dapper voor,
En blyve u eeuwig by. dat zweere, ik, by den zetel
Van Rome, en Klemens stoel, zo heilig; maar vermetel
Van 't goddeloos gespuis gelastert en versmaadt:
En by 't gekruiste beeldt, dat op myn altaar staat:
En by myn offerkelk, dien ik godtvruchtig wye:
En eindlyk by uw kroon, ô reine maagdt, Marye!
+
Hier zwygt de Koorsoldaat; en dekt den Ysselkant
Met zyn gevreesde magt, en plondert, moordt en brandt.
De steden omgewroet, geblakert en geschonden
Door bliksems van 't metaal en vuurbomb (helsche vonden,
Gesmeedt in 't moordthol van Bellone om trans en kruin
Te zengen) treuren op haar stuivende aslche en puin;
[p. 57]
origineel
En hygen onder 't juk van Keulen en Westfalen;
Of zien de Fransche vaan op hare schanssen praalen.
De dorpen, uitgerooft, vervloeken 't krygsgeweldt.
De graanschuur spyst de vlam, die vraatig weidt langs 't veldt:
En 't zweet des akkermans verkeert in vier en vonken.
De veldhut smoort in d'asch. zo moet de myter pronken;
Met zulk een bloetvlak bralt het heilig kerkgewaadt.
Gansch Overyssel most in 't einde in dezen staat
De wetten vieren van den nieuwen Heer gegeeven,
En onder 't slaafs gebiedt van zyn' verwinnaar leeven.
+
De Fransche Koning zocht terwyl in 't hart van 't landt
Te dringen met een magt van volk, en aan den kant
Van onzen Nederryn, of Yssel door te breeken.
De lucht een lange wyl geslooten, hadt de beeken
En stroomen uitgeput, en 't water, Neêrlandts kracht,
Verdroogt, tot voordeel van de Fransche Koningsmagt:
Zo scheen de Hemel zelf, tot 's vyandts zaak genegen,
Een weg te baanen door 't bepaalen van den regen.
+
De Prins Condé geleidt de troepen herwaart aan.
De wagens ryden voor, of volgen, zwaar gelaân
Met yzer, houtgevaart, pontonnen, koopre schuiten,
En 't geen de togt vereischt, om voor geen stroom te sluiten.
Men had verscheidemaal, eer 't werk was vastgestelt,
Den hoogen Raadt by een gedagvaart in het veldt;
+
En goetgekeurt, dat zelf de Vorst aan 't hoofdt zou trekken
Van 't leger, met Turenne, om Prins Condé te dekken;
[p. 58]
origineel
En 't krygsvolk van den Staat, dat, onder 't hoofdtgezag
+
Van myn beroemden Prins, aan d'Ysselboorden lag,
Te dwingen, zo men hem den doortogt mogt beletten.
Wy hadden hier een post met krygsliên doen bezetten,
En 't opperste bevel den schelm Mombas betrout;
Die, als een landverraâr, of omgekocht door gout,
Of tot de wapens van zyn landtgenoot genegen,
't Betroude volk verriedt, tot schande van zyn degen.
Hier dringt Condé op aan met al zyn oorlogsstoet.
+
De paarden klooven 't nat, en waden door den vloedt.
Veel' Vriezen quyten zich, als braave krygsgenooten.
Veel Franssen sneuvelen, verdronken of doorschooten.
+
Hier word Condé gewondt; en Longeville stort
Ter aarde in 't harnas neêr. de blanke Rynstroom wordt,
Bepurpert door 't geweer, en zwelt van bloetkoraalen.
+
De bloem van Edelliên, daar Vrankryk op mogt praalen,
Braakt hier de ziel voor 't oog van haaren Koning, uit;
Of zygt gewondt van 't paardt. maar ach wat heirmagt stuit
Zo groot een aantal van aandringende oorlogsknechten,
Bequaam om gansch Europe en d'aarde te bevechten!
Een bosch van pieken en standaarden, net geschaart,
Verheft zich aan den Ryn daar elk zyn post bewaart.
De vaanen waajen langs de groene waterzoomen,
De schipbrug, opgebout, bevloert de zilvre stroomen,
+
En baant een overtogt aan 't krygsvolk, om gezwindt
En snel de Betuwe in te vliegen, als de windt.
[p. 59]
origineel
+
Zo dra die droeve maâr Oranje quam ter ooren:
Op, schreeuwt hy, helden op, men vechte, of 't is verlooren,
En met den ganschen Staat en Nederlandt gedaan!
Noch eens, op, op, elk maak' zich vaardig om te slaan!
Men dryft den vyandt weêr te rugge of laat'er 't leven!
Ik zal my welgetroost aan 't hoofdt van 't heir begeeven,
En u geleiden daar de noodt ons roept. en gy,
O Legerhoofden, volgt en blyft uw Veldtheer by.
De brave Wirts verstrekke een slagveêr aan myn pennen.
Men stuit den voortgang van den vyandt; want wy kennen
Zyn aart: hy zal 't geloof uitrojen; vreest zyn dolk.
+
Maar ach! hoe zou de Vorst, slechts met een handvol volk
Verzelschapt, zulk een magt verdryven? hy, gedwongen,
Zakt met zyn leger af. wat pennen, welke tongen
Zyn nu bequaam, om al d'elenden van ons landt
Te melden naar den eisch? zo dra de Koning plant
+
Zyn standers op den grondt der Betuwe; elk aan 't zuchten,
Besproeit den akker met zyn traanen onder 't vluchten.
De bleeke vrou, alrede op d'oevers van de doodt,
Zygt neêr in d'armen van haar vriendt of bedtgenoot.
Men hoort het naâr gekerm tot in den Hemel dringen.
De voedtsters vlieden met de teêre zuigelingen.
Een ander hangt aan 't kindt, besturven op haar schoot;
Terwyl 't onkundig wicht haar toelacht in den noodt:
Of daar 't, zich spieglende in de trekken van haar wezen,
Zyn naakende onheil uit haar dootsch gebaar kan leezen.
[p. 60]
origineel
De mannen vliegen langs de wegen, om hun schat,
Voor vyandtlyken roof, te bergen in de stadt.
De beemden treuren van den akkerman verlaaten.
De veldtoogst staat ten prooi van stroopende soldaaten.
Het kouter roest op d'aarde; en d'os, van 't slaafs gareel
Ontlast, bukt voor de byl, en krygt een erger deel.
De blonde Graangodin holt langs haare akkers heenen:
De tarwkrans stuift van 't hoofdt: men hoortze droevig steenen,
Als eer om 't schaaken van haar dochter Prozerpyn.
De milde wyngaardt treurt, en weigert nieuwen wyn
Te storten in de kuip, of jongen most te schenken.
De gryze landtman klaagt: wie zal myn schaapen drenken?
Myn knaapen schuilen voor 't verslindende geweer.
De wachthondt is gevlucht. ô geitjes, onlangs d'eer
Van 't gansche vlek, nu zal de wolf uw vacht belaagen,
Terwyl uw herder duikt in dorenen en haagen!
En ik, gewapent slechts met zuchten en geklag,
Sta voor den moorder bloot in mynen ouden dag.
Myn' dochters voor haar eer, myn zonen voor hun leven
Bekommert, hebben my verlaaten en begeeven.
Alleen myn bedtvriendin, en uitgeleefde vrou
Bewaakt met my de hut, en blyft uit noodt getrou.
Wy zullen bei getroost de felle rovers wachten.
+
Zo galmde 't gansche landt van dodelyke klagten;
Maar d'overwinnaar rukt zyn zeegevaanen voort;
En Prins Turenne dringt tot
Aarnhem
voor de poort.
[p. 61]
origineel
Maar 't is onnodig al de vestingen, en schanssen,
En steden, door 't geweldt verovert van de Franssen,
+
Te melden op een ry. nu most gansch Gelderlandt
Zich vlyen onder 't juk, na korten tegenstand;
En Overyssel voor den vyandt nederbukken;
En 't Sticht van Utrecht zich van Hollandt af zien rukken.
Zo zag men 't groote deel van dien gevreesden Staat;
Weleer zo hoog beroemdt door krygskunde, en 't sieraadt
Van Mavors wapenstoel; ja d'oude Batavieren,
Die eer den luister van de Roomsche veldtbanieren
Verdoofden door hun moedt, en sloegen in den strydt:
Die Spanjes tieranny en bloetdorst zulk een tydt,
En eindeloozen reeks van viermaal twintig jaaren
Verduurden, om hun recht en Godtsdienst te bewaaren;
Nu door onachtzaamheidt alleen ten gronde gaan:
Eer Febus veertigmaal zonk in den Oceaan.
+
Hoe beefde d'Amstel, met gantsch Hollandt, op de maâren
Van zulk een nederlaag! hoe reezen nu de haaren
Van d'Opperhoofden, en Beheerschers van ons landt!
Hoe hadt de Zeeuw en Vries den schrik in 't hart geplant!
Een algemeene vrees bestookte d'ingewanden.
De vrouwen scheurden 't haar. de huisvoogdt sloeg zyn handen
Ten hemel op de straat. de ryke koopmanschap,
's Landts zenuw, eer door vlyt gevoert ten hoogsten trap,
Bezweek, en niemant dacht om zeevaart of om vlooten.
Men zag de winkeldeur gegrendelt en geslooten.
[p. 62]
origineel
Vrou Themis vierschaar zweeg en slechtte geen krakkeel.
+
De Maagdt van Hollandt ziet dit dodelyk toneel
Met schreiende oogen aan: zy legt haar feestgewaaden;
En stacitabberdt af, en purpre lyfsieraaden.
Haar handt besterft. de speer zygt neder; en de hoedt
Van vryheidt schudt en beeft. die zwaare tegenspoedt
Beklemt haar hart en tong. de roozen van haar kaaken
Verbleeken door den schrik. haar oog, gewoon te blaaken,
Staat naâr, en d'angst bekruipt haar edelmoedig bloet.
+
Zo blyftze een wyl verstomt; maar aanstonts grypt ze moedt:
Op, op, zo schreeuwtze, op, op, verbaasde burgeryen!
Geen traanen zullen ons van 't Fransche juk bevryen.
Men recht met laf gekerm en zuchten weinig uit.
De vyandt wordt alleen door dapperheidt gestuit.
Men zoek' naar middelen om grooter quaadt te weeren,
En 't naakende geweldt van Hollandts erf te keeren.
Ons is een Oorlogsheldt van nooden, om den Staat
Te hoeden voor gevaar door wapenen en raadt:
Die, met Ulisses brein, en Ajax dapperheden
Versiert, op 't Statenhuis en in den strydt zal treeden,
En schraagen op de nek het wichtig staatgebou,
Gelyk een Atlas, of Alcides, steets getrou.
+
Errinnert u met my de Prinssen van Oranje;
Die strenge geessels van de tiranny van Spanje:
Wat zyt gy niet verplicht, ô burgers, aan hun stam!
Zy hebben u geslaakt uit boeijen, en de vlam
[p. 63]
origineel
Van 't woedende oorlogsvier gesmoort in uwe vesten.
Zy gaven goet en bloet voor uw behoudt ten besten.
Die Vorsten hebben lang uw tempel, en altaar,
En heiligdom bewaakt in 't uiterste gevaar.
Dat dapper heldenbloet, gewoon, in vroeger tyden,
Voor vryheidt van geloof en recht van 't volk te stryden,
+
Speelt nu door d'aderen van zulk een grooten Zoon.
De tweede Wilhem, die, om hoog op 's hemels troon
Gezeten, in een ry van duizendt heldenschaaren,
Nu juicht en zegepraalt, na zo veel krygsgevaaren,
Heeft ons die braave telg geschonken na zyn doodt.
De Britsche Ryksprinses most haren echtgenoot,
Bezwangert van den Vorst, in 't naare graf zien daalen:
Maar achtmaal zonk de zon, met uitgediende straalen,
Aan d'avondtkimmen neêr in vader Nereus plas,
Als deze Fenix quam te voorschyn uit zyn asch.
Herdenkt de deugden nu van zyn' doorluchte Vaderen;
En laat de dankbaarheidt niet sterven in uwe aderen,
Beheerschers van den Staat! verheft d'Oranjespruit.
Dan zullen wy eerlang den vyandt zien gestuit
Op 't punt van zyn rappier. laat hem, aan 't roer gezeten,
Uw staatgeheimenis en handelingen weeten.
Die wakkre Palinuur zal 't schip van 't vaderlandt,
Door onweêrbuien heen', naar een gewenschte strandt
Geleiden, en van storm en barning zegepraalen;
Door zyn verheffing zal de trots van Vrankryk daalen.
[p. 64]
origineel
+
Ik zie de pylen, nu ontwrongen door geweldt,
Weêr vaster in den klaauw van Hollandts Leeuw gestelt.
Ik zie de nevels van den tegenspoet verdwynen,
Wanneer d'Oranjezon met vollen glans zal schynen.
Uit had de Maagdt: en elk schreeuwt vrolyk langs de straat:
Lang leef, lang leef de Vorst, tot welstant van den Staat.
Men dien' zich in den noodt van zyn beleit en degen.
+
De Hoofden van het landt, vergadert, overweegen
De zaak met rypen raade, en openen 't gezigt,
Zo lang verblindt voorheen'. nu vindt zich elk verpligt
Om d'oude diensten van de zegeryke Helden,
Uit Nassausch bloet geteelt, aan
Wilhem
te vergelden;
En hem te plaatsen op den trap van eer, voorheen'
Met zo veel zorgen van zyn Vaderen betreên.
Men breekt den eedt, wel eer uit misverstandt gezworen;
En
Wilhem Henrik
word tot Opperhoofdt verkoren,
+
Om 't leger van den Staat te leiden in het veldt,
Met onbepaalder magt. men offert aan den Heldt
't Hoog Admiraalschap van de Nederlandsche vlooten:
En om zyn aanzien en vermoogen te vergrooten,
Wordt hem 't Stadthouderschap van Hollandt aanbetrout:
En Zeelandt, dat zo vast op zyne deugden bout,
+
Draagt hem dat eerampt op, en volgt de Staatgenooten.
Zo wordt het heiltoneel van Neêrlandt eens ontslooten,
Door 't hemelsche beleidt, en Goddelyke magt.
Ach! was die groote zaak en pligt voor lang betracht!
[p. 65]
origineel
Nooit hadt men Vrankryks vaan zien wajen van de muuren.
Nooit waren wy vermant door vyandtlyke buuren.
Nooit hadden wy geknielt voor 's overwinnaars staal:
Gelyk 't vervolg u zal getuigen van 't verhaal.
+
Zo dra de vrome Vorst, naar waarde, was verheven,
Begon de veege Staat van Hollandt weêr te leeven.
De dootschrik ruimt de ziel. men ziet van allen kant
Op kerk- en toren-trans d'Oranjevlag geplant.
Men dondert uit metaal en blaakende mortieren,
Den Prins ter eere, om recht dien grooten dag te vieren.
De schaalen zwellen van den Rynschen Muskadel.
+
Men drinkt des Veldtheers heil. de mannen vliegen snel
Naar 't raathuis, die hun schat ten dienst van 't landt opofferen,
En haalen 't ingewandt uit langgespaarde kofferen.
De smeltkroes schuimt van goude, en zilvre vaten, eer
Tot tafelpracht bereidt. de burgers, in 't geweer,
Herscheppen zich met vlyt in dappere soldaaten;
En willen, wel getroost, hun stadt en erf verlaaten;
Om, onder
Wilhems
vaan, het dreigende geweldt
Te keeren van de grens: elk strekt een oorlogsheldt.
De vrouwen quyten zich als moedige Amazoonen;
En ieder wil haar zucht voor 't vaderlandt betoonen,
Met torssen op den muur, met kruien aan de vest.
Het binnenlandts krakkeel, die dodelyke pest,
Waar door 't Gemeenebest gevaarlyk wordt bestreden,
Verdwynt, en ruimt nu plaats voor eendracht in de steden.
[p. 66]
origineel
De burgerliefde groeit. men zweert den landtgenoot
Te dienen met zyn bloet, in 't aanzien van de doodt.
+
Terwyl het oude vier der Batavieren blaakte;
Zag elk verwondert hoe de groote Veldtheer waakte,
Om Hollandts vryen Staat voor Vrankryks legerdolk
Te hoeden door vernuft, en 't overweldigt volk
Weêr vry te vechten, en uit slaverny te slaaken:
Hy arbeidt onvermoeit voor d'algemeene zaaken.
't Getal van 't oorlogsvolk groeit aan van tydt tot tydt.
Den legerhoofden en voorgangers wordt de vlyt
Der wapenoefening en krygstucht aanbevolen:
Elk volgt het streng bevel. nu bloejen Mavors schoolen.
Nu wordt op alles, 't geen de noodt vereischt, gelet.
Men houdt de posten voor den aanval naau bezet;
En dekt den legerknaap met wal en aarde schanssen.
Men plant de donderbus op d'opgeworpen transsen.
Men steekt de dyken door. de stroomgolf schuurt langs 't landt
En vruchtbre bemden heen, en dient voor tegenstant.
De schepen, opgebout om door de woeste baaren
Naar Ganges perelkust, en Indus strandt te vaaren,
Laveeren op rivier, en binnenlandtschen stroom,
Met oorlogsliên bemant. nu sloopt men hof en boom,
En lustprieelen, en gebouwen, vol siraaden,
En 't geen den tegenstant kan hinderen of schaden.
D'Oranje Veldtheer, die nooit slaapt, maar dag en nacht
Den welstant van 't gemeen in 't schrander brein betracht,
[p. 67]
origineel
Bezigtigt overal de vestingen en steden;
En geeft op alles acht. de krygskunde en de reden,
Aan 't moedig hart verknocht, staan eeuwig aan zyn zy.
Hy weegt de zaaken in zyn herssens naar waardy.
Hier is hy bezig met een ouden wal te slechten.
Daar sticht men andere, voordeliger in 't vechten.
In 't kort al 't geen men van een wakker Krygshoofdt wacht,
Wordt hier in 't werk gestelt, en door zyn zorg volbragt.
+
Wanneer den Lelyvorst de tyding klonk in d'ooren;
Dat myn beroemde Prins tot Veldtheer was verkoren
Van 't Nederlandts gewest, met zo veel waardigheên
Geschonken aan den Heldt, ten oorbaar van 't gemeen,
Bezweek zyn fiere moedt. hy voelde aan alle kanten
Zyn trotse ziel benart: (dat kunnen uw' Gezanten,
O Ridders, die zyn heir verzelden op dien tydt,
Getuigen.) dat staat vast, zyn boezem zwol van spyt.
+
Hy zag zyn loop gestuit; en gaf het oorlogsteken,
Om met zyn benden van de grenzen op te breeken.
Zo wierdt zyn zegepraal bepaalt door
Wilhems
staf.
+
Hy trok zyn leger van den Stichtsen bodem af;
Maar hieldt de steden in bezetting met zyn vaanen:
En Luxenburg, de plaag van Utrechts onderdaanen,
Die felle geessel van de Stichtsche burgery;
Aanvaarde, uit 's Konings naam, de hooge krygsvoogdy
Van dien verwonnen Staat. nu tracht de Vorst de wallen
Van
Gorkum
, of
Breda
of
Heusden
t'overvallen;
[p. 68]
origineel
En dreigt de muuren van
den Bosch
; maar 't landt besproeit
Van 't wat
