Deel I Schrijvers - boeken - lezers

Hoofdstuk 1. Een historisch overzicht

‘Antilliaanse kinderen waren altijd volgepompt met wetenswaardigheden over Nederland via boeken, maar in Nederland konden de kinderen via hun boeken amper iets over de Antillen aan de weet komen.’
(Miep Diekmann, Bzzlletin, jrg. 5, 1976 nr. 39)

1. Op zoek naar een boek

In het januari-nummer 1970 van het algemeen-culturele door Frank Martinus Arion geredigeerde tijdschrift Ruku verweet de bekende Nederlandse jeugdboeken-auteur Miep Diekmann aan de Antilliaanse auteurs, dat ze te weinig aandacht aan de jeugd besteedden:

‘En wat doen jullie, schrijvers van hier, om je kinderen op die wijze te stimuleren, om hen los te weken uit een te schools patroon van leven?
Om hen in de eerste plaats de waarde te laten inzien van hun eigen gedachtenwereld en expressie?’ (Ruku, jaargang 1, no. 6, jan. 1970, p. 9).

Miep Diekmann groeide in Willemstad op Curaçao op en had in 1970 al diverse kinder- en jeugdboeken over de Antillen gepubliceerd, bijvoorbeeld de vierdelige serie Cu luz na man (1962/1964) voor de lagere school in opdracht van de Antilliaanse regering, en een half dozijn jeugdboeken als De boten van Brakkeput (1955), Padu is gek (1956), Gewoon een straatje (1957), Driemaal is scheepsrecht (1958), En de groeten van Elio (1961) en Marijn bij de lorredraaiers (1965). Daarom had ze zeker recht van spreken. Was er inderdaad zo weinig geschreven?

Wie bij de Antilliaanse boekhandels binnenloopt om eens te kijken wat daar aan eigen kinder- en jeugdliteratuur verkrijgbaar is, zal met (bijna) lege handen al gauw weer buiten staan. Er is nauwelijks iets te koop, is er ook niets geschreven? Wat is er, waar kan ik het vinden? Waar kan ik lezen over wat er zoal gepubliceerd is?

Over de Arubaanse en Nederlands Antilliaanse kinder- en jeugdliteratuur is tot nu toe maar heel weinig geschreven. Het is daarnaast trouwens moeilijk te vinden wát er geschreven is, omdat gepubliceerde overzichtelijke bibliografieën nagenoeg ontbreken.

Nu is de kinder- en jeugdliteratuur zelf nog maar weinig uitgebreid.

Wat er geschreven is, is vooral voor kinderen van zes tot twaalf jaar bestemd; jeugdliteratuur voor dertien- tot zestienjarigen is er nog maar heel weinig.

Wie dit onderwerp wil bestuderen vindt een uitstekend hulpmiddel in de beknopte uitgave: Literatuuroverzicht van de Nederlandse Antillen (Sticusa 1985), afdeling ‘Jeugdlectuur’, omdat daarin heel wat titels bij elkaar gezocht zijn. Maar de indeling ervan is nogal verwarrend omdat er boeken van niet-Antillianen OVER de Nederlandse Antillen èn boeken van Antillianen zelf - de eigenlijke Antilliaanse kinder- en jeugdliteratuur - in opgenomen zijn. Als we ons onderwerp definiëren als ‘jeugdliteratuur geschreven door Antilliaanse auteurs’, dan vallen de eerste auteurs af als groep. En daar is veel voor te zeggen, omdat ze vaak weinig ‘Antilliaans’ zijn in hun werk. Het decor is van Curacao of van een ander eiland, de thematiek heeft niets of nauwelijks met het betreffende eiland te maken.

Via het zeven keer per jaar verschijnende Sticusa-journaal houdt deze stichting gelukkig het recente werk bij. Wie de moeite neemt de losse nummers achtereenvolgens door te bladeren op de ‘aanwinsten op de boekenmarkt’ is volledig op de hoogte.

De jeugdbibliothecaresse Viola Statia heeft vanaf 1982 en het laatst in 1985 complete bibliografieën gemaakt ten behoeve van de jeugdbibliotheek, voor Nederlandstalige en Papiamentstalige werken. In 1980 gaf haar collega bibliothecaresse Rayna Bikker een overzicht in een stencil, getiteld ‘Literatura pa mucha na Papiamentu of na Hulandes tratando den ambiente i situashon na Antiyas’ uit.

Maar dit zijn eigenlijk vooral interne stukken die veel te weinig verspreid zijn en daarom moet een onderzoeker zich voorlopig behelpen, onder andere met de catalogus of

kaartenbak van de jeugdbibliotheek. In de Encyclopedie van Suriname (1977) is er niets te vinden over de kinder- en jeugdliteratuur van dat land. Gelukkig heeft Carel de Haseth in de Encyclopedie van de Nederlandse Antillen (1985) wél de ‘jeugdlectuur’ verwerkt en geschreven over de belangrijkste auteurs in een apart lemma: Sonia Garmers, Diana Lebacs, Nilda Pinto. Elis Juliana, Pierre Lauffer en Ernesto Rosenstand. In Met eigen stem (1980) hebben de auteurs Andries van der Wal en Freek van Wel een hoofdstuk aan de ‘Antilliaanse jeugdliteratuur’ gewijd en een aparte paragraaf aan de brugfiguur Miep Diekmann.

Gedurende de jaren dat de boekenpagina van de Amigoe-weekendbijlage Napa onder redactie van Jos de Roo, Walter Palm en vooral Carel de Haseth stond (tweede helft van de jaren zeventig en het begin van de jaren tachtig) werd ook daar gelukkig veel aandacht aan nieuwe uitgaven van de Antillen besteed, vooral door de recensente Viola Statia.

Nu zijn de bibliotheken zodanig georganiseerd dat alles systematisch wordt bijgehouden, maar in het verleden toen men een bibliotheek alleen als uitleencentrum van boeken beschouwde, is veel verloren gegaan of gewoon weggegooid - waardoor veel waardevol materiaal definitief weg is.

Zo moeten we ons eerste paragraaf jammergenoeg een beetje in mineurstemming beginnen: er is (nog) niet zoveel en wát er is moet in het algemeen moeizaam bij elkaar gezocht worden.

Gelukkig dat ik daarom aan het slot toch twee belangrijke scripties kan noemen. Harry Theirlynck die drie jaar op Curacao woonde, schreef zijn doctoraalscriptie Van Maria tot Rosy; over Antilliaanse literatuur (Nijmegen 1984, Leiden 1986) waarin hij hoofdstuk 8 aan de Antilliaanse jeugdliteratuur wijdde.

Een de Bonaireaanse Ini Statia schreef in november 1984 haar Groningse M.O.-B scriptie Konta mi algu krioyo: Nederlandstalige Antilliaanse jeugdliteratuur (vreemd of eigen?). Maar voor beide uitstekende werkstukken geldt dat ze te weinig verspreid zijn en ook nauwelijks te krijgen zijn.

2. Nederlandse aandacht voor ‘De West’

Voordat er auteurs in het Caraïbisch gebied zelf gaan schrijven voor de kinderen en jeugd in hun land, zijn er een aantal Nederlanders die over de Nederlandse Antillen (vooral Curacao) en Suriname schrijven. Maar in tegenstelling tot de aandacht voor ‘De Oost’ (Nederlands-Indië/Indonesië) is die voor ‘De West’ in Nederland altijd relatief gering geweest.

Terwijl in Suriname zelf de kinderen jeugdliteratuur nog maar moeizaam van de grond komt en de Nederlandse Antillen een relatief groter eigen produktie hebben, is de Nederlandse aandacht omgekeerd evenredig. De Sticusa-Bibliografie van Suriname (1972) meldt in de afdeling ‘jeugdlectuur’ (p. 145-147) ruim vijftig nummers, waarvan het oudste al van 1853 is: C. van Schaick Dichtbundeltje voor de Surinaamse jeugd, Kruseman, 1853, 80 bladzijden. Een zevental werken zijn er van vóór 1940, tussen 1926 en 1937: A den Tex-Boissevain, Toriman, H.J. Jacobs, P.M. Legêne, G.C. Hoogewerff, W. van Ass en H. van Amstel.

Na de Tweede Wereldoorlog wordt de aandacht groter, met een absoluut hoogtepunt tussen de jaren 1955 en 1965, waarna het aantal publicaties weer minder wordt. Maar een geringe aandacht blijft er bestaan tot in de laatste jaren, ook na de onafhankelijkheid in 1975, getuige Henk Barnard Kon hesi baka / Kom gauw terug (1976) dat zelfs een gouden griffel kreeg en J.B. Charles enige jeugdboek Naar de Barbiesjes (1983). Die aandacht blijkt ook uit een aantal herdrukken van C. Butner die tussen 1957 en 1962 elf kinder- en jeugdboeken over Suriname schreef, nu in de populaire Witte Raven jeugdboekenserie, en Anne de Vries Panokko-serie (1959-1961, drie delen) die herdrukt werden in een omnibus van 1980.

De naar verhouding grote aandacht tussen 1955 en 1965 zal te maken hebben met het Statuut van het Koninkrijk dat in 1954 de nieuwe verhoudingen tussen Nederland, Suriname en de Nederlandse Antillen bepaalde, en de onafhankelijkheid van Indonesië, waardoor het schrijven over de exotische ‘oost’ als mogelijkheid wegviel. Zo gooide Anne de Vries met zijn Jaap en Gerdientje-serie ook tijdsbewust het roer om en vertrok de zendeling-vader van Gerdientje met zijn gezin in de laatste drukken naar Suriname in plaats van naar ‘Ons Indië’.

De Nederlandse aandacht voor de Nederlandse Antillen was veel geringer; de Sticusa-Bibliografie van 1975 kwam tot een vijfentwintigtal werken, waarvan geen enkel voor 1950, terwijl er daarna een regelmatig publicatie-stroompje is. Maar we moeten wel bedenken dat dat de produktie is van slechts enkele auteurs: Miep Diekmann neemt meer dan tien titels voor haar rekening, W.A.J. Holleman een viertal en Hanny Lim een half dozijn; maar de laatste is langzamerhand meer Curacaose dan Nederlandse Van deze auteurs is Miep Diekmann vooralsnog de enige die erin slaagde de Nederlandse Antillen van binnenuit te beschrijven, zonder die eeuwige vergelijkingen via Nederlandse hoofdfiguren met Nederlandse normen, gebruiken en oplossingen. Dat mijn havo/vwoleerlingen op het Colegio Arubano veelal denken dat ze een Antilliaanse auteur is, mag als het sterkste bewijs daarvoor gelden. Na 1975 komt er nog een aantal Nederlandse boeken over de Antillen bij, met een frequentie van ongeveer één per jaar.

Wilko Bergmans schreef over Baba en Bonaire, terwijl Thera Coppens voor haar musical-kinderboek Vlieg op ook dat laatste eiland koos, evenals Anton Quintana voor zijn Duel in de diepte. Piet Meinema publiceerde twee kinderboekjes over Sint-Maarten, en Gerrit van

Heerde liet zijn De stenen dori op Curacao spelen.

In tegenstelling tot Suriname waarover Henk Barnard heel indringend schreef, is er voor de Nederlandse Antillen, ook de laatste tijd, geen buitenlander geweest die de ontwikkeling die Miep Diekmann op gang gebracht had kon voortzetten. De Nederlandse auteurs brachten het geen van alle verder van decorbeschrijvers.

3. Wederzijds begrip?

Veel van het hierboven genoemde werk is al lang niet meer verkrijgbaar, en ik zou zeggen gelukkig, althans voor een aantal ervan! De goede boeken, als van Miep Diekmann bijvoorbeeld hebben terecht het tijdelijke aspect overwonnen. De meeste werken van de Nederlandse auteurs werden, volgens de begeleidende teksten, geschreven tot ‘beter begrip’, maar of dit bereikt werd kan men zich afvragen. Wat te denken van A. de Vries: Dagoe, de kleine bosneger (vierde druk 1961, Callenbagh Nijkerk) als je weet dat ‘dagoe’ (= hond) een van de ergste Surinaamse scheldwoorden is met een sterk beledigend karakter? En van Gerrit van Heerde:

De stenen dori (1977) over de ‘vriendschap tussen twee blanken en een neger’, zoals de auteur het belieft uit te drukken?

Kinder- en jeugdboeken over Suriname en de Nederlandse Antillen werden en worden vaak beschouwd als ‘een ideale manier om kinderen meer te interesseren voor het leven op de Antillen en, in 't algemeen, om kinderen uit verschillende werelddelen dichter bij elkaar te brengen ....’

(Uit: Voorjaarsaanbieding 1985, Omniboek, Den Haag, p. 7, over Diana Lebacs: De toembakoning). Dolf Verroen en Nannie Kuiper schrijven op de achterkant van hun bloemlezing Ons Suriname ik (1984): ‘Wij hebben deze bloemlezing samengesteld omdat wij door onze vele schoollezingen hebben ervaren hoe weinig Nederlandse kinderen van Suriname afweten. Hij is gemaakt voor thuis en in de klas, opdat Surinaamse kinderen in Nederland hun achtergronden zullen herkennen en Nederlandse kinderen meer van die achtergronden zullen gaan begrijpen. Veel plezier ermee! Presirie!’ Op 28 september 1984 hield de Surinaamse kinderboekenauteur Gerrit Barron een lezing in Galerie Srefidensie (Amsterdam) bij de aanbieding van zijn twee nieuwe kinderboeken. Uit zijn toespraak het volgende citaat:

‘Tussen 1900 en 1982 (zijn) zo'n 56 boeken geschreven door Nederlanders over Suriname. Boeken over Suriname voor zowel Nederlandse als Surinaamse kinderen.
Het typische van heel wat van deze boeken is dat ze steeds weer bewust of onbewust de witte superioriteit proberen op te dringen aan de Surinaamse lezers en de Nederlandse lezers dat meegeven als hun erfelijk recht. Ik wil dit graag illustreren met enkele titels van boeken: Wanneer W. van Ass zijn boek “Jan zonder vrees in Suriname” schrijft, dan weten we vandaag wel beter wie Jan zonder vrees is, en nog probeert te zijn. Wanneer G.C. Hoogewerf zijn boek “Piet Hein naar de west” schrijft, dan weten we nu wel beter wie Piet Hein is. We horen nog onze ouders uit volle borst en lege maag zingen over deze zeerover, die eigenlijk de ideoloog was van wat later een staatsgodsdienst zou worden in Nederland met betrekking tot de koloniën, waaronder ons geliefd Suriname.’

Carel de Haseth schreef in gematigde doch onmiskenbaar ironische toon: ‘Wat betreft jeugdboeken in het Nederlands, welke zich op de Antillen afspelen, moet worden opgemerkt dat in eerste instantie Nederlandse schrijvers en schrijfsters als Hanny Lim, Jan Broos, Miep Diekmann en (de op Curacao geboren) Siny van Iterson verdienstelijk werk hebben verricht. Helaas was het “Antilliaanse” karakter van veel van hun werk voor het Nederlands kind vaak duidelijker dan voor het Antilliaanse kind.’ (Encyclopedie van de Nederlandse Antillen, p. 251).

Jan Droog (die Carel de Haseth waarschijnlijk bedoelt met Jan Broos), destijds onderwijsinspecteur,

wilde met Bam Lesa een serie leesboekjes voor het voortgezet leesonderwijs geven, maar alleen Rob en Chico verscheen. De stof is geput uit de ‘couleur locale’ met aandacht voor het Papiamento en Compa Nanzi, maar ook is de aandacht voor Nederland nog bijzonder groot: er wordt over het Wilhelmus uitgeweid en het hoogtepunt van het boek is de komst van de koningin. Het kristische tijdschrift Vitó (1964/1971) nam in jaargang I, no. 10, p. 864 een uitvoerig artikel uit Kambio (1965/ 1968) over onder de titel ‘Brainwashing’, waarin onderwijs-inspecterug Jan Droog belachelijk wordt gemaakt wegens zijn gedicht ‘De koningin komt’. Enkele coupletten uit het middengedeelte van dit gedicht ter illustratie:

Wie het volledig wil zien voor hij het gelooft, zoeke Bam Lesa nog maar eens op. Het gedicht besluit met:

E.Z(ielinski) schrijft dan in Vitó: ‘Bovenstaand produkt van seniliteit rechtvaardigt de onmiddellijke ontheffing van Jan Droog uit de paedagogische funktie die hij thans nog inneemt. Aan de vergiftiging van onze jonge generatie en aan de koloniale onderworpenheid van grote delen van de bevolking dient nu eens een eind te komen. Om te beginnen: Droog, eruit.

Commentaar Vitó:

‘Wij zijn het volledig met KAMBIO eens: DROOG ERUIT.’

Het is achteraf makkelijk gnuiven om dit soort zaken van Nederlandse fraters en onderwijs-inspecteurs. In de jaren vijftig en zestig zijn er - niet erg geslaagde - pogingen geweest om het Nederlandstalige onderwijs een Antilliaans karakter te geven: De eerste stap; Ariba; Zonnig Nederlands; Langs eigen weg e.a. Door de oubolligheid ervan èn door ongenuanceerd felle kritiek is dit streven mislukt. Een mislukking waarvan het onderwijs in de jaren tachtig nog de wrange vruchten plukt, omdat er geen goed Nederlandstalig onderwijs méér is en nóg geen Papiamentstalig onderwijs op niveau.

Tegenover dit pessimisme nog maar weer eens een (Nederlands) optimistisch geluid van Peter ten Hoven in Bzzlletin van maart 1980, achtste jaargang, nr. 74:

‘De boeken van Diana Lebacs en Sonia Garmers vervullen zowel op de Antillen als hier in Nederland een belangrijke funktie. Daarginds stimuleren ze jongeren die dreigen los te raken van hun eigen cultuur, zich bezig te houden met hun verleden en toekomst; hier zijn ze van betekenis voor de Antillianen die door deze boeken kontakt blijven houden met hun land en achtergrond. En natuurlijk hebben Nancho, Orkaan en Mayra die Nederlanders die verder wensen te kijken dan hun neus lang is, ook heel wat te vertellen dat de moeite waard is. Want ook wij hebben een verleden. Dat blijkt nog elke dag.’

Maar met Diana Lebacs en Sonia Garmers zijn we in de omgekeerde situatie beland, waarin van binnen-

uit over de Antillen geschreven wordt. Nu schrijven auteurs over hun eigen land, voor de eigen lezers in het eigen land en in Nederland.

Een derde stap wordt gezet door die auteurs die de Nederlandse taal omruilen voor het Sranan Tongo (in enkele gedichten) of het Papiamento (een grote groep auteurs in alle drie genres) of het Engels (op de Bovenwindse eilanden van de Antillen). Zolang het Nederlands nog steeds onderwijstaal is in de landen Aruba, Suriname en de Nederlandse Antillen, zal de laatste groep niet tot volle ontplooiing kunnen komen: lezen leer en doe je hier vooral op school en daarnaast ook nog een béétje thuis!

Thera Coppens: Vlieg op! Omniboek - Den Haag, 1985 Leeslift-project Antillen

Saskia, Tom en Debbie verhuizen met hun ouders vanuit Amsterdam naar Bonaire. Na vier weken in het nieuwe huis gewoond te hebben maken ze kennis met de eerste kinderen die Pedrito, Maria en Juanita heten, en die hun vragen mee te doen in een musical die ze instuderen onder leiding van hun onderwijzer Mirto. De musical ‘Vlieg op!’ gaat over drie Nederlandse kinderen die naar de Antillen gaan, een beetje last van heimwee hebben, maar toch wennen aan het heel andere leven. De opvoering wordt natuurlijk een groot succes! Het aardige van het boekje is dat er een musical met tekst en muziek van gemaakt is, die bijgeleverd worden. Ik las alleen het boek.

Het is jammer dat er zo veel fouten of onwaarschijnlijkheden in staan, als: Aruba ligt een beetje tussen Curacao en Bonaire in. Als de kinderen op Hato landen zien ze het eerste palmbomen.

De lachende donkere taxi-chauffeur heeft natuurlijk weer zijn spierwitte tanden volgens de bekende clichés. In Nederland is het al herfst, maar op Bonaire is de school nog niet begonnen; heeft de auteur misschien aan de Surinaamse vakantie-tijd gedacht?

In die tijd van het jaar wordt er een vliegerwedstrijd gehouden. Als onderwijzer Mirto over het verleden vertelt, lezen we: Er zijn geen Indianen op Bonaire en niet veel blanken MEER. Maar Mirto staat op want het is zes uur en dus tijd om te eten. Kinderen zeggen ‘ayo’ als ze elkaar begroeten en ‘adelisia’ als ze iets lekker vinden.

En dat allemaal terwijl de auteur zich heeft laten voorlichten door kinderen die op Bonaire gewoond hebben!

Volgens de uitgeversfolder is het Leeslift-project Antillen ‘een ideale manier om kinderen meer te interesseren voor het leven op de Antillen en, in 't algemeen, om kinderen uit verschillende werelddelen dichter bij elkaar te brengen....’

Het boekje zelf is keurig uitgevoerd en bevat een vlot verhaal, maar wat bereik je met zoveel slordigheden?

‘Vlieg op!’ zeg ik dan, wat volgens de auteur in het Papiamento vertaald ‘ai bana’ is.

4. Arubaanse en Nederlands-Antilliaanse kinderliteratuur

Al ver voor het eigenlijke, wat systematisch begin van de Antilliaanse jeugdliteratuur, verzorgde het Vicariaat uitgaven in het Papiamento.

Zo stuitte ik dankzij bibliothecaresse Maritza Eustatia en Diana Lebacs op Ciento Cuenta Corticoe. Boeki di leza pa uso di school. Curazao, Imprenta di Vacariato, 1881, 106 + IV pagina's. Dit boek is geen jeugdliteratuur in de eigenlijke zin van het woord. Het betreft een honderdtal korte verhalen die een zedekundige of godsdienstige les bevatten. Elk verhaal begint met een sententie die kort wordt uitgewerkt in een moraliserende vertelling, die soms origineel is, maar in de meeste gevallen vertaald uit Nederlandse voorbeelden en aangepast aan de Antilliaanse omgeving. Leesonderwijs in het Papiamento ten dienst van de godsdienstige opvoeding!

Zo'n boekje is natuurlijk de bekende speld in de hooiberg. Hoeveel spelden er misschien nog meer gevonden kunnen worden en of er überhaupt een hooiberg was, daarover is met de huidige stand van het onderzoek nog niets te zeggen.

Andries van der Wal en Freek van Wel meldden in Met eigen stem (1980, p. 118) dat W.M. Hoyer kindergedichten publiceerde in La Cruz, het Papiamentstalige weekblad dat vanaf 1900 onder priesterleiding verscheen.

Dit gedicht - De waarde van een cent - werd geschreven door de Curacaose dichter W.M. Hoyer (1862-1953) en gepubliceerd in Ala Blanca, een jeugdtijd-schrift dat werd uitgegeven door het Vicariaat:

Ala Blanca, dedicá na nos hubentud, 1912-1913, Promer Anja, Imprimí na Imprenta di Vicariato Apostolico, Curacao.

Van de eerste jaargang verschenen 28 veertiendaagse nummers tussen 1 mei 1912 en december 1913. Het tijdschrift was duidelijk bedoeld ter bevordering van de godsdienstzin onder de jeugd.

‘De vogel Ala Blanca is een beeld van jullie ziel, die nog schittert in de zuiverheid en onschuld van de Doop. Jullie ziel moet als deze mooie vogel zijn.’

Er verschenen vervolgverhalen in als ‘Kruisweg van de kinderen’. ‘Hoe ik de Titanic-ramp overleefde’ en over de geschiedenis van de ‘kleine Herman’ en de ‘kleine Nellie’ enz.

Daarnaast waren er vaste rubrieken als een stripverhaal, waarin een ezel bijvoorbeeld zijn eigen geschiedenis vertelde, ‘varia’ met allerlei wetenswaardigheden, uitleg over de Rooms-Katholieke eredienst, een pagina ter ontspanning met raadsels, damproblemen, etc.

Van 1938 tot 1940 (24 september 1938-7 december 1940) verschenen er nog weer 24 nummers van een ‘tweede’ en ‘derde’ jaargang, die dezelfde missionerende opzet hadden.

Dankzij de bemiddeling van

Diana Lebacs uit wier privé-bezit ik de eerste jaargang mocht raad-plegen en haar gegevens over de tweede jaargang die bij de Mongui Maduro bibliotheek berust, was het me mogelijk ook deze ‘speld’ van vroege Papiamentstalige kinderlectuur even te tonen.

Deze voorbeelden zijn weliswaar incidenteel en toevallig, maar toch waardevol. Ook als we deze moraliserende - missionerende verhalen en gedichten tot de lectuur en niet de ‘officiële’ literatuur rekenen, blijft er de constatering dat degenen die op de Nederlandse Antillen - lees: Curacao - zich voor het eerst speciaal tot kinderen richtten dat al heel vroeg in het Papiamento deden. Dat is ook het geval met het begin van de eigenlijke kinderliteratuur. Het Nederlands zal pas later het Papiamento - tijdelijk - verdringen t.b.v. het onderwijs. De nieuwe verhoudingen binnen het Koninkrijk der Nederlanden na de Tweede Wereldoorlog, de Ronde Tafel Conferenties en het Statuut van 1954 hadden ook een culturele ontwikkeling tot gevolg, waarvan het ontstaan van een eigen kinder- en jeugdliteratuur één facet was. In het begin van de jaren vijftig verzamelde en vertaalde Nilda Maria Geerdink-Jesurun Pinto een dertigtal Compa-Nanzi verhalen: Cuentanan di Nanzi, en gaf ze haar Corsouw ta conta uit. Zo begon de Antilliaanse kinderliteratuur in aansluiting op de orale (=mondeling over-geleverde) traditie van de tot de tijd van de slavernij teruggrijpende, uit Afrika afkomstige Nanzi-verhalen, die ook in Suriname en Jamaica bekend zijn. Een echt Caraïbisch gegeven! Al een paar jaar eerder had dezelfde Nilda Pinto in samenwerking met R.Th.Palm Bam canta (ong. 1946), een Papiamentotalige liederenbundel voor kinderen uitgegeven. Zo bracht ze de literaire traditie weer binnen bereik. De Encyclopedie van de Nederlandse Antillen geeft onder ‘kinderliedjes’ enkele bijzonderheden en noemt ook nog: R.D.Simon en E.C. Provence: Canta cantica contento en Sonia de Castro, Frère Alexius

en W. Kamps: Nos ta canta. (1962). Ongeveer 1977 zal Paul van Sprang onder de titel Kantika Dushi een viertalige zangbundel voor basisscholen uitgeven met kinder- en jeugdliedjes. In de jaren tachtig is vooral ook Enid Hollander actief met haar groep Zjozjoli, die enkele grammofoonplaten uitgeeft. ‘Dat Zjozjoli haar LP vergezeld heeft doen gaan van een boekje met de bijbehorende teksten is zeker toe te juichen, vooral hier waar zo weinig Papiamentstalige kinderliedjes in gedrukte vorm aanwezig zijn,’ schrijft Viola Statia in Napa van 23 juli 1982 bij de presentatie van de tweede LP.

In de tweede helft van de jaren vijftig schreef Sonia Garmers een serie kinderboeken in het Papiamento: Tantan Nini... ta conta (1955); Conta cuenta (1957); Un macutu jen di cuenta (1960), en publiceerde René de Rooy Cuentas y anecdotas in het Spaans. Ernesto Rosenstand vertelde in het kinderuurtje van Radio Kelkboom een aantal kinderverhalen over de geschiedenis van Aruba, die hij later verzamelde onder de titel Kuentanan Rubiano (1961) en Kuentanan pa un i tur (ong. 1965). In deze verhalen over Wadirikiri, Kudawecha, Andicuri, Kibaima, Makuarima enz. geeft hij in de vorm van sagen een verbeelding van het Indiaanse verleden van zijn eiland. ‘Ik hoop dat wanneer jullie Kuentanan Rubiano lezen, je in je fantasie terug gaat naar de verleden tijden ....

Authentieke tijden, schilderachtig en romantisch, die zo snel voorbijgingen en die zo radicaal verdwenen zijn; maar die zijn blijven leven in de namen van onze plaatsen zoals Wadirikiri, Arikok, Bushiribana, etc.’ aldus het slot van Rosenstands ‘proloog’ in een vrije vertaling.

Later houdt E. Rosenstand zich bezig met kindertoneel, als hij schrijft voor de toneelgroep Chi-ku-cha, bijvoorbeeld:

Wantapa! ...tapa!...Ha!...Ha!..Ha! (1981) en Kudawecha a keda sheu (1982).

Er wordt op Aruba wel voor kinderen geschreven, maar tot nu toe nauwelijks gepubliceerd in afzonderlijke uitgaven. Gedichten en verhalen moeten daarom moeizaam bij elkaar gezocht worden uit oude tijdschriften, die ook al nauwelijks meer te vinden zijn. Er wacht veel onderzoek op dit gebied op uitvoering.

Curacaose auteurs als Pierre Lauffer en Elis Juliana begonnen in de jaren zestig voor kinderen te publiceren. Lauffer gaf. Ora solo baha (1968) en Djogodó, kwenta pa konta mucha (1972) en andere uit. Elis Juliana publiceerde Dede pikiña (1964), Verso pa mucha (1978) en Nilo riku riku (1978, 1986²)

In de jaren zeventig begint een stroompje van Papiamentstalige kinderboeken op gang te komen. Viola Statia geeft in haar ‘Lista di buki pa mucha na Papiamentu’ zestien titels van 1972 tot 1979, waarvan zeven alleen al in het laatste jaartal. In de jaren 1980 tot en met 1985 verschijnen er evenwel 54 titels in het Papiamento: negen per jaar gemiddeld. Voor wie dat nog niet veel vindt, vermeld ik het totaal van Papiamentstalige titels in de jaren vóór 1970: ook negen! Miep Diekmanns verwijt na 30 mei 1969, maar natuurlijk de sociale ommekeer en de bewustwording van het eigene die de onlusten van die datum positief volgden, hebben niet direct, maar na een decennium de eigen literatuur op gang gebracht. Diana Lebacs Sherry, het begin van een begin (1971) verkondigde dus echt het moeizame begin: de in het boek verkondigde idealen vinden pas een decennium later opvolging in de literaire praktijk!

Van vertaalde boeken naar oorspronkelijk Papiamentstalig werk, van voorleesboeken naar eigen leesboeken voor het aanvankelijk en voortgezet leesonderwijs, van prentenboeken voor kleuters naar lesmateriaal voor de basisscholen, van sprookjes en fabels naar Antilliaanse dieren en vooral Compa Nanzi, ondanks de nog steeds overheersende positie van het Nederlands in het onderwijs. De uitgaven ontstonden met minder of meer succes, met kwaliteiten

en tekortkomingen. In de jaren tachtig heeft de jeugdbibliothecaresse Viola Statia deze uitgaven kritisch begeleid in de Napa - de weekendbijlage van het dagblad Amigoe.

Op 28 mei 1982 schrijft ze naar aanleiding van Piki mi wiriwiri door Leo Regales onder andere:

‘Piki mi wiriwiri’ bevat zo'n dertigtal gedichten waarvan de inhoud varieert van eenvoudig luchtige gedichtjes tot serieuze toe, waarin een tikkeltje moraal verweven zit. En hoewel het boekje er aardig uitziet met bijpassende illustraties van Wop Sijtsma moet gekonstateerd worden dat het boordevol fouten zit. Er is ontzettend nonchalant en ondoordacht omgesprongen met het Papiamento .... Dit is zonder twijfel de perfekte manier om kinderen de taal op onvolkomen wijze bij te brengen.’

Als het Nederlandse N.B.L.C. ‘Moumouk’ in een mooie uitgave verzorgt, moet Viola onder de titel ‘Schitterend en doodzonde’ constateren:

‘Niet dat ik pietepeuterig wil zijn, maar ik vind het DOODZONDE dat er niet meer zorg en aandacht is besteed aan de vertaling, vooral omdat er zo weinig leuke boeken verschijnen in het Papiamentu en vooral ook omdat een Nederlandse uitgever de moeite heeft genomen om in haar produktie belangeloos rekening te houden met anderstaligen. Waarom hebben Antilliaanse kinderen voor wat betreft boeken in het algemeen zo'n pech?’ (Napa, 19 augustus 1983)

Op 15 juni 1984 wordt May Henriquez Wisiwas Mantekabela; tres kuenta di Wisiwas Mantekabela besproken. Het betreft hier een drietal verhalen van verschillende herkomst die de auteur vertaalde en aanpaste aan de Antilliaanse situatie: Jan Haragan; Koma Tortuga; E wea enkantá. Viola Statia commentarieert:

‘Ik vind dit boek een heel goed voorbeeld van hoe je in een derdewereld land voor weinig geld toch een leuk en goedverzorgd kinderboek kunt produceren.’

Het viertalige veelkleurige prentenboek Shon Poko Poko wordt om zijn kwaliteiten geprezen:

‘De illustraties zijn voortreffelijk, de kleurschakeringen zijn bijzonder mooi. Er is veel aandacht besteed aan de lay-out van het boek: overzichtelijke bladspiegel, groot lettertype. Ook aan de tekst is goede aandacht besteed: er zijn geen fouten in het Papiamentu en de fonologische spelling is korrekt gebruikt.’ (Napa 13 januari 1984)

Tot nu toe is het Papiamentstalige werk beperkt gebleven tot kinderboeken voor zes tot twaalfjarigen; jeugdboeken voor dertien tot zestienjarigen verschijnen er nog niet in deze taal. Eén van de manieren om het schrijven en het lezen in het Papiamento te bevorderen is het uitschrijven van verhalenwedstrijden, die diverse publicaties tot gevolg hebben gehad: Dakue di kuenta (vier delen in 1979), Contami un storia (1983) e.a., maar het zal duidelijk zijn dat het publiceren van winnende verhalen zonder een al te rigoureuze editing nog niet automatisch tot goede kinderliteratuur hoeft te leiden.

Op de Bovenwinden zijn de aktiviteiten vooral rond de kinderboekenweek geconcentreerd geweest, wat een aantal Engelstalige publicaties heeft opgeleverd in het laatste decennium.

Een andere vorm om literatuur te propageren kwam vooral in Aruba tot leven in het jaarlijks gehouden Festival di Teatro Juvenil (1979 en daarna), voor welke opvoeringen vooral eigen stukken werden geschreven of in elk geval vertaald en geadapteerd aan de eigen situatie. Maar omdat deze stukken niet gepubliceerd werden zijn ze voor bestudering nagenoeg onbereikbaar; ze behoren zo tot de toneelgeschiedenis, niet tot de levende toneelliteratuur!

Het aantal Papiamentstalige titels

heeft dat van de Nederlandstalige kinderboeken al ruim overschaduwd. In Viola Statia: ‘Lijst van Nederlandstalige Antilliaanse kinderen jeugdboeken’ (december 1985) komen ruim zestig Nederlandstalige kinderboeken van en over de Antillen voor. Als we daar de ongeveer 25 niet-Antilliaanse (zie par. 2) aftrekken, houden we er ongeveer 35 over, waarvan Hanny Lim (17 titels) en Roel Jungslager (13 titels) met hun beiden het leeuwendeel voor hun rekening nemen. Hanny Lim die al een levenlang op Curacao woont, publiceerde haar Tardi-serie in de tweede helft van de jaren zestig; eigenlijk is alleen Roel Jungslager momenteel actief, maar hij schrijft zijn kinderboeken niet alleen in het Nederlands - hij hanteert die taal soms ook voor schooluitgaven.

Rest de conclusie dat de laatste jaren het Nederlandstalige kinderboek op de Antillen bijna niet meer geproduceerd wordt. De Curacaose Sonia Garmers en Diana Lebacs schrijven soms voor kinderen in het Nederlands voor een eigen en een Nederlands publiek; Josette Daal doet hetzelfde voor Aruba. Maar ze worden uitzonderingen in de stroom van Papiamentstalige titels. Wel is het zo dat de tweetalig opgezette uitgeverij Charuba als dochter van Leopold de komende jaren een aantal Nederlandstalige kinderboeken zal produceren. Tot nu toe heeft deze Arubaanse dochter voor kinderen alleen nog maar vertaald werk uitgegeven: Nildo y e luna en Jossy ta bira Indjan, die in het oorspronkelijke Nederlands allebei door Miep Diekmann geschreven werden in de serie Cu luz na man.

Angela Matthews: De witte pest

Op achtjarige leeftijd gaat Thalma alleen van Aruba naar Nederland, om bij haar vader te gaan wonen, haar stiefmoeder en een broer van achttien en een zus van 21 jaar, in Rotterdam. Ze wordt daar verwend, maar heeft moeite zich aan te passen en verlangt terug naar haar moeder op Aruba. Vader doet sexuele spelletjes met haar; daarom gaat Thalma naar een pleegtehuis (na een half jaar).

Vandaar gaat het van het ene naar het andere tehuis: Nijmegen, Mook, Leiden... Thalma wordt steeds onhandelbaarder. Daarna komt Thalma als derde pleegkind bij de familie Broers (met Miep en de Surinaamse Carmen). Daar is ze materieel rijk, maar ze komt er emotioneel veel te kort.

Dan gaat ze naar Berkenhoven (het begin van het boek) waar ze een echte vriendin krijgt in de persoon van Viooltje (lesbische relatie). ‘In het weekend gingen ze vaak naar een jongerencafé en rookten met de anderen een sticky. Soms bleven ze er de hele dag rondhangen. 's Avonds dansen in de undergroundkelders. Te gek goed!’ (p.36)

Thalma doet een poging tot zelfmoord, maar ze neemt per ongeluk alleen peppillen in. Ze loopt weg uit het tehuis en gaat in een commune leven. Via het J.A.C. word ze ingeschreven bij het arbeidsbureau. Ze ontmoet Mohammed die uit Tanger gevlucht is om politieke redenen, en gaat met hem naar bed. Hij ontmaagt haar; ze wordt zijn vaste vriendin maar hij verlaat haar voor een Duits meisje om zo misschien een verblijfsvergunning te krijgen.

‘Haar hoofd barstte bijna van de tranen. Diep uit haar hart schreeuwde ze haar verdriet over straat. Allemaal lieten ze haar in de steek. Viooltje, die nog steeds in het tehuis zat. Jeanne, die zich zowat dood spoot. En nu Mohammed, die met een ander ging trouwen om papieren. Ze had niemand meer, die om haar gaf. Ze wou dood, hier en nu. Ze gilde als een razende aan één stuk door.’ (p.54)

Via J.A.C.-er Rob krijgt Thalma nu een plaats in De Sluis waar jonge mensen van 18 tot 25 jaar wonen, en waar therapieprogramma's worden aangeboden. Thalma krijgt werk bij een platenzaak; tenslotte krijgt ze weer een kamer in de Bijlmer. In het Caribisch Centrum krijgt ze zelfs geen contact met haar eigen mensen; die vinden haar vernederlandst. ‘Altijd was al ontkend: door haar vader als dochter; door haar pleegouders

als statussymbool; door haar volk als negerin.’

Ze komt in de Amstelland-kliniek waar ze tijdens de dramatische therapie de scène maakt die op het kaft staat afgebeeld. Ze gaat stiekem weg en weet nu:

‘Wat ze hier moest leren, kon ze ook erbuiten: eenzaamheid accepteren. Eenzaam zijn betekende jezelf zijn. Al haar zoeken had haar naar haarzelf geleid.’ (p.80).

Via Contacto Antilliano krijgt ze nu vrienden. Ze woont bij ‘landgenoten’ die muziek studeren en krijgt werk als typiste via een uitzendbureau. 's Avonds werkt ze in een bar van een discotheek. Ze wil sparen voor een ticket naar Aruba.

Ze zingt in de band van haar huisgenoten Marc en Marill. Marc wil een driehoeksverhouding beginnen; gedrieën zingen ze en daarna zingt Thalma solo: ‘In extase danste ze, een nieuwe wereld in... van liefde, harmonie, van één familie met elkaar. Weg van de angst. Power... Soul Power. Hún magie, háár magie. Al haar emoties, fantasie en intuïtie legde ze in haar zingen. Ze had in een wereld geleegd, die besmet was door de Witte Pest - levensangst, pessimisme... Hier in de zaal, creërden ze samen een nieuwe werkelijkheid, zonder problemen van sex, kleur en identiteit.’(p.88)

Voortaan zal ze ‘proud, black en beautiful’ Andrea Salkey heten, ze is zangeres!

5. Arubaanse en Nederlands-Antilliaanse jeugdliteratuur

Wat de jeugdboeken betreft zijn er nu al meer boeken van Antilliaanse auteurs dan van niet-Antillianen over de Antillen.

Voor de jeugd is de op Curacao geboren Siny van Iterson met haar In de ban van de Duivelsklip (1954) en Schaduw over Chocamata (1954) de eerste geweest.

Diana Lebacs heeft met haar Sherry, het begin van een begin (1971) het eerste Antilliaanse jeugdboek - door een Antilliaanse auteur over Antilliaanse thematiek - gepubliceerd.

‘Wij moeten schrijvers en schrijfsters van eigen bodem hebben. Wil je vrij en onafhankelijk zijn dan moet je zelf Antilliaanse literatuur gaan voortbrengen en je niet meer tevreden stellen met literatuur uit het buitenland.’
(Diana Lebacs in Amigoe 27 november 1971)

Met de vierdelige Nancho-serie van 1975-1982 bewees ze een produktief auteur te zijn. In 1983 maakte ze met Suikerriet Rosy haar halve dozijn vol, terwijl in 1986 nog Het witte licht verscheen.

Diana Lebacs wisselt haar jeugdboeken voor een Nederlands publiek bewust af met haar Papiamentstalige kinderboeken, waarvan ze er tot nu toe een vijftal publiceerde, en Nederlandstalige kinderboeken voor het basisonderwijs, waaraan ze sinds kort is begonnen te werken: De toembakoning; De spokenband.

In 1976 publiceerde Sonia Garmers haar eerste Nederlandstalige werk Lieve koningin, hierbij stuur ik u mijn dochter. Daarna schreef ze de jeugdboeken Orkaan (1977) en Orkaan en Mayra (1980); de verhalenbundel voor kinderen Ieder diertje zijn pleziertje (1983) en de jeugdroman Wonen in een glimlach (1985), waarmee ze van haar Papiamentstalige werk van twintig jaar eerder afstapte uit teleurstelling over de geringe belangstelling die er toen voor bestond, het moeizame in eigen beheer publiceren en de financiële consequenties daarvan.

Een eenzame stem klonk in 1978 in Nederland op, toen de op Aruba geboren Angela Matthews (ps. voor Velma Salomons) haar De witte pest publiceerde. Dit moet wel als het eerste Arubaanse jeugdboek betiteld worden! Maar de uitwerking van haar thematiek liet veel te wensen over. Ze kon de discriminatie, de levensangst die ze in Nederland voelde, niet in een literair aanvaardbare vorm presenteren. Vooral het plotselinge slot waarin alle problemen als bij toverslag opgelost zijn, was zwak.

Omdat ik er verder geen aparte studie meer aan wijd, geef ik

hier ter adstructie van mijn oordeel twee kritieken weer. Jos de Roo schreef onder de titel ‘Onintelligent zelfbeklag’ onder andere:

‘Het boekje is in een vlot stijltje geschreven. Maar wie de moeite doet tot zich te laten doordringen wat er staat, zal merken dat het onintelligent geschreven is. Herhaaldelijk komen fouten voor....Wie zo onintelligent schrijft moet niet tegen alles en iedereen de beschuldigende vinger opheffen. Nu is het een en al zelfbeklag, met een uit de lucht gevallen zangeres op de koop toe’
(Amigoe 5 augustus 1978)

Een een leerling van V.W.O.-4 oordeelde:

‘De witte pest, het tot nu toe enigste boek van Angela Matthews, is er één zoals er de laatste jaren dertien in een dozijn van te krijgen zijn. Een zogenaamd realistisch boek waarin de harde werkelijkheid staat waarmee de tegenwoordige jeugd te maken heeft.
Ik vind 't boek nogal “over-realistisch” met een onrealistisch einde. De problemen waar Thalma mee te kampen heeft zijn nogal overdreven. Het boek is niet bepaald eentje dat ik nog een keer zou willen lezen. En een tiener die 's middags vermoeid uit de bus stapt als hij van school komt en die genoeg problemen aan zijn hoofd heeft zou ik afraden om dit boek voor zijn plezier te lezen.’
(Roland Peterson - Colegio Arubano)

De laatste jaren zijn er aanwijzingen voor een beginnende Arubaanse literaire activiteit op het terrein van de jeugdliteratuur. Het samenwerkingsverband dat de in 1984 gestichte uitgeverij Charuba is aangegaan met het Nederlandse Leopold maakte voor het eerst een stroom los van Arubaanse jeugdliteratuur. En dit net op het moment dat de Antilliaanse auteurs Sonia Garmers en Diana Lebacs op Curacao geen opvolgers lijken te hebben of krijgen.

Het tweetalige karakter met vertalingen over en weer tussen Nederlands en Papiamento lijkt economisch en taalpolitiek gezien een goede oplossing voor de huidige Januskop-achtige situatie waarin het onderwijs verkeert met zijn heen en weer geslingerd zijn tussen Nederlandstalige realiteit van het moment en Papiamentstalig ideaal dat nog toekomstmuziek is. Een uniek vertaalcollectief van de Arubaanse Pedagogische Akademie onder leiding van docente Joyce Pereira heeft al een drietal vertalingen opgeleverd.

In 1984 verscheen het jeugdboek Mosa's eiland van Desiree Correa, die meer werk in voorbereiding heeft. Josette Daal publiceerde in 1985 haar Warwind over de hoogste klas van de lagere school; ook zij is bezig met een tweede boek.

Om met de Encyclopedie van de Nederlandse Antillen te besluiten:

‘In de loop van de zeventiger jaren is ook een aantal Antilliaanse auteurs naar voren gekomen, zodat het bezwaar van het eerdere werk in het Nederlands enigszins verholpen kon worden.’

Wij zullen nog zien hoe dit echt-Antilliaanse karakter in Nederland - met name bij het N.B.L.C. - niet onderkend wordt en tot onbegrijpelijke aankoop-adviezen leidt: echt wederzijds begrip is een moeilijk leerproces!

Roel Jungslager (Leo Regals) in Dakue di kuenta (1979) en Kruimels (1982)

6. Lijst van kinderboeken

N.B. Tenzij anders vermeld, zijn alle uitgaven in eigen beheer op Curacao gepubliceerd.

7. Lijst van jeugdliteratuur

N.B. Alle Antilliaanse jeugdboeken zijn bij Leopold gepubliceerd.