3.1 Inheemse woorden

Inheemse woorden bestaan om te beginnen uit de erfwoorden, de woorden die al bestonden in de tijd waarin de Germaanse talen een eenheid vormden of nog eerder, in de tijd dat de Indo-europese talen een eenheid vormden. De Indo-europese erfwoorden vormen over het algemeen de zogenaamde centrale woordenschat, de woorden voor de alledaagse, onmiddellijke, voor alle tijden en plaatsen geldende belevingswereld van de mens. Dit zijn bijvoorbeeld namen voor mensen en hun lichaamsdelen (man, arm, neus, oor, oog), familierelaties (kind, moeder, vader), weersverschijnselen (regen, sneeuw, wind), hemellichamen (maan, ster, zon), tijden (dag, maand, nacht), landschappen (berg, heuvel), namen voor planten (berk, beuk, den, wilg), dieren (eend, geit, hond, koe, otter, varken, vee, wolf) en dierlijke producten (melk), bijvoeglijke naamwoorden die algemene eigenschappen aanduiden (breed, jong, lang, oud), telwoorden (twee, drie, vier), werkwoorden die basishandelingen in het leven uitdrukken (drinken, dromen, eten, horen, slaan, slapen, voelen, zien). Omdat deze woorden de directe omgeving van de mens beschrijven, zijn ze heel constant en zijn het bijna nooit leenwoorden.1

De erfwoordenschat vertelt iets over de leefwijze van de Indo-europeanen: zo weten we dat zij wagens kenden uit het feit dat zij woorden bezaten voor ‘as’, ‘wagen’ en ‘wiel’.2 Namen voor planten, dieren en andere objecten die niet voorkwamen op de plaatsen waar de Indo-europeanen en Germanen oorspronkelijk vandaan kwamen, werden geleend. Daarom wordt de woordenschat wel gebruikt om aanwijzingen te krijgen over de plaats van herkomst van de Indo-europeanen, maar dat is niet onproblematisch: al kenden zij een woord voor ‘zee’, dan hoeft dat nog niet te betekenen dat ze de zee kenden; misschien duidden ze er een meer mee aan. Zo zijn er meer problemen: woorden kunnen van betekenis veranderen; plantennamen kunnen bijvoorbeeld worden overgedragen op andere planten.3

Naarmate de maatschappij veranderde en de talen uiteengroeiden, had men niet meer genoeg aan de erfwoorden - er waren nieuwe woorden nodig voor nieuwe begrippen. Hieraan werd op twee manieren voldaan: door nieuwvormingen (3.1) en door ontleningen aan andere talen (3.2).

De oudste inheemse samenstellingen

Al in de Indo-europese en Germaanse tijd werden nieuwe woorden gemaakt door middel van samenstelling en afleiding.4 Samenstelling houdt in de samenkoppeling van twee of meer zelfstandige woorden tot een nieuw woord met één hoofdklemtoon. Het procédé van samenstelling is in het Nederlands zeer productief. Een enkel voorbeeld volstaat: alles wat in een pot kan, kan met het woord pot worden samengesteld: bier-, bloem-, inkt-, jam-, koffie-, lijm-, mosterd-, theepot. Zoals uiteengezet in 1.2.1 is dat de reden waarom ik samenstellingen in deze etymologische database slechts in bijzondere gevallen heb opgenomen, bijvoorbeeld omdat ze zeer oud zijn, of een eigen betekenis hebben gekregen die niet direct uit de afzonderlijke delen herleidbaar is of omdat de aparte delen voor een leek niet meer herkenbaar zijn. In principe zijn voornamelijk ongelede

woorden opgenomen, dus qua vorm en betekenis doorzichtige samenstellingen zijn ondervertegenwoordigd. Wat niet wegneemt dat het bestand diverse heel oude samenstellingen bevat.

Hieronder komen voornamelijk samengestelde zelfstandige naamwoorden aan de orde, omdat deze categorie het grootst is en de meeste manieren van samenstelling kent. Samengestelde bijvoeglijke naamwoorden en werkwoorden worden niet op een wezenlijk andere manier gemaakt: nieuwe bijvoeglijke naamwoorden worden gemaakt met als eerste lid een zelfstandig of bijvoeglijk naamwoord, bijwoord of werkwoordstam, nieuwe werkwoorden worden voornamelijk gemaakt met als eerste lid een (voorzetsel)bijwoord, een bijvoeglijk naamwoord of, minder vaak, een zelfstandig naamwoord. Voor de vorming van versterkende bijvoeglijke naamwoorden en voor een overzicht van bijwoorden van tijd, telwoorden, voegwoorden en voorzetsels, zie hoofdstuk 4.

Samenstellingen kunnen niet automatisch in het bestand worden gezocht. Daarom is als zoekopdracht ingetypt: geef alle zelfstandige naamwoorden met een datering kleiner dan 1350. Vervolgens zijn handmatig de samenstellingen eruit gehaald. Dat leverde de volgende 80 samengestelde zelfstandige naamwoorden op:

De vraag is nu: zijn de oudste Nederlandse samenstellingen op dezelfde wijze gevormd als moderne samenstellingen, of wijken ze hiervan wezenlijk af? Als we bovenstaande samenstellingen bekijken, blijkt dat de afwijking hoogstens ligt in de frequentie van voorkomen: verreweg de meeste oude samenstellingen zijn gevormd door de koppeling van twee zelfstandige naamwoorden, terwijl moderne samenstellingen als eerste lid ook vaak een woord van een andere soort hebben. Maar álle combinaties die momenteel bestaan, bestonden in de oudste periode ook al. Zo vinden we bijvoorbeeld de combinatie van een bijvoeglijk naamwoord plus een zelfstandig naamwoord. Soms staat het bijvoeglijk naamwoord daarbij in verbogen vorm, zoals in goedendag, middernacht, wildeman (uit 1510-1512). In andere gevallen is het bijvoeglijke naamwoord onverbogen: bruinvis, middag, wildbraad (in de oudere vorm van middag, het tiende-eeuwse mitdondage, was het bijvoeglijk naamwoord wel verbogen).

De combinatie van een werkwoordstam plus een zelfstandig naamwoord vinden we in bijvoorbeeld blaasbalg, kerfstok, schoorsteen, vouwstoel, en met verbindings-e vagevuur en dwingeland (uit 1540), van een telwoord plus een zelfstandig naamwoord in vierschaar, viertel (oorspronkelijk viertal), en van een (voorzetsel)bijwoord plus een zelfstandig naamwoord in voorspoed, voorwaarde.

Bij de koppeling van twee zelfstandige naamwoorden zien we wel een verschil met het heden: in verreweg de meeste oude samenstellingen staat het eerste zelfstandige naamwoord in de onverbogen vorm of stamvorm, terwijl we tegenwoordig vaker tussenklanken aantreffen. Het type met als eerste lid een onverbogen zelfstandig naamwoord kwam al voor in het Indo-europees en het Germaans.5

In slechts weinige van de oude samenstellingen zit een verbindings-s of -e(n), vergelijk elleboog, middernacht uit de dertiende eeuw en godsdienst uit de veertiende eeuw. Dit type samenstelling is dus kennelijk jonger dan de combinatie met een onverbogen vorm als eerste lid. Hier stuiten we bovendien op een belangrijk verschil met het moder-

ne Nederlands: wat tegenwoordig een verbindingsklank is, was vroeger een naamvalsuitgang: -en en -s duidden toen een tweede naamval aan, -e, -en, -er en -s een meervoudsuitgang. De samenstellingen ontstonden uit oudere syntactische verbindingen: godes dienst ‘dienst van God’ werd op den duur als eenheid opgevat en als godsdienst geschreven. Toen de naamvallen verdwenen, ging men de naamvalsuitgangen als verbindingsklanken beschouwen, en kwamen ze door analogie en voor een gemakkelijkere uitspraak ook op plaatsen te staan waarin het vroegere naamvalssysteem er niet in zou hebben voorzien.6 Dat geldt bijvoorbeeld voor arbeidsloon uit de veertiende eeuw: arbeid was een vrouwelijk woord en kreeg dus geen -s in de tweede naamval; de -s is dus secundair als verbindingsklank gevormd. In kinnebak uit de tiende eeuw beschouwen we de -e- momenteel als verbindings-e, maar oorspronkelijk behoorde deze tot de stam: kinni- was een -ja-stam.

Voorts valt aan bovengenoemde samenstellingen op dat de meeste afzonderlijke delen na al die eeuwen nog steeds doorzichtig zijn. Wel zijn er een aantal woorden die alleen in de samenstelling zijn blijven voortleven, maar inmiddels als apart woord zijn verdwenen, zoals gom ‘man’ in bruidegom, galen ‘zingen’ in nachtegaal, wie- ‘heilig’ in wierook, vagen ‘vegen, schoonmaken’ in vagevuur. Daarnaast is in sommige samenstellingen een deel (meestal het eerste) van de samenstelling zodanig veranderd dat de oorsprong niet meer helder is: in litteken en likdoorn is lijk ‘lichaam’ niet meer herkenbaar, in sprinkhaan ziet niet iedereen springen, in knoflook is Middelnederlands clof ‘kloof, spleet’ niet direct te zien; hier is sprake van dissimilatie. In viertel is het tweede lid verduisterd, waarschijnlijk om een verschil te maken tussen viertel ‘een maat’ en viertal ‘eenheid van vier’.

Een improductief geworden samenstellingsprocédé vinden we in dwingeland (1540) en deugniet (1564), waar het werkwoordelijke deel voorop staat, en in steenbreek en zoetekauw (1618), met het werkwoordelijke deel achterop. Het dertiende-eeuwse steenbreek is een vertaling van Latijn saxifraga (de plant heette zo omdat hij gebruikt werd tegen nierstenen: hij zou deze stenen breken). Tegenwoordig zouden deze woorden zijn gevormd met het achtervoegsel -er, vergelijk de moderne vormen (niet in het bestand) spelbreker en piskijker met de verdwenen vormen brekespel en kijcpisse.7

Daartegenover bestaan er moderne, nieuwe soorten samenstellingen, die dus per definitie hierboven niet genoemd zijn. De taalkundige Joop van der Horst wijst op een jong soort samenstelling: defensieminister of onderwijsminister in plaats van minister van defensie, minister van onderwijs, om privacy-redenen in plaats van om redenen van privacy en Clintonmensen in plaats van Clinton en zijn mensen.8 Dat laatste zal een uitbreiding zijn van oudere samenstellingen die bestaan uit een eigennaam en een zelfstandig naamwoord. Ik zeg wel ‘ouder’, maar ook deze vorm van samenstelling is jong - dergelijke samenstellingen zijn onder Duitse invloed ontstaan. In Duitsland kwamen dergelijke samenstellingen na 1830 in zwang, en de Nederlanders namen het procédé over. Tegenwoordig vinden we deze samenstellingen nog steeds, maar nu zijn het meestal anglicismen: het Hite-rapport, de Bush-regering.

Ook de vorming van samenstellingen van een onverbogen bijvoeglijk naamwoord met een zelfstandig naamwoord is jong en door het Duits beïnvloed. In het Nederlands

worden op deze wijze possessieve samenstellingen gevormd, zoals kaalkop, zie hieronder. Dit type samenstelling is vanaf halverwege de negentiende eeuw in het Nederlands uitgebreid onder invloed van het Duits, en er is dan ook aanvankelijk veel protest van puristen tegen geweest. Zo gaan groenvoer (1844), groothandel (1857), hoogspanning (1907), rauwkost (1930) en smalspoor (1912) terug op het Duits. Momenteel is het type samenstelling productief geworden en bestaat er dikwijls geen Duitse tegenhanger meer; zo heet totaalbedrag in het Duits Gesamtbetrag en totaalwasmiddel luidt Vollwaschmittel.

Een laatste voorbeeld van een woordvormingstype dat al langer bestaat maar recent onder buitenlandse invloed zeer is toegenomen, is de vorming van een bijvoeglijk naamwoord door de samenkoppeling van een zelfstandig naamwoord en een voltooid deelwoord: bedrijfsgericht, bloedbevlekt, doelgericht, handgemaakt, marktgericht, noodgedwongen, tijdgebonden, vacuümverpakt, watergekoeld. Dergelijke samenstellingen kwamen sporadisch al in het Middelnederlands voor, vergelijk huusbacken ‘thuisgebakken, in huis gebakken’. Vanaf midden negentiende eeuw is hun aantal alsmaar toegenomen, eerst onder Duitse en later onder Engelse invloed; vergelijk zongedroogd met Duits sonnengetrocknet en Engels sun-dried.9

Kortom: er komen nog steeds nieuwe manieren om samenstellingen te vormen bij, maar de oude manieren zijn alle blijven bestaan en zijn tot op heden productief.

Verholen samenstellingen

Hierboven zagen we dat bij de meeste samenstellingen de afzonderlijke delen doorzichtig zijn gebleven. Een uitzondering daarop vormen de zogenoemde verholen samenstellingen, samenstellingen die niet meer als zodanig herkenbaar zijn:

Bij veel van deze woorden is het tweede lid schijnbaar een achtervoegsel (-er, -erd, -sel). Schout lijkt zelfs een ongeleed woord, maar het luidde oorspronkelijk schout(h)ete en was samengesteld uit schout, scholt ‘schuld, verplichting’, en heten ‘gebieden’; een schout was dus een overheidsdienaar die de plichten oplegt.

Veertien verholen samenstellingen op een bestand van ruim achttienduizend woorden (waarvan 12.904 zelfstandige naamwoorden) is maar heel weinig. Dat ligt niet alleen aan het bestand: ook de literatuur wijst niet veel meer verholen samenstellingen aan.10 Wel zijn er nog enkele verholen samenstellingen die al verholen waren voordat de Oudnederlandse periode begon; dat ze oorspronkelijk samenstellingen waren, kan slechts opgemaakt worden uit Germaanse verwanten. Dat geldt voor mes. Uit de Oudengelse vorm meteseax weten we dat dit woord eigenlijk ‘vleeszaag’ betekende en een samenstelling was van een eerste lid dat verwant is met Engels meat ‘vlees’ en een tweede lid dat bewaard is gebleven in de naam Saksen en dat verwant is met zaag. Oude Germaanse samenstellingen waren verder echt ‘wettig, werkelijk’, oom, sperwer, wereld, de telwoorden elf, twaalf, honderd, duizend, en de voornaamwoorden iets, niets. Deze woorden beschouw ik voor het Nederlands niet als verholen samenstelling: tegen de tijd dat ze voor het eerst opgeschreven werden - de periode dus waartoe dit boek zich beperkt -, waren het ‘gewone’ woorden waaraan de oorsprong niet meer te zien was.

Verholen samenstellingen zijn korter dan ‘gewone’ samenstellingen. Hierin volgen ze de normale taalontwikkeling. Die is namelijk dat woorden in de loop van de tijd steeds korter worden. Dat verklaart hoe het komt dat de meeste oude woorden uit slechts één lettergreep bestaan: zie de chronologische woordenlijst achterin voor voorbeelden, en vergelijk bijvoorbeeld Middelnederlands herte, harte, nu hart; matte, nu mat; of me(e)rminne, ma(e)rminne, nu meermin. Die verkorting is vooral te danken aan de klemtoon: in het Germaans bestond een sterk accent op de eerste lettergreep, waardoor eindlettergrepen verzwakten of wegvielen.11

Uit onderzoek blijkt dat onze dagelijkse conversatie voor ongeveer de helft uit eenlettergrepige woorden bestaat; vervolgens heeft zo'n dertig procent van de woorden die we uitspreken twee lettergrepen, en dertien procent heeft drie lettergrepen; zes procent heeft vier lettergrepen, en alles wat langer is dan vier lettergrepen, vormt samen amper één procent. Woordlengte en frequentie zijn omgekeerd evenredig; vandaar dat er een sterke neiging bestaat veelgebruikte woorden te verkorten.12 Deze observatie geldt zowel inheemse woorden als geleende woorden. Woorden die meerdere malen zijn geleend, bewijzen de stelling. De oudste geleende vormen bestaan dan inderdaad vaak uit één lettergreep, of uit een beklemtoonde en een onbeklemtoonde lettergreep, terwijl de jongere vormen uit twee of meer volle lettergrepen bestaan, vergelijk uit het Latijn, met telkens het oudste woord als eerste genoemd: doos (1361) - dosis (1663), priester (1236) - presbyter (1535), trecht (300) - traject (1746); in verschillende tijden zijn uit het Frans geleend: beschuit (1343-1345) - biscuit (1704), kwijt (1237) - quitte (1563).

Het blijkt echter dat deze regel niet geldt voor inheemse doorzichtige samenstellingen. Deze veranderen uiteraard in de loop van de tijd, maar daarbij veranderen de delen van de samenstelling op precies dezelfde wijze als de afzonderlijke woorden waaruit de samenstelling bestaat. In de evolutie van Middelnederlands bor(e)chtocht, hagedo(o)rn,

elle(n)boge, vorewaerde, we(i)delant/wei(d)land naar borgtocht, haagdoorn, elleboog, voorwaarde, weiland zijn beide delen van de samenstelling herkenbaar gebleven en hebben zij dezelfde verandering doorgemaakt als de overeenkomstige woorden. Dit is in strijd met de verwachte klankverandering: omdat bij samenstellingen de klemtoon altijd sterk op één lettergreep ligt - meestal de eerste -, zou men verwachten dat de onbeklemtoonde lettergreep afgesleten zou raken, en dat er dus veel meer verholen samenstellingen zouden zijn ontstaan. Het streven naar begrijpelijkheid en transparantie heeft kennelijk de verwachte klankveranderingen tegengehouden. Dit is dezelfde tendentie naar inzichtelijkheid die we zien in volksetymologie, waarbij onbegrijpelijke woorden aangepast worden aan begrijpelijke.

Uitzondering vormt de zeer kleine groep verholen samenstellingen, die overigens vooral bestaat uit spreektaalwoorden waarnaast ook de oorspronkelijke samenstellingen zijn blijven voortleven, vergelijk bongerd, wingerd, wimper naast boomgaard, wijngaard, wenkbrauw, en de aanspreekvormen: juffrouw, jonker, vent naast het officiëlere jonkvrouw, jonkheer, vennoot. Een uitzondering vormen ook de woorden waarbij een deel inmiddels als apart woord is verdwenen: hier kan per definitie geen sprake zijn van aanpassing aan het afzonderlijke woord. Dat geldt bijvoorbeeld voor bovengenoemd laars (van leder en het verdwenen hose) en voor lichaam (1100), dat eigenlijk een samenstelling is van lijk ‘lichaam, vlees’ en haam ‘omhulsel’; de oorspronkelijke betekenis was dus ‘vleselijk omhulsel’.

Copulatieve samenstellingen

Een heel oud type samenstelling is de copulatieve samenstelling, waarin twee zelfstandige naamwoorden als gelijkwaardig aan elkaar verbonden worden,13 bijvoorbeeld Moedermaagd, ontstaan uit de syntactische verbinding moeder ende maghet ‘moeder en maagd’ (1265-1270). Weerwolf herkennen we niet meer als copulatief, maar het was eigenlijk ‘manwolf’, want weer is een oud woord voor ‘man’, vergelijk Latijn vir ‘man’. Dit type samenstelling bestond waarschijnlijk al in het Indo-europees, maar was er zeldzaam.14 In het bestand zitten de volgende voorbeelden:

Hieruit blijkt dat het type meer dan tien eeuwen productief is gebleven.

Possessieve samenstellingen

Een apart type samenstellingen vormen de possessieve samenstellingen of bahuvrihicomposita (zo genoemd naar het Sanskrietvoorbeeld bahuvrīhi- ‘veel rijst hebbend’). Ook deze samenstellingen bestonden al in het Indo-europees. Ze benoemen iemand die of iets dat datgene bezit wat in de samenstelling aangeduid wordt, zoals dikkop of roodhuid.15 De samenstellingen zijn veelal gevormd van een bijvoeglijk naamwoord of telwoord plus een zelfstandig naamwoord. Het bestand bevat:

Het procédé is productief: naast dikkop, kaalkop bestaan volgens de woordenboeken nog onder andere domkop, dwarskop, geelkop, grijskop, platkop, rondkop, roodkop, witkop, zwartkop (waarin kop, net als kous in blauwkous, oorspronkelijk een leenwoord is).

Hoewel de voorbeelden beperkt zijn (het etymologische bestand bevat slechts een selectie van de samenstellingen), tonen ze aan dat de vorming gedurende vele eeuwen productief is gebleven. Uit de literatuur blijkt dat het Middelnederlands veel possessieve samenstellingen heeft gekend die inmiddels verdwenen zijn of vervangen door nieuwe vormingen, bijvoorbeeld ruigrok, slappe-lende.16 Veel van de jongere woorden zijn vertalingen van anderstalige voorbeelden: blauwbaard (naar het Frans) en blauwhelm, blauwkous, roodhuid, volbloed (naar het Engels); ook het oude driehoek is een vertaling, namelijk van Latijn triangulus.

Samenstellende afleidingen

Samenstellende afleidingen bestaan uit een achtervoegsel en twee grondwoorden die zelfstandig kunnen voorkomen, maar niet tezamen als samenstelling, terwijl evenmin het tweede lid samen met het achtervoegsel voorkomt, of alleen met een andere betekenis. Een voorbeeld is tegenvoeter: noch tegenvoet, noch voeter komen voor; naast zwaarmoedig bestaat wel de afleiding moedig, maar in een heel andere betekenis.17 Zowel zelfstandige en bijvoeglijke naamwoorden als bijwoorden en werkwoorden kunnen door samenstellende afleiding worden gevormd.

De categorie samenstellende afleidingen in het bestand is slechts klein. Aan inheemse samenstellende afleidingen bevat het de volgende zelfstandige naamwoorden, allemaal met de afleiding -er, enerzijds persoonsnamen op -er, anderzijds zaaknamen met als eerste lid meestal een telwoord (behalve bij dijenkletser). De woorden dateren allemaal van na het Middelnederlands. Het zeer moderne dubbeldekker (1976) is ontleend aan het Engels.

Aan bijvoeglijke naamwoorden vinden we woorden op -ig, -s en -end (bestaande uit een zelfstandig naamwoord plus tegenwoordig deelwoord). Het gaat om de volgende woorden (waarbij overigens soms een deel van de samenstelling oorspronkelijk geleend is, namelijk plat, schaal en uur):

Uit de gegevens kunnen we concluderen dat het type bijvoeglijk naamwoord bestaande uit een telwoord plus een zelfstandig naamwoord en de uitgang -ig (tweejarig) in de Middeleeuwen productief was (het mnw geeft nog vele voorbeelden, waarvan een groot deel inmiddels verdwenen is), en dat de andere typen voornamelijk aan het eind van de Middelnederlandse periode zijn opgekomen. Daarnaast bestond in het Middelnederlands een inmiddels verdwenen type samenstellende afleiding van bijvoeglijk naamwoorden op -de: driehoekede, nu driehoekig; blauwoogde, nu blauwogig; grijshaerde, nu grijsharig.18

Een deel van de samenstellende afleidingen is geleend uit een andere Germaanse taal, waardoor dit type afleiding ook door geleende voorbeelden wordt uitgebreid. Aan de vorm is niet te zien dat het om leenwoorden gaat: het lijken zeer inheemse woorden. Voorbeelden hiervan, alle teruggaand op het Duits, zijn:

Een bijzonder type samenstellende afleiding vormen werkwoorden met als eerste lid een werkwoordstam en als tweede een zelfstandig naamwoord dat een lichaamsdeel aanduidt.19 Onderstaande lijst is vrij compleet. Daaruit kunnen we concluderen dat het type na de Middeleeuwen opkwam en vooral in de zeventiende en achttiende eeuw opgang heeft gemaakt:

Het type samenstellende afleidingen is vooral na de Middeleeuwen ontstaan en tot op heden productief gebleven. Alleen het type bijvoeglijk naamwoord bestaande uit een telwoord plus een zelfstandig naamwoord en de uitgang -ig (tweejarig) was al in de Middeleeuwen productief. Het aantrekkelijke van deze samenstellingen zal mede liggen in de beknoptheid ervan: kleinschalig in plaats van op kleine schaal, klappertanden in plaats van met de tanden klapperen.

Concluderend

Het procédé samenstelling is sinds het oudste Nederlands niet ingrijpend gewijzigd. Wel is in de loop van de tijd het aantal samenstellingen met een verbogen eerste lid (later: met een verbindingsklank) toegenomen. Copulatieve samenstellingen zoals herenboer en manwijf, en possessieve samenstellingen zoals dikkop en roodhuid worden al meer dan tien eeuwen gevormd, en de vorming is nog steeds productief.

Er zijn nauwelijks verholen samenstellingen, dus samenstellingen die niet meer als zodanig herkenbaar zijn, zoals laars of leidsel. Terwijl ‘gewone’ woorden in de loop van de tijd korter worden en afslijten, gebeurt dat niet met samenstellingen, want dan zouden er veel meer verholen samenstellingen zijn ontstaan. Samenstellingen maken wel een verandering door, maar daarbij passen de delen van de samenstelling zich aan aan de afzonderlijke woorden waaruit de samenstelling bestaat. Het streven naar begrijpelijkheid en transparantie houdt verwachte klankveranderingen tegen.

Zelfstandige naamwoorden die als samenstellende afleidingen zijn gevormd, zoals bevelhebber en driewieler, dateren allemaal van na het Middelnederlands. Samenstellende afleidingen bestaande uit een telwoord plus een zelfstandig naamwoord en de uitgang -ig (tweejarig) waren al in de Middeleeuwen productief. Andere bijvoeglijke naamwoorden die als samenstellende afleidingen zijn gevormd, hebben de uitgang -s (onderhuids) of bestaan uit een zelfstandig naamwoord plus tegenwoordig deelwoord (geestdodend). Deze typen zijn voornamelijk aan het eind van de Middelnederlandse periode opgekomen.

Inheemse afleidingen met improductieve achtervoegsels

Afleidingen van woorden worden gemaakt door een (grond)woord te combineren met een woorddeel dat niet zelfstandig voorkomt. Dat woorddeel kan voor het grondwoord gezet worden (voorvoegsel) of erna (achtervoegsel). Voorvoegsels behandel ik hier niet: in het alfabetisch woordregister achterin kan men de woorden met identieke voorvoegsels gemakkelijk opzoeken, omdat deze woorden onder elkaar staan.

Van sommige achtervoegsels weten we dat ze zijn ontstaan uit oorspronkelijk zelf-

standige woorden die aanvankelijk gebruikt werden als tweede deel in samenstellingen. In de loop van de tijd vervaagde hun betekenis, verzwakte de klemtoon en verloren ze hun zelfstandigheid, waardoor ze alleen nog in combinatie met andere woorden voorkwamen, met andere woorden een achtervoegsel werden. Men meent wel dat dat de oorsprong van álle achtervoegsels is, maar dat is niet meer met zekerheid na te gaan. Van de achtervoegsels -dom, -heid en -schap in zelfstandige naamwoorden weten we wél zeker dat ze zo zijn ontstaan: het Oudnederlands kende doem, doom ‘(toe)stand, waardigheid’, in het Gotisch bestond het zelfstandige naamwoord haidus ‘wijze, hoedanigheid’ dat correspondeert met het Nederlandse achtervoegsel -heid, en -schap ten slotte is een afleiding van scheppen en betekende dus ‘schepping, schepsel’, vandaar ‘gestalte, vorm, geaardheid, toestand’.20

Achtervoegsels kunnen zeer lang productief blijven: de al genoemde -dom, -heid en -schap worden vanaf het oudste Nederlands tot op heden gebruikt voor de vorming van nieuwe woorden. Het achtervoegsel -sel dateert zelfs al uit de periode van het Indo-europees, waar het -slo luidde. Hiermee worden zelfstandige naamwoorden van werkwoorden afgeleid, bijvoorbeeld deksel van dekken, hengsel van hangen, raadsel van raden, voedsel van voeden en wissel van wijken.21 Dit achtervoegsel is nog steeds productief (vergelijk schrijfsel uit 1923), en wordt ook gebruikt met oorspronkelijke leenwoorden (vormsel, oliesel, staketsel). Het wordt dus al vier- of vijfduizend jaar gebruikt!

Hieronder bekijk ik achtervoegsels die ooit productief zijn geweest22 maar dat niet meer zijn, en beantwoord ik de vraag tot wanneer ze productief zijn geweest. Ik behandel geen nu nog productieve achtervoegsels. Omdat daarmee tot op de dag van vandaag nieuwe afleidingen gevormd worden, is het bestand waarmee ik werk te incompleet om te komen tot algemene uitspraken. Dit bestand is immers een etymologisch en geen morfologisch bestand, en daarom zijn doorzichtig gevormde productieve afleidingen slechts sporadisch opgenomen. Bij de opname van afleidingen met improductieve achtervoegsels heb ik, op basis van de verschillende grammatica's van het Nederlands, gestreefd naar een grote mate van volledigheid (gehele volledigheid is in de praktijk onmogelijk). Dergelijke afleidingen horen ook thuis in een etymologisch woordbestand, omdat improductieve achtervoegsels een etymologische verklaring behoeven, zeker in de gevallen waarin het achtervoegsel niet meer als zodanig herkend wordt. Vergelijking met de verschillende grammatica's toont dat het aantal niet-genoemde woorden met een bepaald achtervoegsel klein is, zodat het hieronder geschetste beeld door deze onvolledigheid niet wezenlijk verstoord wordt. Wel is het belangrijk in het oog te houden dat het gaat om woorden die we nu nog steeds kennen: het is goed mogelijk dat een aantal woorden met een bepaald achtervoegsel inmiddels uit de taal verdwenen is.

Er zijn twee soorten improductieve achtervoegsels: de achtervoegsels die tegenwoordig niet meer herkend worden, en de achtervoegsels die nog wel herkend worden, maar niet meer gebruikt worden in nieuwvormingen.

Zelfstandige naamwoorden

Als gezegd behandel ik geen productieve achtervoegsels. De belangrijkste waarmee zelfstandige naamwoorden worden gemaakt, zijn: -ing in persoonsnamen en zaaknamen,

-in en -e in vrouwelijke persoonsnamen, -heid, -schap in abstracta, -dom in collectiva en abstracta, en -sel in zaaknamen. Deze zijn inheems. Verder zijn zeer productief de geleende achtervoegsels -aard, -er/-aar, -ier, -ist in mannelijke persoonsnamen, -es, -ster in vrouwelijke persoonsnamen en -age, -ij, -isme, -iteit, -ment in abstracte woorden. Hieronder volgen de improductieve achtervoegsels.

Het achtervoegsel -m

Een onherkenbaar improductief achtervoegsel is -m. Ooit, in het Germaans en Indo-europees, was dit zeer productief om zelfstandige naamwoorden van werkwoorden af te leiden, bijvoorbeeld bloem van bloeien, helm van helen ‘verbergen, bedekken’ (in dit geval: het hoofd) en molm van malen.23 Ooit werd dit achtervoegsel veelvuldig gebruikt, want er zijn veel sporen van bewaard gebleven, waarbij lang niet altijd meer duidelijk is welk werkwoord aan de basis heeft gestaan: er is beslist sprake van analogievorming.

Er zijn drie typen te onderscheiden: lange klinker of tweeklank plus -m, liquida plus -m en woorden met de oorspronkelijke uitgang -(s)man-.

Voorbeelden van het type lange klinker of tweeklank + -m, veelal teruggaand op Germaans -man-, zijn:24

Liquida (l of r) plus -m:25

De volgende woorden gaan terug op de Germaanse uitgang -sman- (de met s versterkte vorm van de uitgang -man-), of op een dentaal (d of t) plus -man- (adem, bodem, vadem).26 In het Nederlands is dit achtervoegsel -sem, -zem of -dem geworden:

Buiten deze typen vallen brem, dam, schram, stam en stem, want in deze woorden staat voor de -m een korte klinker. Dat betekent dat in deze gevallen sprake is van een andere herkomst dan een m-afleiding van een werkwoord, en dat blijkt te kloppen volgens de etymologische woordenboeken. Zo gaan stam en stem oorspronkelijk terug op een grondvorm met -mn, vergelijk Oudengels stemn, stefn ‘stam’ en stemn ‘stem’, en Oudhoogduits stimna ‘stem’. Brem is een variant van braam. De grondvorm van dam was waarschijnlijk de gereconstrueerde vorm dambna-, gezien de verwante vormen Grieks taphos ‘graf’ en Armeens damban ‘graf, kuil’. De -m van schram ten slotte gaat waarschijnlijk terug op een Indo-europees werkwoord (s)krem- ‘snijden, schrammen’ naast Indo-europees sker- ‘snijden’ (ons scheren); de -m is wel een afleidingssuffix, maar niet van een zelfstandig naamwoord.

De woorden van alle drie de types zijn oud; schalm en veem lijken relatief jong, maar beide zijn ouder in een andere betekenis: schalm ‘ijzeren band om een vat’ dateert van 1475-1476, en veem ‘Amsterdams strafgerecht’ van 1401-1425. Omdat alle woorden met dit achtervoegsel gedateerd zijn vóór de periode van het Nieuwnederlands, heb ik stoom in het rijtje niet opgenomen. Stoom is voor het eerst aangetroffen in 1669, en daarom lijkt een -m-afleiding van het werkwoord stuiven, die wel gesuggereerd is, minder waarschijnlijk.

Het is de vraag of het achtervoegsel -m ooit in het Nederlands productief is geweest - gezien de dateringen denk ik dat dat niet het geval is.

Het verkleiningsachtervoegsel -el

Tegenwoordig worden verkleinwoorden gevormd met het achtervoegsel -je (en -ke in het Zuid-Nederlands, vergelijk de hondensoort schipperke). Vroeger vormde men ook verkleinwoorden met het achtervoegsel -el (Germaans -ila-), bijvoorbeeld stippel van stip.28 Het procédé is in de standaardtaal niet meer productief.29 Daarnaast betekent -el ook ‘toebehoren aan, behoren bij’, bijvoorbeeld in eikel, dat hoort bij eik, of in grondel, dat hoort bij grond.30 Dit geldt slechts enkele gevallen en ligt dicht tegen de verkleiningsvorm aan, vandaar dat ik ze hier samen noem.

In de volgende woorden is sprake van een verkleiningsachtervoegsel. Ik heb het grondwoord of, wanneer het grondwoord inmiddels is verdwenen, een verwante vorm toegevoegd achter de betekenis van het verkleinwoord, zodat de afleiding duidelijk wordt:

Trommel is wellicht ook op deze manier gevormd, maar waarschijnlijker is ontlening aan het Duits. Bottel is ouder in een andere betekenis: ‘haagappel’ uit 1477. Piemel (1875) hoort er niet bij: het woord is afgeleid van piemelen ‘urineren’, en de oudste betekenis was dan ook ‘urine’. Bij hagel behoort de l tot de wortel en is deze geen achtervoegsel, blijkens de verwante Griekse vorm kachlèx ‘steentje’. Er zijn meer woorden waar de l tot de wortel behoort, bijvoorbeeld appel. Voor dergelijke woorden bestaat geen grondvorm zonder l, daarom heb ik ze hierboven niet opgenomen.

We vinden de verkleinvormingen tot heel recent; denk ook aan de betekenisloze merknaam wokkel voor een bepaald soort zoutje. Het achtervoegsel is dus tot in het Nieuwnederlands productief geweest, maar na de achttiende eeuw nauwelijks meer. Er lijkt bij de jonge vormingen geen sprake te zijn van analogievorming, want er is telkens nog een grondvorm aan te wijzen.

Het instrumentale achtervoegsel -el

Het achtervoegsel -el werd (al in het Indo-europees) ook gebruikt om zaaknamen van werkwoorden af te leiden, vooral de namen van werktuigen, bijvoorbeeld bikkel van bikken.31 Later werd dit gebruik verruimd en kregen ook andere zelfstandige naamwoorden dit achtervoegsel. Ook deze vorming is inmiddels improductief. Een aantal werktuignamen zijn al genoemd bij de verkleinwoorden op -el, namelijk angel, grendel, haspel, hekel, knevel en repel: op basis van de grondvormen lijkt in deze woorden sprake te zijn van de verkleiningsuitgang, maar de twee achtervoegsels -el kunnen gemakkelijk door elkaar heen zijn gaan lopen. Rakel valt onder geen van beide categorieën omdat het van het werkwoord rakelen is afgeleid, en ook in gaffel zal de l bij de wortel horen.

De volgende woorden op -el zijn van een werkwoord afgeleid:

De vorming van werktuignamen is na de Middeleeuwen improductief geworden. Het is niet bekend van welk werkwoord de werktuignaam takel (1376-1400) is afgeleid; hier is waarschijnlijk analogievorming in het spel.

Veel van de werktuignamen hebben klinkerwisseling. Onder invloed van de oorspronkelijke onbeklemtoonde i in het achtervoegsel (-el < Germaans -ila) is umlaut of i-umlaut opgetreden, dat wil zeggen dat de beklemtoonde klinker vóór de uitgang gewijzigd is. Vergelijk hengel - hangen, klepel - klappen, lepel - lapen, stempel - stampen; pekel - pikken, zetel - zitten. In beugel - buigen, sleutel - sluiten; drevel - drijven, teugel - tijgen, vleugel - vliegen is sprake van ablaut (klinkerwisseling in werkwoordsvormen). Hier vinden we telkens de o-trap van het werkwoord. Ablaut hebben ook wrongel - wringel; bochel - buigen en schoffel - schuiven.

Opvallend zijn drie woorden die beginnen met een klankschilderende medeklinkercombinatie (zie hieronder) en eindigen op -el - zonder dat er een grondvorm is aan te wijzen -, namelijk snavel (1287), zwachtel (1421) en zwengel (1371).

Dierennamen op -el

Het achtervoegsel -el wordt ook gebruikt voor de afleiding van dierennamen, namelijk bij:32

Hommel en krekel zijn bovendien klanknabootsingen, zie hieronder.

De dierennamen op -el waren waarschijnlijk al niet meer productief in de periode van het Middelnederlands.

Het abstracte achtervoegsel -nis

Volgens de ans is het achtervoegsel -nis, dat achter bijvoeglijke naamwoorden en werkwoordsstammen wordt gezet, niet meer productief. Het is nog wél herkenbaar als achtervoegsel, en de grondvorm is meestal gemakkelijk te doorzien:33

Verschillende woorden zijn afgeleid van het verleden deelwoord van het werkwoord, bijvoorbeeld vonnis (van vinden, vond ‘(in rechte) tot een overtuiging over de waarheid komen, oordelen’), begrafenis, bekentenis, gebeurtenis, geschiedenis, gevangenis. Bij vonnis en schennis uit vond-nis, schend-nis heeft assimilatie plaatsgevonden. Bij wildernis is onder invloed van duisternis en hindernis -er- tussengevoegd.

Wanneer voor de uitgang -nis een stemhebbende medeklinker stond, is deze verscherpt; vervolgens werd er een -e- ingevoegd als overgangsklank. De ontwikkeling was: verbind-nis → verbint-nis → verbint-e-nis. Op dezelfde wijze zijn erfenis en begrafenis ontstaan. Ontstentenis is voortgekomen uit ontstanden, het verleden deelwoord van ontstaan; door verscherping en umlaut ontstond ontstent-nis en hierna werd een -e- ingevoegd.

Later is het verlengde achtervoegsel -enis ook direct achter de stam gezet; toen vond geen verscherping van de medeklinker meer plaats, vergelijk de jongere vormen (vanaf de vijftiende eeuw) belijdenis, besnijdenis en geschiedenis. Analogie speelt hierbij een rol: in het Middelnederlands bestonden naast elkaar de, gezien de ouderdom verwachte, vorm gevancnisse en gevangnesse zonder verscherping; die laatste vorm heeft tot het huidige gevangenis geleid.

In navolging van verbintenis is er later secundair bovendien een achtervoegsel -tenis gevormd, dat voorkomt in bekentenis, erkentenis, gebeurtenis en ontsteltenis.34 Bij bekentenis en erkentenis is de mogelijkheid van ontlening aan het Duits gesuggereerd, maar de vorming kan goed als inheems worden verklaard.

Na de Middeleeuwen zijn nieuwvormingen met het achtervoegsel -(e)nis geleidelijk verdwenen. Opvallend is de jonge datering van herrijzenis uit het midden van de negentiende eeuw. In het wnt heb ik hiervoor geen oudere datering gevonden. Ontstentenis is ouder (1608) in de betekenis ‘het nalaten van iets’. Beeltenis (1569) zou de enige afleiding van een zelfstandig naamwoord zijn, namelijk van beeld, de andere woorden zijn afgeleid van bijvoeglijke naamwoorden en werkwoorden.35 Dat wijst erop dat de herkomst van beeltenis elders gezocht moet worden: het is geen inheemse vorming maar een ontlening aan het Duits, net zoals belevenis (1918).

Het abstracte achtervoegsel -st

Het achtervoegsel -st werd gebruikt om abstracta van sterke werkwoordstammen af te leiden.36 Het komt slechts zelden voor en is improductief. Vormingen met het achtervoegsel -st zijn oud. Het achtervoegsel is waarschijnlijk ontstaan uit het achtervoegsel -t, Germaans -ti- (vergelijk bocht van buigen en vlucht van vliegen): woorden als vors-t van

vriezen en lis-t van leren (met r-s-wisseling) ging men door metanalyse (een verkeerde lettergreepscheiding) opvatten als vor-st en li-st, en naar analogie daarvan vormde men bijvoorbeeld gun-st van gunnen.

Afleidingen op -st zijn:

In ernst (1100) is sprake van een andere afleiding: de oudere vorm van dit woord luidde in het Oudhoogduits ernust, vergelijk Engels earnest, en het woord is afgeleid van een Germaans bijvoeglijk naamwoord arni- ‘zeker’. Ook in dienst (1240) is sprake van een ander achtervoegsel, vergelijk Oudhoogduits dionōst.

Kennelijk is het woordvormingsprocédé aan het eind van de Middeleeuwen verdwenen. Opvallend is hoe laat opbrengst en vondst zijn gedateerd; het zullen wel analogievormingen zijn. Dat kan ook het geval zijn bij komst en last: gezien Duits Ankunft ‘aankomst’ en künftig ‘toekomstig’ met -f-, kan de -s- in het Nederlands een overgangsklank zijn. In last is de -t misschien secundair, gezien de Oudnoor(d)se vorm hlass.

In vondst heeft klinkerverandering plaatsgevonden (vergelijk de verleden tijd vond en het verleden deelwoord gevonden). Winst heeft geen klinkerverandering, waarschijnlijk omdat het jong is: de oudere vorm gewunst ‘bezit’, die vermeld wordt in de tiende-eeuwse Wachtendonkse Psalmen, heeft wel klinkerverandering.

Het abstracte achtervoegsel -te

Door middel van het achtervoegsel -te worden abstracta afgeleid van bijvoeglijke naamwoorden.37 In het Middelnederlands luidde het achtervoegsel aanvankelijk -ede, vergelijk dikede, hogede, warmede. Toen de eerste e wegviel, werd het achtervoegsel -de of -te, afhankelijk van de medeklinker die ervoor stond: als die stemloos was, werd -de verscherpt tot -te. Al gauw kwamen de twee varianten naast elkaar voor, bijvoorbeeld swaerde naast swaerte. Inmiddels is het achtervoegsel -de vrijwel overal verdrongen door het jongere, secundaire -te, waarschijnlijk door analogie, behalve in liefde, vreugde en weelde. Naast woorden op -te bestaan vaak woorden op -heid met ongeveer dezelfde betekenis: grootte - grootheid, dikte - dikheid.

De volgende afleidingen met -te komen voor; twee ervan zijn gemaakt van oorspronkelijke leenwoorden: kalmte (kalm komt uit het Frans) en goedkoopte (kopen komt uit het Latijn):

De vorming is oud en improductief; na de Middeleeuwen worden nog maar weinig nieuwvormingen gemaakt. De afleiding gemeente komt al in 1260 voor in de betekenis ‘gemeenschap, samenkomst’; het woord is afgeleid van gemeen ‘gemeenschappelijk’. Ook groente is ouder in de algemene betekenis ‘het groen-zijn’.

Kennelijk is het procédé nog herkenbaar, want zeer recent heeft Wim T. Schippers het woord gekte gevormd, naar analogie van andere vormingen op -te, dat onmiddellijk ingeburgerd raakte en niet meer weg te denken is uit het taalgebruik.

Gezindte lijkt ook tot deze categorie te behoren, als afleiding van gezind, maar dat is niet het geval: het is een vervorming van de oudere vormen gezinde ‘sekte’, later aangepast onder invloed van andere woorden op -te. Ook in diepte en hitte is sprake van een ander achtervoegsel: de tiende-eeuwse vorm van diepte luidde diopitha, en hitte gaat terug op de gereconstrueerde vorm hetjō, een -jō-stam met verdubbeling van de t.

Het is interessant om bij deze overzichtelijke categorie de dateringen van de grondwoorden naast die van de afleidingen te zetten:

Het verschil in datering tussen grondwoord en afleiding varieert van enkele decennia (kalm 1568 - kalmte 1602; des te opmerkelijker omdat het hier een leenwoord betreft, dat dus kennelijk zeer snel ingeburgerd was) tot een eeuw of acht (ruim 698-699 - ruimte 1564). Koelte is zelfs tien jaar eerder aangetroffen dan het woord koel, waarvan het is afgeleid! Veel regelmaat valt er niet in te ontdekken, en dat lijkt logisch en een algemeen geldend verschijnsel: de periode waarin nieuwe woorden met productieve achtervoegsels gevormd worden, heeft geen directe relatie met het eerste voorkomen van het grondwoord. Het zegt alleen iets over de gebruikelijkheid van het grondwoord: van ongebruikelijke woorden worden minder snel afleidingen gemaakt.

Sommige afleidingen hebben klinkerverandering ondergaan: lang - lengte en, minder doorzichtig, lam - leemte. Hier is sprake van umlaut die wijst op grote ouderdom: de oudste Middelnederlandse vorm was -ede, wat terugging op Germaans -iða en deze -i- was verantwoordelijk voor de umlaut. De umlaut vinden we niet in kalm - kalmte (dit is een leenwoord), vlak - vlakte, warm - warmte en zwak - zwakte; alleen warm is oud, dus daar zou men het wel verwachten. Het Standaardnederlands kent geen umlaut van de lange klinkers, vandaar groot - grootte, hoog - hoogte, zwaar - zwaarte. Die bestaat wel in het Oostnederlands, vandaar de Hellendoornse vormen groot - greutte, hoge - heugte, zwoor - zweurte.38

Het collectivum ge..te

Groepsnamen of collectiva werden in het Germaans gevormd door gi..ja, vandaar vormen in de tiende-eeuwse Wachtendonkse Psalmen zoals gerede ‘raad’, en geverthe ‘weg’. In het Duits is die vorming blijven bestaan, vergelijk Gebirge ‘gebergte’, Gefilde ‘veld’ en dergelijke. In het Nederlands is er een jongere vorming van collectiva voor in de plaats gekomen, en wel door middel van het voorvoegsel ge- plus het achtervoegsel -te.39 Dit leverde de volgende woorden op:

De oudste vormen dateren dus ‘pas’ van eind dertiende eeuw. Gehemelte is ouder (1440) in de betekenis ‘zoldering’, gevaarte betekende in 1260-1280 ‘werktuig, verschijning’. Het procédé is na de Middeleeuwen geleidelijk verdwenen. Opvallend is hoe jong gebladerte is. Dat lijkt verdacht - klopt de datering wel? -, maar op de cd-rom van het wnt is geen ouder citaat te vinden. De vorming is ook bijzonder, omdat als uitgangspunt niet het verwachte blad is genomen maar het meervoud blader(en); men zou eigenlijk gebla(a)dte verwachten.

Gevaarte is eigenlijk op een andere wijze gevormd (oudere vorm was gevaarde), maar heeft zijn huidige vorm mede onder invloed van andere woorden op ge..te gekregen, en wordt tegenwoordig dan ook wel als vergelijkbaar collectivum beschouwd.

Bijvoeglijke naamwoorden

De belangrijkste productieve inheemse achtervoegsels voor de vorming van bijvoeglijke naamwoorden zijn -achtig, -baar, -ig, -lijk, -loos, -matig, -s, -vuldig en -zaam. Een geleend achtervoegsel is -isch. Hier komen alleen de improductieve achtervoegsels ter sprake; dat is er slechts één: -n.

Het achtervoegsel -n

Het Indo-europese en Germaanse achtervoegsel -n vormt bijvoeglijke naamwoorden van werkwoorden, bijvoorbeeld groen van groeien en schoon van schouwen ‘kijken naar’.40 De -n volgt telkens op een lange klinker of een diftong.

Dit achtervoegsel is niet alleen improductief maar ook ondoorzichtig geworden. De afleidingen zijn alle erg oud: het achtervoegsel had zijn productiviteit kennelijk al in de Oudnederlandse periode verloren, en het geringe aantal voorbeelden wijst erop dat het ook toen niet heel erg vaak gebruikt is. Het bijvoeglijk naamwoord schuin zal er dan ook niet mee gevormd zijn, want dat woord is pas vanaf 1599 genoteerd.

Bijwoorden

De belangrijkste productieve inheemse achtervoegsels voor de vorming van bijwoorden zijn -halve, -lings, -tjes, -waarts en -wijze. Improductief is -s.

De bijwoordelijke -s

De oudste manier waarop bijwoorden werden gevormd, was door middel van de uitgang -ō: in de Wachtendonkse Psalmen komt bijvoorbeeld het bijwoord hardo voor. Een jongere manier om bijwoorden te vormen is door middel van het achtervoegsel -s. Oorspronkelijk was dit een buigingsuitgang, namelijk de uitgang van de tweede naamval, de genitief van tijd en plaats. Toen de naamvallen verdwenen, werd de -s een achtervoegsel. Vormen zonder -s waren vaak ouder, vergelijk dickwijl naast jonger dikwijls. Sommige aldus gevormde bijwoorden werden later voorzetsels, bijvoorbeeld jegens, langs en ondanks. Naast bijwoorden op -s komen ook bijvoeglijke naamwoorden op -s voor (dagelijks, vergeefs, zijdelings, zijwaarts). Van oorsprong ging het hierbij om twee verschillend gespelde en uitgesproken achtervoegsels: de bijvoeglijke naamwoorden waren gevormd op -(e)sch, de bijwoorden op -s. Toen echter de spelling -sch werd vereenvoudigd tot -s (officieel vastgelegd in 1954, maar al eerder in gebruik), vielen de vormen samen, en tegenwoordig beschouwt men ze dan ook als identiek.41

Hieronder geef ik alleen bijwoorden die met een -s zijn gevormd. Voor meer over bijwoorden en voorzetsels, zie hoofdstuk 4.

Hoewel de bijwoordelijke -s niet meer productief is, vinden we nog recente vormingen, maar vanaf de zeventiende eeuw is de vorming sterk afgenomen. Voetstoots is als handelsterm met de betekenis ‘zonder garantie’ ouder (1717); wiedes is ouder (1860) in de betekenis ‘dom, onnozel’.

Volgens het ewb zou wiedes uit 1897 een inheems bijwoord zijn, een afleiding van weten met het achtervoegsel -s. De datering maakt deze verklaring dubieus, en nader onderzoek bracht aan het licht dat ontlening aan Duits Bargoens witsch, wittisch ‘eenvoudig, dom’ waarschijnlijker is. In die zin heb ik het in het bestand aangepast; ik noem dit hier om te tonen hoe opvallende dateringen kunnen leiden tot correcties bij het bepalen van de herkomst van een woord.

Werkwoorden

Een geleend productief achtervoegsel is -éren.

Causatieve werkwoorden

Er is een aantal oude causatieve of oorzakelijke werkwoorden dat door middel van klinkerwisseling is gevormd.42 Hieronder geef ik eerst de causatieve werkwoorden en vervolgens de werkwoorden waarvan deze zijn afgeleid. De causativa zijn:

De werkwoorden waarvan de causativa zijn afgeleid, zijn:

Het woordvormingsprocédé zal al voor het Oudnederlands verdwenen zijn, en is gezien het geringe aantal voorbeelden kennelijk nooit erg productief geweest. De afgeleide causativa werden in dezelfde periode voor het eerst opgetekend als de werkwoorden waarvan ze afgeleid zijn.

Het achtervoegsel -igen

Een improductief achtervoegsel is -igen, waarmee oorspronkelijk van zelfstandige naamwoorden werkwoorden afgeleid werden die een handeling uitdrukten. Ze zijn ontstaan naar analogie van werkwoorden als matigen, zondigen, die zowel van mate en zonde als van matig en zondig afgeleid kunnen zijn; omdat het achtervoegsel -ig een tijdlang productief is geweest, is niet meer uit te maken in welke gevallen sprake is van het achtervoegsel -igen en in welke gevallen het gaat om een -en-afleiding van een woord op -ig.43

Voorbeelden hiervan zijn:

Een aantal werkwoorden is gevormd door een zelfstandig naamwoord, gecombineerd met het achtervoegsel -ig en een voorvoegsel, meestal be-; de betekenis is meestal ongeveer ‘iets of iemand geven wat het zelfstandig naamwoord noemt’. Sommige van deze werkwoorden kunnen ook afgeleid zijn van een bijvoeglijk naamwoord op -ig; zo kan bevredigen zowel een afleiding van vrede als van vredig zijn. En soms bestaan werkwoorden met en zonder voorvoegsel naast elkaar, met betekenisverschil, bijvoorbeeld vestigen en bevestigen, of komt een werkwoord voor met meerdere voorvoegsels: beschuldigen en verontschuldigen, verkondigen en afkondigen.

Werkwoorden op -igen met een voorvoegsel zijn:

In de Middeleeuwen bestonden vaak twee werkwoorden naast elkaar, waarbij de vorm op -igen de jongste was: bevreden naast bevredigen, begiften naast begiftigen, crucen naast crucigen, reinen naast reinigen. Bezoldigen, kruisigen en pijnigen zijn afgeleid van oorspronkelijke leenwoorden. Verreweg de meeste werkwoorden op -igen dateren uit de vijftiende eeuw, gevolgd door de zestiende. Na de Middeleeuwen zijn deze vormingen wel langzamerhand in onbruik geraakt en zijn nieuwvormingen alleen nog aan analogie te danken; wijzigen is iets ouder (1785) in de betekenis ‘vorm geven aan, samenstellen’, bevredigen is ouder (1412) in de betekenis ‘een vrede afkondigen’.

Ook in het Duits komt het achtervoegsel -igen voor, en het Nederlands heeft een aantal werkwoorden met dit achtervoegsel uit het Duits geleend, en wel ongeveer in dezelfde periode als waarin het achtervoegsel bij ons productief was. Het gaat om: overweldigen (1477), tuchtigen (1500; uit het Nederduits), beledigen (1588), inwilligen (1647), zich aanmatigen (1658) en bewerkstelligen (1769-1811).

Iteratieve werkwoorden op -eren en -elen

Met de achtervoegsels -eren en -elen zijn werkwoorden gemaakt met een iteratieve (frequentatieve) of herhalende betekenis. Zo betekent klapperen ‘herhaaldelijk klappen’.44 De achtervoegsels bestonden al in het Germaans, maar kwamen nog niet heel vaak voor. Van beide achtervoegsels bestaan een groot aantal voorbeelden; de hieronder genoemde zijn beslist niet compleet. Over de improductiviteit van de achtervoegsels -eren en -elen zijn de geleerden het niet eens: volgens de ans en De Haas en Trommelen zijn ze improductief, maar De Vooys zei in 1957 nog: ‘Dat dit suffix nog levend is, blijkt uit de vele nieuwvormingen in de expressionistische taal sedert 1880’, en geeft als voorbeelden onder andere brommelen, grommeren, lachelen, schokkeren en uit de kindertaal stompelen, wippelen.45 Dat zou betekenen dat de achtervoegsels in ieder geval nog tot in de twintigste eeuw in de algemene taal productief waren - in ieder geval zijn ze doorzichtig, dus analogievormingen zijn gemakkelijk denkbaar.

Het achtervoegsel -eren. Het achtervoegsel -eren is ontstaan naar analogie van woorden als timmeren, afgeleid van het zelfstandige naamwoord timmer ‘bouwmateriaal’, en vermageren, verouderen, verergeren van de bijvoeglijke naamwoorden of overtreffende trappen mager, ouder, erger, die vaak al een iteratieve betekenis hadden of leken te hebben. Daardoor kreeg het achtervoegsel een iteratieve betekenis en ontstonden nieuwvormingen als blakeren naast blaken, waarin blakeren een herhaalde beweging uitdrukt. Vervolgens werd het achtervoegsel ook gebruikt om een herhaalde indruk van licht (flakkeren), beweging (wapperen) of klank (kletteren) weer te geven. Bij de klanknabootsende werkwoorden (zie ook hieronder) werd het achtervoegsel productief in nieuwvormingen zonder dat er een grondvorm op -en bestond, vergelijk bulderen, fluisteren en snateren.46

Momenteel is niet altijd meer duidelijk wat de grondvorm is geweest: zijn dobberen, roosteren, voederen, zwabberen afgeleid van (verouderd) dobben, roosten, voeden, zwabben met het achtervoegsel -eren of van dobber, rooster, voeder, zwabber met -en? Daarbij moet ook bedacht worden dat veel grondvormen weliswaar nu niet meer bekend zijn,

maar dat ze wel bestaan hebben: het lijkt helder dat schilderen is afgeleid van schilder, totdat men weet dat er vroeger een werkwoord schilden ‘schilderen’ bestond.

In sommige gevallen is sprake van een andere herkomst; dergelijke gevallen heb ik weggelaten. Zo is luieren niet gevormd met -eren maar een samentrekking van luyaerden, en is vorderen een afleiding van Middelnederlands vorder ‘verder, voorwaarts’. Ook bij donderen, mijmeren, plunderen, schipperen, verbijsteren, weigeren en zinderen behoort de r tot de stam en is dus geen sprake van de uitgang -eren.

We kennen de volgende werkwoorden op -eren. De grondvorm op -en is telkens toegevoegd; de werkwoorden waarbij dat niet is gebeurd, zijn (veelal klanknabootsende) analogievormingen. Als er bij de grondvorm geen betekenis staat vermeld, betekent dit dat de betekenis identiek is aan die van de afleiding, op het iteratieve aspect na:

Soms zijn er vormveranderingen. Zo vinden we ablaut, soms vergezeld met medeklinkerverandering, bij: beven - bibberen, hangen - hunkeren, poten - peuteren, spuiten - sputteren, zieden - sudderen. Medeklinkerverandering alleen heeft plaatsgevonden bij glippen - glibberen.

Hoe zit het nu met de productiviteit? Had De Vooys gelijk toen hij beweerde dat het achtervoegsel nog levend is? De meeste woorden met het achtervoegsel -eren dateren van de zestiende en de negentiende eeuw. Hierna loopt het aantal vormingen terug, maar toch worden er ook in de twintigste eeuw nog steeds woorden met deze achtervoegsels gevormd, met als jongste vorming tetteren uit 1934. Opvallend is badderen met de medeklinkerverdubbeling van d.

Het achtervoegsel -elen. Het achtervoegsel -elen is eerst ontstaan als afleiding van een zelfstandig naamwoord op -el, bijvoorbeeld bengelen, handelen, lepelen, ratelen, roffelen, schommelen, stippelen, wisselen, zemelen, of van een bijvoeglijk naamwoord, bijvoorbeeld wankelen. Het aantal zelfstandige naamwoorden op -el is groot, omdat het achtervoegsel -el lange tijd productief is geweest, zowel voor de vorming van verkleinwoorden als voor de vorming van werktuignamen (zie boven voor voorbeelden). Van beide soorten zelfstandige naamwoorden zijn vaak vervolgens werkwoorden afgeleid. Dat zal de vorming van iteratieve werkwoorden op -elen waarschijnlijk versterkt hebben. Tegenwoordig is dan ook lang niet altijd duidelijk of er sprake is van het achtervoegsel -elen of van een afleiding met -en van een zelfstandig naamwoord op -el: is prikkelen afgeleid van prikken + -en of van prikkel + -en? Beide zijn mogelijk. Brokkelen, hobbelen kunnen afgeleid zijn van brokken, hobben ‘zich aftobben’ of van brokkel, hobbel.

Het achtervoegsel -elen wordt, net als -eren, gebruikt om een herhaalde indruk van licht (tintelen), beweging (friemelen, frommelen) of klank (babbelen) weer te geven en is bij woorden met deze betekenissen productief geworden in nieuwvormingen zonder dat er een grondvorm op -en bestond.

Mijn bestand bevat meer werkwoorden op -elen dan op -eren:

Net als de werkwoorden op -eren kennen die op -elen soms vormveranderingen ten opzichte van het basiswerkwoord, bijvoorbeeld ablaut, soms vergezeld met medeklinkerverdubbeling, bij: bidden - bedelen, drijven - dribbelen, gnuiven - gniffelen, janken - jengelen, kijven - kibbelen, snuiven - snuffelen, wandelen - wenden. Dribbelen en kibbelen zijn oud, want ze zijn afgeleid van de o-trap van het werkwoord met medeklinkerverdubbeling. Dribbelen is weliswaar pas in 1412 gedateerd, maar de afleiding en

toenaam Jan Drubbelare is al in 1291 aangetroffen. Verandering van medeklinker hebben ringen - rinkelen, schuiven - schuifelen, wenden - wentelen.

Uit de datering blijkt dat rakelen niet van rakel ‘hark’ is afgeleid (zoals bengelen van bengel), maar dat het juist andersom is: rakelen is namelijk al in de zestiende eeuw aangetroffen, en rakel pas in 1834. Hetzelfde geldt voor rommel (1866), dat als verbaalabstractum is afgeleid van rommelen (1461). Vaak echter liggen de dateringen dicht bij elkaar, en dan kunnen ze niet gebruikt worden om te bepalen welk woord de grondvorm was en welk de afleiding. Een enkele keer lijkt de datering erop te wijzen dat de afleiding niet via een werkwoord is gegaan. Zo komt tippelen (1840) voor naast tippen, dat echter pas in 1935 is genoteerd; daarentegen komt tip ‘teen, spits uiteinde’ al in 1477 voor. Het kan echter gewoon toeval zijn dat tippen niet eerder gevonden is.

Werkwoorden op -elen komen voornamelijk uit de vijftiende, zestiende en zeventiende eeuw, met een hoogtepunt in de zestiende eeuw. In de negentiende eeuw zijn er nog een redelijk aantal nieuwvormingen, maar aanzienlijk minder dan in de zeventiende eeuw. Uit de twintigste eeuw komen maar twee woorden. De productiviteit van de vorming neemt dus duidelijk af.

Volledig improductief lijken de vormingen op -eren en -elen toch nog niet. Ook niet, omdat er in deze eeuw een instroom is van leenwoorden of afleidingen daarvan op -eren of -elen. Bij de woorden op -eren gaat het dan bijna altijd om afleidingen van een zelfstandig naamwoord op -er, maar het is de vraag of de taalgebruiker dat zo ervaart of dat hij een link naar het achtervoegsel -eren legt. Sterker nog: ik vermoed dat het voortbestaan van het achtervoegsel -eren mede te danken is aan de aanwezigheid van een groot aantal woorden op -er, en dat ook de woorden op -elen en -el elkaar versterken en in stand houden.

Aan geleende woorden op -eren en -elen vinden we in de twintigste eeuw een aantal woorden waarvan de vorming en herkomst voor iedereen wel duidelijk zal zijn: computeren, consuminderen, enteren ‘op de entertoets drukken’; cancelen, schnabbelen, settelen, tackelen. Maar andere woorden lijken toch zeer inheems, al zijn ze in werkelijkheid geleend: dotteren, emmeren, hamsteren, kankeren, meieren, wieberen; besjoemelen, hosselen, inkapselen, peddelen, sjoemelen, stiefelen, tippelen ‘de baan opgaan van hoeren’, twinkelen.

Een telling levert het volgende op: in de negentiende eeuw waren er 13 iteratieve nieuwvormingen op -elen, en daarnaast kwamen er 24 nieuwe woorden op -elen bij die afgeleid waren van een leenwoord of van een zelfstandig of bijvoeglijk naamwoord op -el. In de twintigste eeuw waren er 2 iteratieve nieuwvormingen tegenover 15 afleidingen van een leenwoord of naamwoord. Met het achtervoegsel -eren zijn de getallen: in de negentiende eeuw 13 iteratieve nieuwvormingen en 12 nieuwe afleidingen van leen- of naamwoorden, in de twintigste eeuw 4 iteratieve nieuwvormingen en 9 nieuwe afleidingen van leen- of naamwoord. Voor de gebruiker zal het verschil in herkomst meestal niet duidelijk zijn - hij constateert slechts een nog steeds toenemend aantal woorden op -eren en -elen. Op basis van dit alles ben ik geneigd de achtervoegsels -eren en -elen nog niet dood te verklaren, zoals de ans en De Haas en Trommelen doen.

Tot slot: er bestaan nogal eens naast elkaar varianten van woorden op -elen en -eren.

Dat komt ongetwijfeld doordat ze een klanknabootsend of klankschilderend karakter bezitten (zie hieronder), en men er dus graag op varieert. Vandaar de nevenvormen bolderen - bulderen, doezelen - duizelen, flakkeren - flikkeren - flonkeren, frutselen - futselen, giebelen - giechelen, klapperen - klepperen, klateren - kletteren, krabbelen - kriebelen, mompelen - mummelen, rammelen - rommelen, schateren - schetteren - schitteren, spetteren - sputteren, stamelen - stommelen, tateren - tetteren, trappelen - trippelen. Bij deze woorden hebben de varianten telkens ongeveer dezelfde betekenis, wat niet geldt voor blakeren - blikkeren, kabbelen - kibbelen, lebberen - lubberen, peuteren - peuzelen, smikkelen - smokkelen.

De variatie zit vooral in de klinkers, en het gaat om een wisseling die ook in ablaut- en unlautvormen voorkomen (vergelijk de i-umlaut in lang - lengte of de ablaut in slapen - sliep, Middelnederlands binden - band - gebonden en bergen - barg - geborgen). Daarnaast gaan de verschillende klinkers ook terug op dialectverschillen, bijvoorbeeld in bolderen - bulderen en doezelen - duizelen.

Concluderend

Het temporele aspect geeft verdieping aan algemene inzichten die we al hebben: we weten weliswaar dat een bepaald woordvormingsprocédé improductief is, maar we weten nog niet sinds wanneer dat het geval is, en in welke periode het wel productief was. Houd er wel rekening mee dat de hier gepresenteerde gegevens alleen tonen wat we overhebben: het feit dat in de Middeleeuwen veel meer woorden met bijvoorbeeld het achtervoegsel -de voorkwamen, komt uit deze gegevens niet naar voren.

Uit het bovenstaande is gebleken dat een aantal woordvormingsprocédés al heel vroeg is verdwenen, en dat zijn - niet toevalligerwijs - de procédés die we nu niet meer herkennen: de achtervoegsels -m en -n, dierennamen op -el en de vorming van causatieve werkwoorden door klinkerwisseling. Maar opvallend is dat vrijwel alle andere achtervoegsels (-el, -nis, -st, -te, het collectieve ge..te, bijwoordelijke -s en -igen) na de Middeleeuwen, en dan vooral in de loop van de zeventiende eeuw, geleidelijk verdwenen. Zou dit te maken hebben met de standaardisering van het geschreven Nederlands, die in deze periode haar beslag kreeg? Alleen de achtervoegsels -eren en -elen zijn langer blijven bestaan, en het materiaal suggereert dat ze tot op heden nog gebruikt worden, al is het maar voor analogievormingen.

De gegevens tonen duidelijk dat een woordvormingsprocédé niet van de ene dag op de andere verdwijnt. Er kan zelfs niet gezegd worden dat het in een bepaalde eeuw verdween. Wel kan men constateren dat het gebruik vanaf een bepaald moment afneemt. Vanaf die tijd zijn nieuwvormingen te beschouwen als incidentele analogievormingen naar al bestaande woorden. Een voorbeeld is gekte, dat een paar decennia geleden gevormd werd, geheel in overeenstemming met woorden als dikte en ziekte, maar lang nadat het woordvormingsprocédé zijn productiviteit verloren had. Zolang een improductief achtervoegsel doorzichtig is, kunnen er dus dankzij analogie nieuwe woorden mee gevormd blijven worden. Die nieuwvormingen kunnen gemaakt worden zowel op basis van inheemse woorden als op basis van geheel ingeburgerde leenwoorden. Improductieve achtervoegsels worden echter, zo blijkt uit het bestand, slechts zelden met leen-

woorden verbonden, en voor de oude, niet meer herkenbare achtervoegsels geldt zelfs dat ze alleen met inheemse woorden gecombineerd zijn, nooit met leenwoorden.

Het zou interessant zijn om te onderzoeken of het improductief worden van een behoorlijk aantal achtervoegsels vanaf de zeventiende eeuw geleid heeft tot een toename van het gebruik van andere achtervoegsels (en welke?), of tot het ontstaan van nieuwe achtervoegsels. Mijn etymologische bestand kan op die vragen geen antwoord geven. Evenmin kan ik antwoord geven op de vraag waarom een bepaald achtervoegsel improductief is geworden. Van Bree geeft als een mogelijkheid dat de betekenissen van het achtervoegsel op een bepaald moment zo uiteengegroeid zijn, dat voor de taalgebruiker niet meer duidelijk is wat de (hoofd)betekenis van het achtervoegsel is, en dat hij daarom in nieuwvormingen de voorkeur gaat geven aan een ander, duidelijker achtervoegsel.47

Uit bovenstaande gegevens kunnen we tot besluit het volgende leren. Wanneer een afleiding opvallend veel jonger is dan andere afleidingen met hetzelfde achtervoegsel, is dat een reden er nog eens kritisch naar te kijken. Natuurlijk kan er sprake zijn van analogievorming, maar eerst moeten dan twee zaken uitgesloten worden. Ten eerste kan de datering onjuist zijn en het woord bij nader onderzoek ouder blijken te zijn. Ten tweede kan de herkomst anders zijn dan tot dan toe aangenomen en is het woord geen inheemse vorming met een bepaald achtervoegsel: gezien de jonge datum van stoom (1669) zal dit woord geen -m-afleiding van stuiven zijn.

Inheemse (gelede en ongelede) woorden van na 1950

Omdat het bovenstaande zich vooral richt op de oudere periode, geef ik ter compensatie hieronder een overzicht van inheemse woorden die pas na 1950 in de woordenboeken zijn opgedoken. Dit zijn zowel ongelede als gelede woorden, maar zoals al eerder opgemerkt zijn die laatste in mijn bestand slechts in geringe mate vertegenwoordigd. Ik geef deze lijst inheemse woorden omdat ze zulke verrassingen bevat - woorden waarvan men absoluut niet zou denken dat ze zo jong zijn, zoals beleg ‘wat men op een boterham legt’, dijenkletser, flut of lolbroek. Aan deze lijst kunnen we bovendien zien hoe het Nederlands zich na 1950 heeft ontwikkeld.48 Hoewel de woorden ook in de chronologische woordenlijst achterin te vinden zijn, vergt dat nogal wat zoekwerk. De meeste woorden van na 1950 zijn namelijk leenwoorden of afgeleiden daarvan (een kleine tweeduizend woorden) en het is lastig daartussen het geringe aantal inheemse woorden te vinden.

Een deel van de woorden is qua vorm ouder, maar heeft in deze tijd een specifieke betekenis gekregen die apart is gedateerd. Bijvoorbeeld nicht ‘mannelijke homoseksueel’ (al in 1730 codewoord van homoseksuelen, maar pas eeuwen later algemeen bekend) of ongesteld ‘menstruerend’. Overigens is het goed mogelijk dat de dateringen gepreciseerd kunnen worden: voor deze periode zijn de bronnen zo overvloedig dat slechts een klein deel ervan kon worden bekeken. Vaak betekent een datering dan ook vooral: in dit jaar is het bewuste woord voor het eerst in een algemeen woordenboek, zoals de Grote Van Dale, opgenomen.

Hieronder geef ik de woorden per woordsoort. Gemunte woorden, dus woorden waarvan de maker bekend is, tussenwerpsels en voorzetsels zijn hier weggelaten omdat ze in hoofdstuk 4 vermeld worden.

Inheemse zelfstandige naamwoorden na 1950 zijn:

Na 1950 zijn de volgende bijvoeglijke naamwoorden en bijwoorden gedateerd. Behalve de hier genoemde woorden is er in deze periode een groot aantal bijvoeglijke naamwoorden gevormd met een versterkend voorvoegsel, van het type beregoed, bikkelhard, bloedmooi, knettergek, knoertgoed, ladderzat, razendsnel, retegaaf, snoeihard; een overzicht hiervan staat in 4.4. De andere bijvoeglijke naamwoorden uit deze periode zijn:

Aan werkwoorden vinden we:

Zeer opvallend is het informele karakter van veel van deze woorden. Hieruit blijkt hoezeer het Nederlands na de Tweede Wereldoorlog is veranderd. Tot die tijd bestond er een norm voor de geschreven en in mindere mate de gesproken taal, die men Algemeen Beschaafd Nederlands noemde. In en na de jaren zestig traden grote maatschappelijke veranderingen in. Er ontstond verzet tegen het gevestigde gezag, en dat uitte zich ook in het taalgebruik, dat vrijer, minder officieel werd. De jonge generatie verzette zich tegen het verzorgde taalgebruik van de oudere generatie en tegen discriminatie op basis van uitspraak en woordkeus. Er kwam een grote tolerantie voor verschillen in uitspraak en woordkeus, voor informeel taalgebruik en dialectwoorden. Het verschil tussen spreektaal en schrijftaal werd geminimaliseerd.49 De seksuele revolutie slechtte vele taboes, en leidde ertoe dat woordenboeken woorden opnamen zoals bonken, rampetampen en vrijen voor ‘neuken’ (voor die tijd had vrijen de onschuldige betekenis ‘minnekozen’), en samenstellingen zoals mierenneuker en moederneuker. Ook het taboe op lichaamsdelen en -uitscheidingen verdween, en we zien hiermee dan ook allerlei nieuwe samenstellingen en afleidingen, zoals klooien, klotebaan, kutten, oetlul, poepielink, retegaaf.

Veel van deze woorden komen uit groepstalen: het aparte woordgebruik van verschillende sociale groepen, zoals jongerentaal, studententaal, yuppietaal, homotaal, soldaten- en marinetaal. Het ontstaan van deze groepstalen is relatief nieuw. Al wel oud is het Bargoens, waaronder vroeger de geheimtaal van zwervers en venters werd verstaan, een taal die gekleurd was door de streektaal van de sprekers; nu de venters en de zwervers op het platteland verdwenen zijn, verstaan we er de volkstaal van de Randstad onder.

Het verschijnsel jongerentaal is op deze schaal nieuw en het gevolg van de emancipatie van de jeugd, maar eveneens van het feit dat jongeren gedurende langere tijd bijeen blijven dankzij de leerplicht (en tot voor kort de dienstplicht), en dat er een sterk groepsgevoel bestaat onder jongeren dat zich uit in afwijkende kleding en uiterlijk, voorkeur voor bepaalde muziek en vrijetijdsbesteding, en daarnaast in een eigen woordenschat. Deze woordenschat is voor een deel vluchtig, maar een ander deel behouden de jongeren tot in hun volwassenheid, waardoor de woorden tot de standaardtaal gaan behoren.50

Een speciale vorm van jongerentaal is straattaal. Hierover is voor het eerst in 1997 geschreven. Straattaal is een groepstaal van jongeren in de steden, een mengtaal met Nederlands als basis met daardoorheen al of niet aangepaste of vervormde woorden uit andere talen en nieuwe, zelfbedachte woorden. De taal is een uiting van saamhorigheid en wordt alleen in zeer informele situaties gesproken door (allochtone en autochtone) jongeren onderling, niet tegen ouders of leraren. Het aandeel van vreemde talen (Berbers, (Marokkaans-)Arabisch, Sranang, Turks en Engels) verschilt per stad en per groep, en hangt mede af van het aantal allochtonen in de groep: hoe groter dit aantal, hoe meer invloed zij op de taal hebben (voor voorbeelden zie 3.2). Straattaal bevat veel standaarduitdrukkingen en scabreuze woorden of scheldwoorden, die men echter verzacht door er leenwoorden voor te gebruiken (zoals in de standaardtaal voor namen van vreselijke ziektes een Latijnse leenwoord wordt gebruikt). De woordenschat van straattaal is heel vluchtig (een kenmerk van geheimtalen), en jongeren die overgaan naar een nieuwe levensfase doordat ze van school af gaan, een baan krijgen en een gezin stichten, houden op met het gebruik van straattaal.

Een tweede recent verschijnsel is het Murks, dat beschreven is voor de stad Utrecht. Het Murks is een vorm van Nederlands die gesproken wordt in groepen Nederlandse jongeren en waarbij de taal van allochtonen wordt geïmiteerd: de Nederlandssprekenden maken opzettelijk grammaticale fouten tegen hun moedertaal en doen de intonatie en het accent van allochtonen na. Murks wordt alleen gesproken als er geen allochtonen in de buurt zijn, en het spreken ervan geldt als stoer of leuk. In Utrecht worden vooral Marokkanen nagedaan (die Marokkaans-Arabisch of Berbers spreken) en niet Turks, maar de jongeren zien daartussen geen verschil; dat blijkt ook uit de benaming ‘Murks’, die afkomstig is van de jongeren zelf. In het Murks worden, anders dan in straattaal, weinig woorden uit de allochtone talen gebruikt, omdat het Murks alleen door Nederlanders wordt gesproken die weinig contact met allochtonen hebben.51 Zowel van Murks als van straattaal is onduidelijk hoe lang het zal blijven bestaan. Onderzoekers besteden er veel aandacht aan, maar jongeren beschouwen het simpelweg als een manier om zich

uit te drukken en om solidariteit en groepsgevoel te benadrukken; zij hechten niet aan de vorm (de gekozen taalvariëteit) maar aan de betekenis (het groepsgevoel).

Voorts zien we dat na 1950 verschillende dialectwoorden in de algemene woordenschat zijn opgenomen, zoals het Groningse butje ‘imbeciel, slome jongen’ of de Zuid-Nederlandse sportterm afzien ‘lijden’. Ook woorden zoals kanen, meuren, pleuren en ruft zullen oorspronkelijk dialectwoorden of groepstaalwoorden geweest zijn - dat we ze nieuw zouden hebben verzonnen lijkt erg onwaarschijnlijk: echt nieuwe woorden worden niet gemaakt, behalve door bijvoorbeeld klankvariatie op bestaande woorden, zoals hapsnap, klessebessen, miezemuizen, rampetampen (zie de ‘Gedeeltelijke herhalingswoorden’ hieronder). Daarnaast vallen de woorden flut, knakker, knoeper(d) en knoert op: woorden op fl- en kn- worden wel klankschilderend genoemd, en mogelijkerwijs zijn deze woorden nieuwgevormd onder invloed van andere woorden met deze beginmedeklinkers, zoals flater, flard en knoert, knoest, knuist (zie ‘Klankschilderende woorden’ hieronder). Maar het kunnen ook oorspronkelijk dialectwoorden zijn.

De invloed van het dialect na 1950 is interessant en opvallend. De geschiedenis van dialecten is als volgt. In de Middeleeuwen verschilde de gesproken en geschreven taal per regio, stad en zelfs dorp. In de zestiende en zeventiende eeuw ontstond er een gestandaardiseerde schrijftaal, maar de spreektaal bleef regionaal verschillen. In de negentiende eeuw ontstond langzamerhand, mede dankzij het onderwijs, een gesproken eenheidstaal, waaraan de gegoede burgers zich hielden. Vanaf ongeveer 1900 groeiden de plattelandsdialecten steeds meer toe naar de standaardtaal, of ze pasten zich aan elkaar aan in grotere dialectgebieden, zodat regiolecten ontstonden zoals het Nedersaksisch en het Limburgs. Daarnaast ontstonden er eind negentiende eeuw stadsdialecten. Door de industrialisatie trokken namelijk allerlei mensen van het platteland naar de stad, en hier vond een vermenging plaats van de dialecten die ze voorheen spraken. De aldus ontstane stadstaal was de groepstaal van de arbeiders. Terwijl de plattelandsdialecten naar het Standaardnederlands toegroeiden, groeiden de stadstalen er juist van weg, doordat ze als groepstaal een sterke onderlinge verbondenheid uitdrukten. In de twintigste eeuw werd in veel streken - maar niet overal - lange tijd neergekeken op het dialect en werd in het onderwijs het dialect ‘afgeleerd’. Vanaf de jaren zestig veranderde dat geleidelijk: de belangstelling voor de dialecten nam toe, hoewel de mate waarin per regio en per stad verschilde. In de jaren tachtig en negentig van de twintigste eeuw zien we zowel voor de plattelandsdialecten als voor de stadsdialecten een duidelijke revival, die wel ‘dialectrenaissance’ wordt genoemd: popgroepen die in dialect zingen verheugen zich in een grote belangstelling, er verschijnen veel populaire publicaties in en over het dialect. Paradoxaal genoeg leidt dit er niet toe dat de dialecten minder toegroeien naar de standaardtaal. Wel leidt het ertoe dat de standaardtaal steeds meer dialectwoorden of regionale woorden opneemt, zoals hierboven bleek.52

Klanknabootsende woorden

Klanknabootsende woorden zijn woorden die gevormd zijn op grond van de klank die het genoemde produceert.53 Daardoor kunnen ze klanken en klankcombinaties bevat-

ten die in andere woorden niet voorkomen. Klanknabootsingen zijn vaak gevormd in het Nederlands, maar ze kunnen ook Germaanse of zelfs Indo-europese verwanten hebben.54 Ze zijn in twee soorten onder te verdelen: ongelede woorden (bijvoorbeeld tussenwerpsels zoals bons, pang of de vogelnaam koekoek) en gelede woorden (afleidingen of samenstellingen) met een klanknabootsend element, zoals roerdomp en korhoen.

Het bijzondere van klanknabootsingen is dat er bij deze woorden een relatie bestaat tussen de vorm van het woord en de betekenis. Normaliter bestaat die relatie niet, zoals de Zwitserse taalkundige F. de Saussure onder woorden heeft gebracht: het is totaal willekeurig dat wij een bepaald gebouw met muren, ramen, een dak en een deur huis noemen en de Fransen hetzelfde gebouw benoemen met maison of de Russen spreken van dom.55

Een andere bijzonderheid is dat klanknabootsingen niet per definitie de gewone klankontwikkeling volgen.56 Piepen (1287) en grienen (1170) zouden bijvoorbeeld volgens de normale klankontwikkeling pijpen en grijnen moeten luiden: een Middelnederlandse ī is ij geworden, vergelijk swine, nu zwijn. De relatie tussen de klank in de realiteit en die van het woord blijft echter soms gehandhaafd en houdt zo de klankontwikkeling tegen, waarbij de spelling wel gemoderniseerd kan worden, vergelijk Middelnederlands cuccuc met koekoek.

Klanknabootsing speelt in alle talen een rol. Sommigen menen zelfs dat taal hieruit is ontstaan. Het bedenken van nieuwe woorden is geen sinecure. Tegenwoordig bestaat al een grote basiswoordenschat die met vooral afleiding, samenstelling en ontlening gemakkelijk uitgebreid kan worden, maar hoe zijn de eerste woorden ontstaan? Die vraag is veel gesteld, maar nog niet beantwoord. Een van de suggesties is klanknabootsing. Taal zou dan zijn ontstaan uit instinctieve pijn- en vreugdekreten, uit onwillekeurige geluiden die men maakt bij krachtsinspanningen, of doordat jagers de geluiden van hun prooi nabootsten.57 Inmiddels gelooft men niet dat dit de enige oorsprong van taal is, maar wel dat klanknabootsing een bepaalde rol gespeeld heeft bij de vorming van een aantal nieuwe woorden.

Hieronder bekijk ik alleen de klanknabootsingen die in het Nederlands gevormd zijn, niet geleende klanknabootsingen, zoals blabla (uit het Frans), buzzer, clash, crash (uit het Engels), pauk (uit het Duits) of gong, kroepoek (uit het Indonesisch). Ik heb deze als volgt verzameld: ik heb in alle thema's waarvan bekend is dat er klanknabootsingen in voorkomen, de inheemse woorden gezocht. Die thema's zijn: tussenwerpsels, dierennamen, werkwoorden van geluid en werkwoorden van menselijke communicatie. De inheemse woorden uit al deze thema's heb ik nagezocht in de etymologische woordenboeken en in het wnt. Wanneer een of meer van deze woordenboeken klanknabootsende oorsprong aangaf (lang niet altijd waren ze daarin allemaal even expliciet), dan heb ik dat in mijn database toegevoegd. Dit resulteerde in onderstaand overzicht van klanknabootsingen.

Tussenwerpsels

De eenvoudigste vorm van klanknabootsing is de weergave van een geluid als tussenwerpsel. Tussenwerpsels nemen een aparte positie in de taal in, doordat ze buiten de

grammaticale structuur van de zin vallen. Klanknabootsende tussenwerpsels hebben geen lexicale betekenis, ze zijn een nabootsing van klanken voortgebracht door dieren (zzz), mensen (haha, hatjsie), voorwerpen (pang, pats), of er wordt een beweging mee weergegeven of begeleid (hopla, hoepla).58 Het Indo-europees kende zeker ook klanknabootsende tussenwerpsels, bijvoorbeeld haha, maar of we dergelijke woorden hebben geërfd of zelf gevormd, valt niet uit te maken.59 Even moeilijk is het te bepalen of een klanknabootsing is geleend of niet. Zeker voor het verleden is dat nauwelijks meer uit te maken. In de negentiende eeuw is tararaboemdiejee voor ‘het geluid van de fanfare’ (1892) uit het Engels geleend, in de twintigste eeuw vermoed ik dat bang (1961) en wam (1970) als klanknabootsingen van geluid uit Engelse strips zijn overgenomen, omdat ze in deze taal ouder zijn dan bij ons.

De volgende tussenwerpsels zullen van klanknabootsende oorsprong zijn:60

De meeste klanknabootsende tussenwerpsels dateren van na de Middeleeuwen, maar veel ervan zullen beslist ouder zijn dan hier aangegeven. De late datering komt doordat tussenwerpsels tot de spreektaal behoren. Lange tijd werden ze niet als functioneel woord beschouwd en daarom niet opgeschreven.

Opvallend is hoeveel van deze tussenwerpsels beginnen met de plofklanken k-, p- en in mindere mate b- en t-, die zeer geëigend zijn een bepaald soort geluid weer te geven. De meeste overige woorden beginnen met een h-, de enige letter die met ademtocht wordt uitgesproken. Verder valt op dat klanknabootsende tussenwerpsels buiten de normale spellingregels vallen: zo kunnen ze bijvoorbeeld bestaan uit alleen maar medeklinkers (zzz) of uit medeklinkercombinaties die verder niet of zelden voorkomen (tsj in hatsjie).

Dierennamen

In een volgend stadium van klanknabootsing gaat de klank een zaak aanduiden, en wordt het woord dus een zelfstandig naamwoord.61 De ontwikkeling ging van tussenwerpsel naar naam: ‘koekoek, roept de vogel’ en ‘de vogel die koekoek roept’ wordt ‘de vogel koekoek, de koekoek’. Zo zijn allerlei dierennamen ontstaan. Dit zijn ‘echte’ klanknabootsingen.62

Hierbij moet het volgende worden aangetekend. In klanknabootsingen wordt het geluid slechts bij benadering weergegeven, omdat het omgezet wordt in menselijke klank en lettertekens, wat per definitie een interpretatie en vereenvoudiging met zich meebrengt: onze spraakorganen kunnen maar een klein deel van de geluiden vormen. Hoewel dieren overal dezelfde klank produceren, blijken mensen met verschillende moedertalen de dierenklanken op verschillende manieren weer te geven.63 Dat is niet alleen een kwestie van spelling, maar het zal ook te maken hebben met de klanken en klankcombinaties die in een taal voorkomen: het is bekend dat mensen alleen horen wat ze kennen uit de eigen taal. Daarom horen mensen met bijvoorbeeld Russisch als moedertaal het verschil tussen man en maan alleen als ze erop gewezen worden: in het Russisch is lengte van klinkers niet distinctief.

Dierengeluiden kunnen dus per land variëren: een Finse poes zegt kurnau, een Indonesische ngeong, een Engelse koe zegt moo, een Finse ammuu, een Bengaalse hamba, een Zweedse haan zegt kuckeliku, een Spaanse iquiquiriquí, een Engelse cock-a-doodle-doo, een Chinese gou gou. Een hond ten slotte zegt in het Albaans hum-hum, in het Noors vov-vov, in het Catalaans bup-bup en in het Hebreeuws hav-hav - wellicht speelt hier nog mee dat een klein keffertje een ander geluid maakt dan een grote dog.64 Dit verschil in perceptie heeft uiteraard ook invloed op de toegekende klanknabootsende naam.

De volgende Nederlandse dierennamen zijn klanknabootsend gevormd. Het zijn vrijwel allemaal vogels, met enkele insecten:65

Het zijn dus beslist niet alleen de zangvogels die naar hun geluid zijn vernoemd. De woorden zijn merendeels oud. In de naam uil zien we dat een woord klanknabootsend gevormd kan zijn, maar dat de naam daarna de normale klankverandering kan ondergaan: de oude [oe]-klank, in het Middelnederlands gespeld als u(u), is regelmatig in het Nieuwnederlands ui geworden, vergelijk Middelnederlands hu(u)s met modern Nederlands huis. Bij klanknabootsingen wordt vaak de normale ontwikkeling tegengehouden door aanpassing aan het werkelijke geluid, vandaar koekoek en niet kuikuik. Bij uil heeft die aanpassing wél plaatsgevonden. In de naam oehoe, die (net als trouwens koekoek) een reduplicatie van het vogelgeluid is, is wel sprake van de klank oe, maar de naam oehoe is niet in het Nederlands gevormd: hij is ontleend aan Duits Uhu, en in het Nederlands voor het eerst in 1809 aangetroffen.

In de etymologische woordenboeken wordt ook fuut opgevoerd als een klanknabootsing, maar onlangs is daarvoor een waarschijnlijker verklaring gegeven.66 In 1763 wordt fuut voor het eerst genoemd, met als varianten aarsvoet en foet. De naam aarsvoet duidt op de stand van de poten, die achter aan het lichaam liggen. De naam aarsvoet is ouder dan fuut, en de ontwikkeling is waarschijnlijk als volgt geweest: aarsvoet, uitgesproken als [aarsfoet], werd verkort tot foet, en hieruit is fuut ontstaan, wellicht onder invloed van kluut of het tussenwerpsel fu(u)t, dat te kennen geeft dat iets plotseling verdwijnt: het verwijst dan naar de snelle duikbewegingen van de vogel.

In tureluur en wielewaal is sprake van een ‘vervormde’ klanknabootsing: het geluid van de vogel wordt niet precies weergeven, maar wel geeft de naam klank en ritme ervan weer. Niet toevallig zijn dit bovendien herhalingswoorden, waarbij met klanken gespeeld wordt (zie hieronder).

Daarnaast bestaan er samengestelde dierennamen met een klanknabootsend element erin. Een klanknabootsend eerste lid bezitten kikvors, klokhen (vergelijk kloek), kokmeeuw en korhoen. Een klanknabootsend tweede lid hebben meerkoet (van meer ‘waterbekken’) en roerdomp (met als eerste lid ‘riet’ en een tweede lid dat het doffe paringsgeluid van de vogel aanduidt). Een afleiding van een klanknabootsing is kikker.

Gelede namen met een klanknabootsend element zijn:

Van de achtentachtig inheemse vogelnamen in mijn bestand zijn er vierentwintig geheel of gedeeltelijk klanknabootsend gevormd, dat wil zeggen bijna een derde, en de vorming gaat van de twaalfde eeuw tot de negentiende; het aantal nieuwgevormde klanknabootsingen is na de Middeleeuwen scherp gedaald - alle gelede nieuwvormingen dateren overigens van direct na de Middeleeuwen, alleen meerkoet is jonger. In ieder geval is de vorming van dierennamen op grond van klanknabootsingen niet meer productief te noemen.

Tot slot zijn er dierennamen waarin geluid wel een benoemingsmotief is, maar waarin geen sprake is van nabootsing of verklanking van het geluid. Hier wordt de klank omschreven in plaats van nagebootst. Overigens is de grens tussen die twee in de oudere namen soms moeilijk te trekken. Onderstaande namen beschouw ik als klankomschrijvingen en niet als klanknabootsingen. Om te beginnen de naam haan (701-800). Het woord is verwant met Latijn canere ‘zingen’, waarbij de [k]-klank volgens de Germaanse klankverschuiving in h is overgegaan. De haan is dus eigenlijk ‘de zinger’, de vogel die met zijn gezang of gekraai de dag aankondigt. De naam kraan (1287) is afgeleid van dezelfde Indo-europese stam als waarop kermen teruggaat, en de kraanvogel was dus waarschijnlijk ‘de schreeuwer’. Zwaan (1139) is verwant met Latijn sonare ‘geluid maken’ en betekende oorspronkelijk ‘de zinger’. De leeuwerik (1240) is wellicht een afleiding van een Germaans werkwoord dat verwant is met Grieks laiein ‘klinken, geluid maken’ of met lakein ‘krijsen’; het is niet duidelijk of de naam dan klanknabootsend is of ‘de krijser’ betekent. Wulp (1595) heeft dezelfde herkomst als welp ‘jong van hond, wolf, leeuw e.d.’ (901-1000): de woorden zijn verwant met Oudengels hwelan ‘weerklinken, schreeuwen, blaffen’, en de dierennamen betekenen dus eigenlijk ‘de schreeuwer’ respectievelijk ‘de blaffer’. Gors (1860, maar geelgors reeds 1477) is afgeleid van Middelnederlands gerren, garren ‘snateren, snappen’, en de vogel is dus ‘de snateraar’. De naam van de reiger (1285) is verwant met Russisch krik ‘schreeuw’; het dier is dus ‘de schreeuwer’, een naam die we al vaker zijn tegengekomen.

Een klankomschrijving kan ook als eerste lid van een gelede naam voorkomen. Dat is het geval in de namen klapekster (1860; van klappen ‘kletsen, geluid maken’), scheleend (1872; van schallen, schellen ‘geluid maken’) en gierzwaluw (1567; van gieren, omdat de vogel een hoge, schrille roep heeft).

De woorden kip (1588), pul ‘jong van een eend’ (1599) en tiet ‘kip’ (1600) zijn roepnamen: ze geven het geluid weer waarmee de mens het dier lokt (pul komt van de lokroep poele, poele). Hier wordt dus niet het geluid van het dier nagebootst, en ik reken ze dus niet onder de klanknabootsende vogelnamen. Het benoemingsmotief van poes (1561) is niet helemaal zeker: het dier is ofwel genoemd naar de lokroep van de mens, ofwel naar het geluid dat het dier produceert als het blaast. In poes is de oorspronkelijke [oe]-klank bewaard gebleven en niet tot ui geworden (zoals in uil hierboven), waarschijnlijk van-

wege het klanknabootsende karakter, maar ook kan het huiselijke karakter van de naam een rol gespeeld hebben, of is de oe-klank een bewaard gebleven dialectvorm.

Werkwoorden

Niet alleen de namen van dieren kunnen klanknabootsend zijn, ook de werkwoorden ter aanduiding van de geluiden die ze produceren, zijn dikwijls zo gevormd. Hieronder een overzicht van dergelijke werkwoorden. Er zitten veel werkwoorden op -eren en -elen tussen, omdat deze achtervoegsels vaak voor herhaalde geluiden worden gebruikt, zoals we boven gezien hebben. Kwinkeleren heeft als enige het geleende achtervoegsel -éren. Sommige werkwoorden geven preciezer het geluid weer dan andere, maar het verschil is te gering om goed een scheiding te kunnen maken tussen ‘echte’ klanknabootsingen en klankomschrijvingen. Dat zal komen omdat het bij deze werkwoorden sowieso al om (werkwoordelijke) afleidingen van klankweergaves gaat:

De vormingen komen in alle eeuwen voor, maar na de Middeleeuwen loopt hun aantal geleidelijk terug. Opvallend is hoe jong gakken is. Ouder zijn gagen en de afleidingen gaggelen, gagelen. De vorm met kk is jong, maar het lijkt me een eigen ontwikkeling en niet beïnvloed door Duits gackeln, omdat dat eerder tot gakkelen zou hebben geleid.

Ook andere werkwoorden die een geluid weergeven of een handeling die met geluid gepaard gaat of daarmee wordt geassocieerd, zijn afgeleid van dat geluid. Vergelijk:

De klanknabootsende werkwoorden stammen uit alle eeuwen, ook nog uit de twintigste. Daarom is het niet nodig om, zoals het wnt doet, zoemen als ontlening aan het Duits te beschouwen, omdat het woord zo jong is. Uit de gegevens blijkt dat er na zoemen in het Nederlands nog verschillende andere klanknabootsende werkwoorden zijn gevormd.

Ook de geluiden die mensen voortbrengen, worden vaak door klanknabootsende werkwoorden benoemd:

Ook deze werkwoorden zijn in alle eeuwen gevormd. Plassen en sassen ‘urineren’ zullen zo jong zijn omdat het eufemismen zijn (zie hoofdstuk 4.4); overigens zijn ook pissen en kakken klanknabootsend, maar deze woorden zijn waarschijnlijk uit het Frans respectievelijk Latijn geleend. Bij pissen is dat niet helemaal zeker; dit kan ook een eigen vorming zijn. Ook veest ‘buikwind’ is klanknabootsend, zie de zelfstandige naamwoorden hieronder.

Niet van alle woorden in de lijst is met honderd procent zekerheid te zeggen dat ze klanknabootsend zijn (bijvoorbeeld deuken, hijsen, poedelen), maar het is wel de meest waarschijnlijke verklaring.

In de thematische indeling bestaat een speciale categorie ‘zintuiglijkheden - gehoor’, waarin de werkwoorden van geluid zijn ondergebracht. Het blijkt nu dat deze gehele categorie, voor zover het erfwoorden betreft, klanknabootsend is, behalve misschien zwoegen ‘hijgen’, waarvan de klanknabootsende herkomst onzeker is. Omdat alle vergelijkbare werkwoorden zo gevormd zijn, neem ik het voor zwoegen ook aan. De weinige leenwoorden in deze categorie zijn ook klanknabootsend en allemaal geleend uit het Duits: brullen (1481-1483; met als latere nevenvorm brallen: 1613), knisteren (1864) en krassen (1420). Van klingelen (1746) valt niet uit te maken of het een eigen vorming is of geleend uit het Duits. Gorgelen is een eigen afleiding van het oorspronkelijk Latijnse leenwoord gorgel ‘strottenhoofd’.

Overige woorden

Behalve dierennamen zijn er nauwelijks zelfstandige naamwoorden klanknabootsend gevormd; de meeste klanknabootsingen zijn werkwoorden. Onder de zelfstandige naamwoorden valt het grote aantal woorden voor ‘klap’ op. Net als bij dierennamen is bij andere klanknabootsende zelfstandige naamwoorden sprake van ‘echte’ klanknabootsingen, zoals boer ‘oprisping’, klap, mep, pets, ping-ping, veest, naast afleidingen van klankelementen, zoals klepper ‘paard’, knakker ‘kerel’ (namelijk iemand die met zijn vingers knakt), knikker, en samenstellingen met klankelementen, zoals ritssluiting. Zo komen we op de volgende zelfstandige naamwoorden:

De vormingen lopen van de dertiende tot en met de twintigste eeuw. Weggelaten heb ik oorspronkelijke klankomschrijvingen waarbij tegenwoordig in geen enkel opzicht meer een relatie met een klank gevoeld wordt, zoals golf (verwant met gillen), hark (verwant met Oudindisch kharjati ‘hij knarst’). Evenmin vermeld ik woorden die een betekenisontwikkeling hebben ondergaan waardoor de relatie met de oorspronkelijke klank verloren is gegaan, zoals heisa ‘drukte’ (oorspronkelijk een tussenwerpsel), rel ‘opstootje’ (ouder ‘gebabbel’) en rommel ‘bende’ (ouder onder andere ‘bromtol, door elkaar rommelende dingen’, van rommelen ‘een dof geluid maken’). En overdrachtelijk gebruik van een klankaanduiding voor degene die de klank veroorzaakt, laat ik ook weg: dus tuut als aanduiding voor een politieagent (naar zijn politiefluitje) en hoempa voor ‘straatmuzikant’ zijn niet opgenomen.

Een aantal klanknabootsende zelfstandige naamwoorden komt voor naast werkwoorden, vaak met een iets andere betekenis. Soms is het zelfstandig naamwoord het oudst:

In andere gevallen is het werkwoord het oudst:

En soms maakt het niet of niet veel uit:

In de gevallen van groot betekenisverschil tussen zelfstandig naamwoord en werkwoord is het niet uitgesloten dat het zelfstandige naamwoord en het werkwoord onafhankelijk van elkaar klanknabootsend zijn gevormd.

Klanknabootsende bijvoeglijke naamwoorden zijn nog schaarser vertegenwoordigd dan zelfstandige naamwoorden, het zijn er slechts twee:

Concluderend

Uit de grote hoeveelheid voorbeelden bij met name de werkwoorden komt overduidelijk naar voren dat klanknabootsing als woordvormingsprocédé van de oudste tijden tot op heden veelvuldig gebruikt is en nog steeds productief is voor de vorming van tussenwerpsels, werkwoorden van geluid en zelfstandige naamwoorden; voor de vorming van dierennamen is het daarentegen niet meer productief.

Herhalingswoorden

Het woord ping-ping, dat is genoemd onder de klanknabootsende zelfstandige naamwoorden, is een herhalingswoord of reduplicatie. Er bestaande twee soorten herhalingswoorden: hele herhalingswoorden, waarbij een woord uit twee of meer gelijke woorddelen bestaat, en gedeeltelijke, waarbij de woorddelen slechts ten dele identiek zijn.

Hele herhalingswoorden

Hele herhalingswoorden zijn oud, al Indo-europees, vergelijk Grieks barbaros, ons leenwoord barbaar.67 In het Nederlands worden hele herhalingswoorden veelvuldig gebruikt als (klanknabootsende) tussenwerpsels: haha, hoho, jaja, klopklop, nounou, waarbij ze min of meer dezelfde betekenis hebben als het niet-herhaalde woord, alleen hiervan verschillen in intensiteit. Slechts zelden wordt herhaling in het Nederlands gebruikt voor de vorming van nieuwe woorden met een eigen betekenis.68 Sporadische voorbeelden hiervan zijn allemaal jong, pas vanaf eind achttiende eeuw:

Via via is gebaseerd op het voorzetsel via, dat we uit het Engels geleend hebben en dat teruggaat op het Latijn; als herhalingswoord is het in het Nederlands gevormd. Hetzelf-

de geldt voor bush-bush: bush is geleend uit het Engels, maar in die taal bestaat bush-bush niet.

Het is niet helemaal duidelijk hoe herhalingswoorden zijn ontstaan. Een aantal zaken zal een rol gespeeld hebben, zoals het feit dat kinderen in de brabbelfase veel klanken herhalen en aanvankelijk ook veel herhaalde woorden gebruiken (wafwaf voor ‘hond’), en dat ouders tegen hun kinderen herhalingswoorden (kielie-kiele) en rijmpjes zeggen.69 Sommige van die herhalingswoorden zijn in de algemene woordenschat beland, en daarmee misschien het principe van herhaling. In de kindertaal en de taal die ouders tegen kinderen gebruiken, zullen al lang voor de achttiende eeuw in het Nederlands herhalingswoorden hebben bestaan, maar deze zijn niet opgeschreven en ze zijn geen deel geworden van de standaardtaal. Opvallend is in ieder geval dat de meeste Nederlandse herhalingswoorden uit de kindertaal of spreektaal komen. Ping-ping en timtim zijn klanknabootsingen: ze imiteren het geluid van tegen elkaar komende geldstukken of zilveren bestek.

In het Nederlands zijn hele herhalingswoorden een zeer marginaal verschijnsel. In andere talen ligt dat anders: zo wordt in het Javaans herhaling bij werkwoorden gebruikt om ze een duratieve betekenis te geven, in het Indonesisch en de Australische aboriginaltalen wordt herhaling gebruikt voor de meervoudsvorming van zelfstandige naamwoorden, in het Afrikaans kan een herhalingswoord herhaling aanduiden, en in het Bantoe kunnen ze voor verkleinvorming worden gebruikt.

Het Nederlands heeft uit verschillende talen hele herhalingswoorden overgenomen:

Hoewel de oudste inheemse hele herhalingswoorden pas eind achttiende eeuw voorkomen, lijkt het onwaarschijnlijk dat dit gebeurd is in navolging van vreemdtalige voorbeelden: de voorbeelden agar-agar, alang-alang, beri-beri, koeskoes en korakora zullen slechts in beperkte kring bekend zijn geweest, en de persoonsaanduidingen mama en papa zijn typisch kinderwoorden.

De meeste hele herhalingswoorden zijn overgenomen uit het Indonesisch en Frans. Dat het Indonesisch een belangrijke bron was, is te danken aan het feit dat in die taal herhaling een structureel element van de grammatica is, waarmee meervoud, intensivering of het voortduren van iets wordt aangegeven. Franse herhalingswoorden komen meestal uit de kindertaal (bonbon, jojo, frou-frou, mama, papa) of het zijn grappige vormingen (cancan, tutu).

Gedeeltelijke herhalingswoorden

Gedeeltelijke herhalingswoorden zijn in het Nederlands frequenter dan hele herhalingswoorden. Ook werkwoorden kunnen gedeeltelijke herhalingswoorden zijn. Er zijn twee manieren waarop gedeeltelijke herhalingswoorden gevormd worden: door klinkerwisseling of door wisseling van de eerste medeklinker(s) van de lettergrepen.70 Bij herhalingswoorden met klinkerwisseling spreken we ook wel van ablautende of allitererende reduplicatie. Het betreft de volgende woorden:

De klinkerwisseling gaat meestal om een korte klinker i die alterneert met de a; een vergelijkbare ablaut vinden we in Middelnederlands binden - band - gebonden, tegenwoordig binden - bond - gebonden. Ook variatie met een lange ie komt voor, vergelijk prietpraat, viezevazen, wiewauwen. Dit is de ablaut die we vinden in slapen - sliep - geslapen. In poespas komt de wisseling oe - a voor (vergelijk varen - voer - gevaren). Opvallend zijn flierefluiter, miezemuizen met ie - ui en pietepeuterig met ie - eu; in flikflooien en rinkelrooien wordt i afgewisseld met o en vindt geen echte herhaling van het eerste deel plaats.

Al deze herhalingswoorden zijn van na de Middeleeuwen, dus het lijkt erop dat dit een Nieuwnederlands procédé is, dat tot op heden leeft. Alleen de vogelnaam wielewaal (1287) is al middeleeuws. Dit maakt de status van herhalingswoord verdacht. Wanneer we de herkomst van het woord nader bekijken, blijkt inderdaad dat het geen echt herhalingswoord is, maar een samenstelling van een eerste lid dat in het Germaans ‘bos’ betekende, en een klanknabootsing van het geluid van de vogel.

Herhalingswoorden met medeklinkerwisseling (hossebossen) of met de wisseling tussen geen medeklinker en wel een medeklinker (ukkepuk) worden ook wel reduplicerende klankwoorden of rijmwoorden genoemd. Voorbeelden hiervan zijn: