Sonia Garmers
‘En toen kwam Miep’
Over het coachen [I]

Sonia Garmers (Curaçao 1933) schreef als journaliste voor het weekblad La Cruz en werkt tegenwoordig bij Radio Hoyer. Zij debuteerde in 1955 als schrijfster in het Papiaments en publiceerde in het Nederlands o.a. Lieve koningin, hierbij stuur ik U mijn dochter (1976), Orkaan (1977), Orkaan en Mayra (1980) en Wonen in een glimlach (1985). Zij is door Miep Diekmann gestimuleerd en begeleid toen zij in het Nederlands ging schrijven.
Erna Staal interviewde Sonia Garmers over haar ervaringen met Diekmann op 4 januari 1998.

‘Ik weet nog precies wanneer ik Miep heb leren kennen, op 23 februari 1958. Ik kreeg een telefoontje van het ccc, het Cultureel Centrum Curaçao, dat er een echte schrijfster uit Nederland naar Curaçao zou komen. Ik was op dat moment de enige kinderboekenschrijfster op het eiland - ik had in 1955 en 1956 Tantan Nini... ta conta en Cuentanan pa mucha, verhaaltjes voor kinderen, gepubliceerd - en ze vroegen mij om die schrijfster van de boot te halen. Ik ging naar de haven, waar drs. Thijs van de StiCuSa en Henk Dennert van het ccc al stonden te wachten. Ik was zenuwachtig en dacht steeds: Ai Dios, netjes Hollands spreken. Miep arriveerde. Iedereen stelde zich aan elkaar voor, maar die mannen begonnen zó met mekaar te kletsen dat Miep en ik elkaar aankeken en gelijk dachten: Nou, dat zit goed, hoor.

De volgende weken nam ik haar mee over het eiland. We kwamen op feesten waar nog nooit een Hollandse mevrouw geweest was, in Boca San Michiel, een vissersdorp. Alle mannen lieten haar links liggen, want die dachten dat zij toch niet kon dansen. Maar Miep stond op en begon Curaçaos te dansen en op het laatst riepen alle mannen: “Miep, Miep, Miep!”

Daarna bleven we schrijven en elkaar opzoeken. In 1972 coachte Miep Diana Lebacs en ze logeerde bij mij. Iedere keer zei ik weer: “Miep, ik wil een boek schrijven. In het Nederlands.” Maar ik durfde niet! Miep zei steeds tegen mij dat als er íemand over Curaçao kon schrijven, dat ik het was, maar het duurde nog tot 1974 voor ik zover was. Toen logeerde ze weer bij mij, met een tussenpoos van een paar weken dat ze in Colombia was. Toen ze terugkwam zei ik:

“Miep, ik heb erover nagedacht toen je weg was en ik wil nú. Ik moet het nú doen, want anders doe ik het nooit meer.”

We hadden nog maar een paar weken voor Miep terugging naar Nederland. Miep zei: “Je spreekt alles in op cassettebanden. Als je problemen hebt met het Nederlands, vertel je het me gewoon in het Papiaments.” We werkten iedere avond, met een fles rosé naast me. Als ik drink, ga ik leuker praten. Nou, ik heb van alles verteld. Alles wat me dwars zat op dat eiland. Miep gaf me een belangrijke tip: “Sonia, ze zullen je pakken omdat je kritiek levert op je eigen samenleving. Dat kun je opvangen door ook de spot met jezelf te drijven. Want daarmee neem je ze de wind uit de zeilen.”

We hadden een schema opgesteld in grote lijnen, dat weer werd onderverdeeld in kleinere punten. Dat schema was het allerbelangrijkst. Dat je leert hoe je een boek moet opzetten. Dat het niet in het midden moet inzakken. Dat heb ik allemaal geleerd.

Als iets voor haar gevoel onduidelijk zou zijn voor de Europese lezers, stelde Miep me vragen... Net zo lang tot alles duidelijk was. Ik vond het allemaal fantastisch, maar Miep had één vreselijke voorwaarde: Het hele project moest in het geheim. En dat op Curaçao! Bij ons staan de deuren altijd wijdopen en iedereen weet alles van elkaar. Zelfs mijn kinderen mochten het niet weten. Alleen mijn grootmoeder

Sonia Garmers biedt koningin Juliana het eerste exemplaar aan van haar boek Lieve koningin, hierbij stuur ik U mijn dochter, Paleis Soestdijk, 25 mei 1976. Links van Garmers haar oudste dochter Jessica. Foto Algemeen Nederlands Persbureau, Den Haag

wist het, voor de rest niemand. Miep zei: “Het is zo'n ander boek dan de mensen van je verwachten. Dat moeten ze niet van tevoren kapot schrijven. Dat moet een verrassing worden.”

Ik had meteen de titel voor het boek, Lieve koningin, hierbij stuur ik U mijn dochter. Omdat Juliana ook vier dochters had, net als ik. En ik stond op het punt om mijn dochters één voor één naar Nederland te sturen voor opleidingen. Het leek me een goed idee om daar een boek over te schrijven, over alle problemen die daarbij kwamen kijken, alle vooroordelen.

In Nederland tikte Miep alle banden uit, letterlijk. En na een jaar was ze weer bij mij en zei: “Ga lezen.” Ga lezen! Ik bleef drie dagen doodziek. Was bijna dood. Pijn aan mijn maag en ik kon mijn bed niet meer uit. Ik dacht: De mensen zullen boos worden. Ze sturen advocaten op me af. En ik begon tegen Miep: “Dit halen we eruit en dat...” Maar Miep zei: “Nee, dan blijft er niks van over.”

Toen het boek klaar was, had Miep geregeld dat we samen met Liesbeth ten Houten van uitgeverij Leopold mijn boek zouden aanbieden aan koningin Juliana. We kwamen aan op Soestdijk met tássen vol met boeken voor de prinsjes. De koningin was erg aardig. Ze schonk zelf koffie en ze rookte veel. Ik keek op mijn horloge en ze vroeg: “Heeft u haast?” Ik zei: “Ik niet, maar misschien moet u nog werken.” Daar moest ze erg om lachen. De volgende dag stond er een grote foto in de krant: “Moeders op Soestdijk”.

Toen iedereen op Curaçao het boek gelezen had, zeiden ze: “Miep heeft haar opgestookt, want zoiets zou Sonia nooit uit zichzelf zeggen.” Niemand kende die kant van mij. Een paar mannen waren wel kwaad, want ze komen er natuurlijk niet zo leuk af in het boek - en ik heb één dreigtelefoontje gehad, maar verder niks hoor.

Het coachen van Miep had toen niet zoveel te maken met het schrijven, maar meer hoe ik moest omgaan met de reacties. Ik had erg veel steun aan haar. Ze leerde me mijn mond open te doen en dat ik niet bang moest zijn voor de gevolgen.

Na Lieve koningin gingen we aan de slag met een nieuw boek, Orkaan. Gelukkig niet meer in het geheim. Het eerste wat Miep deed als we gingen schrijven, was een bord op de voordeur plakken: “Sonia is aan het werk.” Als er toch vriendinnen langskwamen, joeg Miep ze na een kwartier weer de deur uit. Volgens haar wilden mensen mij alleen maar van het werk houden.

In plaats van tien keer op een dag naar de winkel te rijden om even iets te kopen, moest ik boodschappenlijstjes maken. Miep zei: “Ik ken alle smoesjes om niet achter je bureau te zitten. Dat is nu afgelopen.” En ook mijn dochters moesten zich anders gedragen. Er werd niet meer gegeten als er iemand zin had in eten. Niks daarvan. We moesten allemaal op dezelfde tijd aan tafel en iedereen waste na het eten zijn eigen spullen af. Zo kreeg ik meer tijd om te schrijven.

Wij zeggen altijd tegen elkaar: “Vroeger deden we dit of dat. En toen kwam Miep...”

Wat ze me voor het schrijven heeft geleerd: een dialoog in een dialoog, hoe je personages neerzet: hoe oud is Orkaan, waar woont hij, hoe ziet hij eruit, et cetera. Ik weet nog goed, ik zat te werken en Miep stond onder de douche - waar we ook waren in huis, we praatten altijd door. Ze zei: “Die scène is goed, maar waar is Orkaan mee bezig?” “Oh,” zei ik, “die maakt huiswerk.” Ze stormde naakt de badkamer uit en riep: “Maar die jongen kan toch niet eeuwig huiswerk maken! Alles is goed, maar géén huiswerk maken!”

Soms zei ik: “Ik weet niet hoe ik verder moet.” Maar dan zei Miep: “Ik weet het en jij moet het ook weten. Denk maar goed na. Lees die bladzijde nog eens rustig hardop over.” En aan het eind van de dag had ik dan weer een hoofdstukje af. De volgende dag gingen we corrigeren en overtypen. De getypte stapel groeide. Persklaar maken, dat woord zal ik nooit vergeten.

We schreeuwden wel tegen elkaar, maar we hebben vooral veel gelachen, hoor. De situaties die je krijgt als je met een andere taal bezig bent... Vechten was het voor mij, de komma's - daar droomde ik

Brief van Sonia Garmers aan Miep Diekmann, 14 januari 1983, om Diekmann een gelukkig nieuwjaar te wensen en haar alvast te feliciteren met haar verjaardag (26 januari). ‘Nog 12 dagen dan ben je jarig, // kado krijg je hier. / Veel gezondheid en / geluk. Prettige dag! / En volgende maand / zien we elkaar weer / Gezellig! Wijn in huis / gehaald en whiskey / Mensen zijn al ge- / waarschuwd, Miep / komt, moet werken. / Het klinkt net: Have / gun, will travel. / Miepjes, 23 Febr. 25 jaar // vriendschap. Een mijlpaal!’

's nachts van, de dubbele punten, de lidwoorden en de persoonlijke voornaamwoorden die we in het Papiaments niet hebben. In het vervolg op Orkaan, Orkaan en Mayra, staan de personages op een gegeven moment op een begraafplaats en daar staat een bord met een tekst: “Van stof zijt gij en tot stof zult gij...” “Nee, sufferd,” riep Miep dan, “niet van stof, stof zijt gij! Je bent toch geen bloesje?”

Miep had goeie contacten in Tsjechoslowakije en wist dat daar vertalingen van boeken uit ontwikkelingslanden gesubsidieerd werden. Ze gaf Mladá Fronta, haar uitgeverij, mijn boek Wonen in een glimlach te lezen. Olga Krijtová schreef er een rapport over, zij heeft het uiteindelijk ook vertaald. Er moest een contract worden getekend en voor het eerst van mijn leven was ik in Europa buiten Nederland. Wat een belevenis. De uitgever begon een keurig praatje dat hij blij was dat ze een manuscript gingen uitgeven van... Waarop ik zei: “Van een zwarte vrouw.” Zo, dat was maar gezegd. En je zag dat ze opgelucht waren, hoor.

Wonen in een glimlach is gebaseerd op mijn werk bij de radio. Dat is ook iets wat Miep me geleerd heeft. Je hoeft lang niet zoveel te verzinnen als je denkt. Neem gebeurtenissen en personen uit je directe omgeving, dan heb je meer houvast. Alle mensen uit mijn boeken lopen gewoon rond op Curaçao. Laat ze het maar niet horen.

Sinds Lieve koningin ben ik heel anders geworden. Ik heb geleerd om over mijzelf te praten, ook gekke dingen uit te laten komen. Veel volwassener. Niet meer altijd “pleasen”. En Miep is daarin mijn steun. Orkaan en Mayra werd bekroond met de Nienke van Hichtum-prijs. Ik dacht: Wat moet ik toch allemaal gaan zeggen? Maar zij liep dagen van tevoren mij al in te fluisteren: “Denk erom, je gaat niemand bedanken! Dit heb je helemaal zelf verdiend.”’