Monumenten in Nederland. Groningen


auteur: Ronald Stenvert, Chris Kolman, Ben Olde Meierink, Sabine Broekhoven en Redmer Alma


bron: Ronald Stenvert, Chris Kolman, Ben Olde Meierink, Sabine Broekhoven en Redmer Alma, Monumenten in Nederland. Groningen. Rijksdienst voor de Monumentenzorg, Zeist / Waanders Uitgevers, Zwolle 1998


verantwoording

inhoudsopgave

doorzoek de hele tekst


downloads



DBNL vignet


 i.s.m. 

Veendam

Langgerekt kanaaldorp, ontstaan in 1647 toen Adriaen Geerts Wildervanck aan weerszijden van de Oude Ee stukken hoogveen pachtte. Aan de oostzijde daarvan groef men in 1647 het Veendammerdiep (nu Oosterdiep) en aan de westzijde in 1649 het Westerdiep. Door de aanleg van het Boven Dwarsdiep (1653) en het Beneden Dwarsdiep (1671) werd een trechtervormig gebied omsloten. Ten zuiden van het dorp liepen beide kanalen parallel door tot Bareveld. De nederzetting heette eerst Boven-Muntendam, maar kreeg in 1655 de naam Veendam. Het zuidelijk gelegen Wildervanck werd in 1702 van Veendam afgescheiden. In de 19de eeuw kreeg Veendam drie bebouwingsconcentraties; in het noorden op de grens met Muntendam, in het midden ter hoogte van de Kerkstraat en aan de zuidzijde op de grens met Wildervank. Nadat in de eerste helft van de 19de eeuw de kustscheepvaart op de Oostzee en Engeland van belang was, werd Veendam in de tweede helft van die eeuw het centrum van de aardappelmeelindustrie. In 1919 ontstond hier het Aardappelmeelverkoopbureau (Avébé). In de tweede helft van de 19de eeuw kwamen in het noorden uitbreidingen tot stand langs de Nieuwe Laan (nu Jacob Bruggemalaan) en in het zuiden langs de Kleine Laan (nu Schoolstraat). Langs de Bocht Oosterdiep tussen Julianalaan en Stationsstraat verrees de rijkste bebouwing waardoor dat deel ‘Gouden Eiland’ ging heten, ten oosten daarvan kwam de ‘Achterstad’ tot ontwikkeling. Bij een grote

[p. 215]



illustratie

Veendam, Binnenstad
1Herv. kerk (zie p. 215)
2Alg. begraafplaats (p. 215)
3R.K. kerk O.L. Vrouw ten Hemelopneming (p. 216)
4Raadhuis (p. 216)
5Postkantoor (p. 216)
6Bouwhuis (p. 216)
7Rijks Hogere Burger School (p. 216)
8MULO-school (p. 216)
9School met den Bijbel (p. 216)
10openbare lagere school Ubbo Emmius (p. 216)
11landbouwhuishoudschool Alina Doornbosch (p. 216)
12hotel-restaurant Java (p. 216)
13kantoorpand Beneden Oosterdiep 23-25 (p. 216)
14Landbouwhuis (p. 216)
15Machinefabriek (p. 217)
16Avébé (p. 217)
17Elektriciteitscentrale (p. 217)
18Station (p. 217)
19Spoorwegdraaibrug (p. 217)
20Hertenkamp (p. 217)
21Julianapark (p. 217)




illustratie
Veendam, Alg. begraafplaats, grafsteen P.H. Hazewinkel (rechts)


brand in 1906 ging een deel van het centrum bij Bocht Oosterdiep en Molenstreek in vlammen op. In 1910 kreeg Veendam een station aan de nieuwe spoorlijn van Zuidbroek naar Stadskanaal. Na in 1908 te zijn bedacht kwam in 1913-'14 het ruim opgezette uitbreidingsplan Tusschendiepen tot ontwikkeling, gesitueerd tussen Ooster- en Westerdiep, Kerkstraat en Nieuwe Laan. In 1935 volgde het uitbreidingsplan Zuid. Na de oorlog werd een groot deel van de kanalen gedempt en verrees ten noorden van de Nieuwe Laan het uitbreidingsplan Noord. Met de westelijke uitbreidingen vanaf de jaren zeventig is Veendam nu de grootste plaats in de voormalige Veenkoloniën.

De Herv. kerk (J.G. Pinksterstraat 1) [1] is een zeer brede, recht gesloten zaalkerk met een toren van twee geledingen met ingesnoerde naaldspits. De kerk en het onderste deel van de toren kwamen in 1660-'62 tot stand. In 1767 verbreedde men de kerk. Rond 1900 werd de toren omklampt, verhoogd en kreeg het zijn huidige spits. Het interieur wordt gedekt door een tongewelf met trekbalken die op toskaanse halfzuilen rusten. De 17de-eeuwse Ommelander Bank heeft een gesneden opzetstuk voorzien van het wapen van Adriaen Geerts Wildervanck; de bank is door H.A. ter Reegen gerestaureerd. De rococo-preekstoel uit 1767 draagt het wapen van Veendam. Van het uit 1824 stammende orgel gebouwd door J.W. Timpe bleef enkel de door H.A. ter Reegen gesneden kast bewaard.

De Alg. begraafplaats (Raadhuisplein ong.) [2] werd rond 1850 aangelegd als zuidelijke verlenging van het kerkhof en in 1921 uitgebreid. De lommerrijke

[p. 216]



illustratie

Veendam, R.K. kerk O.L. Vrouw ten Hemelopneming


begraafplaats is een van de belangrijkste in de provincie Groningen en heeft veel interessante zerken, waaronder diverse voor zeelieden. De grafsteen van P.H. Hazewinkel (†1882) is voorzien van een wereldbol ter herinnering aan diens reis om de wereld (1852-'54). Interessant zijn verder het gietijzeren monument voor ds. I. Sannes (†1856), de kolomzuil voor L. van Linge (†1896), de bijbelzuil voor ds. J. van Petegem (†1914) en de zerk voor A. Winkler Prins (†1908).

De R.K. kerk O.L. Vrouw ten Hemelopneming (Boven Oosterdiep 79) [3] is een driebeukige neoclassicistische zaalkerk met door een fronton bekroonde middenrisaliet en ingezwenkte zijkanten. De kerk werd in 1844-'45 gebouwd naar plannen van W.L. Hasselbach. In 1924 verving men het bestaande koor door een recht gesloten neogotisch koor naar plannen van W. te Riele. Het interieur heeft een gestuct houten tongewelf over de middenbeuk, ondersteund door een architraaf met ionische zuilen. Tot de inventaris behoren een preekstoel en beelden vervaardigd door H.A. ter Reegen en een neogotisch hoofdaltaar (1924). De polychromie van de kerk werd in 1924 aangebracht door W. Triffterer.

Het raadhuis (Raadhuisplein 5) [4] verrees in 1878 in neoclassicistische vormen. Bij een verbouwing in 1913 naar plannen van J. Stuivinga kwamen een voorbouw in neorenaissance-vormen en een op de ridderzaal te Den Haag geïnspireerde raadzaal tot stand. In 1968 verrees een nieuwe vleugel aan de achterzijde.

Het postkantoor (Beneden Oosterdiep 61) [5] werd gebouwd in 1901-'03 naar plannen van rijksbouwmeester C.H. Peters, in simpele, op de neogotiek geënte vormen.

Het bouwhuis (J. Bruggemalaan 72) [6] werd in 1918 gebouwd als werkplaats van de dienst gemeentewerken en uitgevoerd in cottagestijl. De directeurswoning ‘D'Ae-steen’ (J. Bruggemalaan 74) stamt eveneens uit 1918.

Scholen. In het gebied Tusschendiepen bezit Veendam een goede selectie schoolgebouwen. De voorm. Rijks Hogere Burger School (Winkler Prinsstraat 5) [7] is een V-vormig pand met geprononceerde hoekgevel in ‘Um 1800’-vormen, gebouwd in 1910-'11 naar plannen van rijksbouwmeester J.A. Vrijman. Sinds 1992 biedt het onderdak aan het Veenkoloniaal Museum. De eveneens in ‘Um 1800’-vormen uitgevoerde MULO-school (Hertenkampstraat 6) [8] stamt uit 1915 en is ontworpen door J. Stuivinga. Verder noemen we de School met den Bijbel (Ds. Petersenstraat 1) [9] uit 1916, de openbare lagere school ‘Ubbo Emmius’ (Ds. Petersenstraat 3) [10] uit 1921 en de voorm. landbouwhuishoudschool ‘Alina Doornbosch’ (Stationsstraat 5) [11] uit ongeveer dezelfde tijd.

Woonhuizen. Van de oudste bebouwing is die langs de Bocht Oosterdiep het best bewaard gebleven. Bocht Oosterdiep 18 is een zeldzaam restant van een vroeg-19de-eeuwse Veenkoloniale woning met asymmetrische puntgevel en de ingang in een krimp. Dwarse panden met verhoogd opgaand middendeel, uitgevoerd in eclectische vormen zijn.

Bocht Oosterdiep 54 (circa 1860), 52 (circa 1870), Beneden Oosterdiep 63 (1888) en 209 (1893). Tweelaags en met een uitgebouwd erkerdeel zijn de herenhuizen Bocht Oosterdiep 47 (1897) en 1 (1904). Jugendstil-invloeden

illustratie

Veendam, Rijks Hogere Burger School


zijn te vinden bij het herenhuis Bocht Oosterdiep 17 (1904) naar plannen van J.A. Hooykaas en Buitenwoelkade 5 (circa 1905). Imposant is de blokvormige villa Buitenwoelkade 2, gebouwd in 1911 in ‘Um 1800’-vormen. Het in 1913-'14 naar plannen van P. Verhagen aangelegde uitbreidingsplan Tusschendiepen heeft een groot aantal vrijstaande en dubbele burgerwoningen met overwegend expressionistische details. Tot de eerste woningen behoorden E.E. Stolperlaan 5-23 naar ontwerp van J. Stuivinga, die in nummer 21 zijn naamsteentje liet aanbrengen. Ook het uit 1917 daterende blok woningen Hertenkampstraat 1-4 is van zijn hand. Verder zijn interessant: Parallelweg 9 (circa 1914) - nog met chalet-elementen - Parallelweg 13 (circa 1921), Van Beresteynstraat 3 (1922), naar plannen van E. van Linge, en Van Beresteynstraat 33 (1923) naar plannen van j. Siccama. Het dubbele woonhuis U. Wilkenstraat 15-17 werd ontworpen door J.H. van den Broek. In tegenstelling tot zijn overige oeuvre verwijzen bij dit pand alleen de witgepleisterde gevels naar het Nieuwe Bouwen. Nabij het gedempte Boven Westerdiep verrezen rond 1955 de gestapelde woningen Kazimierstraat 13-27 in verzorgde wederopbouwarchitectuur.

Winkels. Voorbeelden van rijk uitgevoerde eclectische woon- en winkelpanden zijn Bocht Oosterdiep 19 (circa 1895) en Bocht Oosterdiep 23 (circa 1900). De laatste heeft nog een aanbouw uit circa 1880.

Het hotel-restaurant Java (Prins Hendrikplein 7) [12] werd rond 1885 gebouwd in eclectische vormen.

Kantoorpanden. Hetvoorm. kantoorpand Beneden Oosterdiep 23-25 [13] stamt uit circa 1906 en vertoont zowel jugendstil-details als Berlagiaanseinvloeden. Het Landbouwhuis (Molenstreek 13) [14] werd in 1917 gebouwd nabij een molenromp.

Boerderijen. Een belangrijk, nog vroeg-19de-eeuws voorbeeld van een Veenkoloniale boerderij met asymmetrische puntgevel en krimp is Beneden Oosterdiep 126. De in 1874-'75 gebouwde boerderij Beneden Westerdiep 89 is een rijk uitgevoerd voorbeeld van het Oldambster type.

[p. 217]



illustratie

Veendam, Elektriciteitscentrale met spoorwegdraaibrug


Industriegebouwen. De machinefabriek van H.L. Trip (Boven Oosterdiep 85) [15] werd rond 1880 gebouwd en circa 1890 uitgebreid. De directeurswoning (Boven Oosterdiep 87) stamt uit 1887. Van de eens zo belangrijke aardappelmeelindustrie resteert weinig; de D.W.M.-brug (tegenover de Schoolstraat) geeft toegang tot het hoofdkantoor van de Avébé [16], gevestigd in een neoclassicistisch fabrieksdeel uit circa 1890.

De voorm. elektriciteitscentrale (Molenstreek 312-314) [17] werd in 1901 gebouwd voor de ‘Eerste Nederlandse Electriciteits Maatschappij’. Het forse gebouw in sobere neorenaissance, met machinehal en kantoordeel met dakerker en hijsluik, is momenteel als pottenbakkerij in gebruik.

Het station (Parallelweg 2-6) [18] werd in 1909 ontworpen door Ed. Cuypers voor de Noord-Ooster Locaal Spoorwegmaatschappij en is het enige station voor die maatschappij met afgeplatte daken.

Bruggen. Van de vele bruggen in Veendam zijn enkele tussen 1900 en 1910 gebouwde exemplaren bewaard gebleven, waaronder de ophaalbruggen ‘Sarabrug’ (bij Bocht Oosterdiep 47), ‘Willemsbrug’ (tegenover Boven Oosterdiep 52) en ‘K. & J. Wilkensbrug’ (tegenover Boven Oosterdiep 138) en de draaibruggen bij Bocht Oosterdiep 56 en tegenover Boven Oosterdiep 118. De spoorwegdraaibrug (bij Molenstreek 312) [19], bestaande uit geklonken ijzeren liggers, werd in 1909 gebouwd.

Parken. Het Hertenkamp (Hertenkampstraat ong.) [20] kwam rond 1916 tot stand als onderdeel van de wijk Tusschendiepen. Het Julianapark (Julianalaan ong.) [21] werd rond 1938 aangelegd aansluitend op de algemene begraafplaats.

Het monument aan de Aekade werd in 1934 geplaatst ter gelegenheid van de opening van de waterleiding in 1934.

Ommelanderwijk. Dit langgerekte kanaaldorp ten oosten van Veendam ontstond toen de Ommelander compagnie in 1653 de Ommelanderwijk liet graven. Ten noorden hiervan was in 1650 al het Zuidwendinger Hoofddiep aangelegd. Nabij de samenkomst van beide kanalen verrees in 1845 de Herv. kerk (Kerkpad 5), een neoclassicistische zaalkerk met afgewolfde voorgevel en dakruiter. Langs beide kanalen staan enkele interessante boerderijen; van het Oldambster type bijvoorbeeld Zuidwending 141 (circa 1890) en van de villaboerderijen Ommelanderwijk 327 (1916), Zuidwending 219 (1918) - in ‘Um 1800’-vormen - en Zuidwending 2 (circa 1935). De Strostoffabriek Phoenix (tegenover Ommelanderwijk 49) werd gesticht in 1891. Van de papierfabriek uit 1927 resteert de huidige voorbouw. De Isr. begraafplaats van Veendam en Wildervank (bij Sluisweg 92) werd rond 1880 aangelegd en heeft een dienstwoning uit circa 1920.